Гістарычны каляндар
1 сакавіка 1566 г.

Статут Вялікага княства Літоўскага 1566 г.

Статут Вялікага княства Літоўскага 1566 г., Другі статут Вялікага княства Літоўскага, звод законаў феадальнага права, які дзейнічаў у Беларусі і Літве ў 1566-1588 гг., а на Правабярэжнай Украіне і ў XVII- XVIII ст. Асноўныя крыніцы Статута 1566 г.: агульназемскія і абласныя прывілеі, Судзебнік 1468 г., Статут Вялікага княства Літоўскага 1529 г. і некаторыя нормы звычаёвага права; выкарыстаны таксама нормы царкоўнага (рымска-каталіцкага і грэка-праваслаўнага) права. У ім былі спалучаны тэарэтычныя распрацоўкі мясцовага права з практычнай дзейнасцю і тэарэтычнымі асновамі рымскага і заходне-еўрапейскага права. Для падрыхтоўкі Статута ў 1551 г. меркавалася стварыць камісію з 10 чалавек (5 католікаў, 5 праваслаўных), але былі вызначаны імёны толькі 5 католікаў. Невядома, ці была створана такая камісія, бо з тэксту Бельскага прывілея 1564 г. вынікае, што праект Статута рыхтавала іншая камісія: "особы певные, рады наши, маршалкове, врадники земские, хоружие и иные особы ряду и народу шляхецкого, доктори прав чужоземских, которые заседши не одно поправили тот старый, але теж новым кшталтом некоторые розделы звлаща судовый, за засаженьем новым обычаем суду и порадку судового то становили и написали". Працай гэтай камісіі кіраваў канцлер М.Радзівіл Чорны, у ёй удзельнічаў маршалак дворны А.Б.Валовіч, відаць, П.Раізій, А.Ратундус і інш. Праект Статута аддадзены сойму на папярэдні разгляд у 1561 г., зацверджаны толькі 1 ліпеня 1564 г., меркавалася ўвесці яго ў дзеянне з 11 лістапада 1564 г. Аднак з-за спрэчак па асобных артыкулах набыў законную сілу з , некаторыя змены ўнесены ў яго прывілеем 1 ліпеня 1566 г. У Статут былі ўпісаны Віленскі прывілей 1563 г., Бельскі прывілей 1564 г., Віленскі прывілей 1565 г.

У Статуце 1566 г. захавана з невялікімі зменамі структура Статута 1529 г. У ім 14 раздзелаў і 367 артыкулаў. Першыя 3 раздзелы ахопліваюць нормы дзяржаўнага, ваеннага, адміністрацыйнага права, 4-ы - судовы лад і судовы працэс, 5-6-ы - сямейнае і апякунскае права, 7-9-ы - цывільнае права, 10-ы - лясное і паляўнічае права, 11-14-ы - крымінальнае права. Найбольш істотныя змены ўнесены ў нормы дзяржаўнага, судова-працэсуальнага і цывільнага права. Статут 1566 г. замацаваў асноўныя прынцыпы права: адзінства права для грамадзян, хоць яно не было роўным для ўсіх, дзяржаўны суверэнітэт (насуперак царкоўнаму касмапалітызму), абмежаванне ўлады гаспадара (вялікага князя), прыярытэт пісанага права. Упершыню намячалася аддзяленне суда ад органаў улады і кіравання. Для гэтага ствараліся земскія суды і падкаморскія суды. Больш поўна рэгламентавалася кампетэнцыя органаў дзяржаўнай улады і кіравання, якія былі заснаваны на агульных прынцыпах феадальнага права: стварэння льгот і перавага для класа феадалаў і саслоўя шляхты, недапушчэнне простых людзей у органы кіравання, замацаванне прававой няроўнасці розных сацыяльных груп насельніцтва. Складальнікі Статута надалі яго нормам аднастайную і сучасную, на той час, форму і прававую тэрміналогію (беларускую), зразумелую для большасці насельніцтва, што спрыяла ўмацаванню сярод шляхты і мяшчан павагі да закона і дзяржавы.

