Полацкае княства ў IX—XI стст.

Час Усяслава Чарадзея (1044-1101).

З'яўленне Усяслава Брачыславіча на палітычнай арэне XI ст. было незвычайным. Само нараджэнне князя знайшло водгук у крыніцах таго часу. У летапісе гаворыцца аб тым, што маці нарадзіла яго ад чаравання і "бысть ему язвено на главе его" [1]. Застаецца невядомым, якая прыкмета была ў князя на галаве, але яна падкрэслівала асаблівае становішча Усяслава сярод іншых усходнееўрапейскіх князёў таго часу. Гэта своеасаблівасць была адзначана і ў пазнейшай мянушцы князя - Чарадзей, якая стала вынікам міфалагізацыі сучаснікамі далейшай палітычнай дзейнасці князя.

Аналізуючы пачатковы этап княжання Усяслава Чарадзея; трэба казаць аб тым, што ён з'явіўся прадаўжальнікам палітыкі свайго бацькі. Можна таксама меркаваць, што працяг яе закрануў у першую чаргу заходні кірунак, што знайшло ўвасабленне ва ўмацаванні ўлады Полацкага княства на тэрыторыі Ніжняга Падзвіння. Прамым адлюстраваннем гэтага працэсу трэба лічыць наступныя факты: па-першае, даннікамі Русі ў шэрагу пісьмовых крыніц называюцца балтыйскія плямёны - латгалы, лівы, земгалы, куршы і селы [2], па-другое, існаванне Герцыке (Герсіке) і Кукенойса, якія развіваюцца з XI-XII стст. як гарады-цэнтры ніжнепадзвінскіх княстваў, што знаходзіліся ў залежнасці ад Полацка, сведчыць аб спробе каланізацыі Ніжняга Падзвіння з боку полацкай княжацкай адміністрацыі [3]. Згодна з меркаваннем В. Булкіна, заснаванне Герцыке і Кукенойса дазволіла полацкім князям кантраляіваць не толькі Ніжняе Падзвінне, але і рух па Балтыйскім моры [4].

Некаторыя з даследчыкаў, аналізуючы пахавальны інвентар, прыйшлі да высновы аб магчымасці ваенна-адміністрацыйнага пранікнення славян у Ніжняе Падзвінне ў больш ранні перыяд - у канцы X - пачатку XI ст.[5]

Э. Мугурэвіч дапускае, што землі Усходняй Прыбалтыкі ўваходзілі ў сферу данінных адносін з боку ўсходнеславянскіх князёў пачынаючы з XI ст.[6] Мэтазгодна лічыць, што канчатковае афармленне данінных адносін з боку Полацка ў дачыненні ніжнепадзвінскіх балтаў адбылося ў XI ст. і толькі пасля замацавання Брачыславам славяна-балцкай мяжы і заснавання Усяславам Герцыке і Кукенойса.

Характар падпарадкавання балтаў Ніжняга Падзвіння Полацку праяўляўся як у выплаце даніны, так і ў форме аб'яднання дружын [7]. У час княжання Усяслава Чарадзея адносіны з балцкімі плямёнамі насілі мірны, дамоўны характар, сведчаннем чаго з'яўляецца адсутнасць у старажытнарускіх летапісах звестак аб ваенных сутыкненнях дружыны Усяслава з балтамі. Да таго ж ажыццяўленне актыўнай знешняй палітыкі Усяславам Чарадзеем у другой палове XI ст. было б немагчымым пры існаванні пагрозы з боку балцкіх плямён, што вымагала б неабходнасць канцэнтрацыі дружыны на заходнім рубяжы Полацкага княства. Паражэнне полацкіх войскаў, нанесенае ім земгаламі ў 1106 г., калі загінула каля 9 тыс. палачан [8], сведчыць на карысць таго, на колькі значныя ваенныя сілы магло адцягнуць супрацьстаянне балтам ва ўмовах вайны. Падтрыманне міру з балтамі стала вынікам працягу Усяславам балцкай палітыкі Брачыслава, якая грунтавалася на двух прынцыпах - захаванні мірных адносін з балтамі і распаўсюджанні на балцкую тэрыторыю дамоўна-данінных адносін: У першыя два дзесяцігоддзі свайго княжання Усяслаў не ўносіў змен і ў паўднёвы напрамак палітыкі Брачыслава, развіваючы мірныя стасункі з Кіеўскім княствам, палітычная стабільнасць і моц якога да 1054 г. падтрымлівалася Яраславам Мудрым, а пазней Ізяславам, які са сваімі братамі Усеваладам і Святаславам не дапускаў міжкняжацкіх усобіц і ў ваенных справах выступаў з імі заадно. Да хаўрусу з паўднёварускімі князямі быў прыцягнуты і Усяслаў Чарадзей, які прыняў удзел у 1060 г. у сумесным пераможным паходзе