Статут ВКЛ 1566 г.
Статут Вялікага княства Літоўскага 1566 г. Віцебскі спіс.

Кіраўніком дзяржавы і галоўнай асобай ва ўсёй сістэме дзяржаўных органаў прызнаваўся вялікі князь, які у Статуце называецца "господарем". Яго прававое становішча тыповае для абмежаванага феадальнага манарха, але былі і некаторыя асаблівасці. Паўнамоцтвы вялікага князя грунтаваліся на выбарным пачатку, яны рэгламентаваліся прававымі нормамі Статута 1566 г. Ён не меў права без рашэння сойма пачынаць вайну, устанаўліваць падаткі на ваенныя патрэбы (раздз. 2, арт. 2), выдаваць законы (раздз. 3, арт. 12). Вялікі князь абавязваўся "всих князей и панов-рад, як духовных, так и свецких, и всех врядников земских и дворных, панов хоруговных, шляхту, рыцарство, мещане и всих людей посполитых у Великом князстве Литовском... заховати при свободах и вольностях" (раздз. 3, арт. 2). Важнае значэнне меў артыкул, які забараняў даваць маёнткі, пасады, чыны і званні чужаземцам,у тым ліку ўраджэнцам Польшчы (раздз. 3, арт. 9). Статут 1566 г. заканадаўча замацаваў прывілеі і галоўную ролю буйных феадалаў у дзяржаве. Паводле арт. 5-га раздз. 3-га, на вальны (агульны) сойм запрашаліся князі, паны, маршалкі і іншыя службовыя асобы. Інтарэсы буйных феадалаў забяспечваў арт. 10-ы гэтага ж раздзела, паводле якога ў адпаведнасці з даўнімі звычаямі захоўваліся і ўсе прывілеі, пасады, чыны і званні феадалаў. У Статуце 1566 г. акрэслены пераход ад феадальнага права ўласнасці да буржуазнага. Артыкул 1-ы раздз. 7-га даваў усім феадалам права вольна распараджацца сваімі маёнткамі. Паўней выкладзены і нормы спадчыннага права (8-ы раздзел). Істотныя змены ўнесены ў крымінальнае права. Суб'ектам злачынства прызнаваўся толькі чалавек. Непаўналетнія маглі быць пакараны толькі пасля 14 гадоў (раздз. 14, арт. 8). Абвяшчалася прэзумпцыя невінаватасці (раздз. 14, арт. 2). Крымінальнае пакаранне павінна было ажыццяўляцца толькі паводле суда, а асоба, якая абвінаваціла каго-небудзь у злачынстве і не да казала яго віны, павінна была быць пакарана так, як мог быць пакараны абвінавачаны ёю (раздз. 1, арт. 2).

Статут напісаны на старабеларускай мове, быў перакладзены на лацінскую і польскую мовы. Выяўлена 58 спісаў Статута 1566 г., з іх 13 на старабеларускай, 40 на польскай і 5 на лацінскай мовах. Упершыню надрукаваны ў 1855 у Маскве.

Публікацыі:

  • Статут Великого княжества Литовского 1566 г. [и поправы статутовые 1578 г.] // Временник Московского о-ва истории и древностей российских. М., 1855. Кн. 23;
  • Статут Вялікага княства Літоўскага 1566 года. Мн., 2003.

Літаратура:

  • Подозерская Г.Ф. Второй Литовский Статут: (К истории его составления) // Ист. зап. 1945. №17;
  • Пичета В.И. Земельное право в статутах 1529 и 1566 г. // Пичета В.И. Белоруссия и Литва. XV-XVI вв. М., 1961;
  • Юхо І. Крыніцы беларуска-літоўскага права. Мн., 1991;
  • Bardach J. Statuty litewskie a prawo rzymskie. Warszawa, 1999.

Язэп Юхо.

Увесь спіс падзей

Спадабаўся матэрыял? Падзяліцеся з сябрамі!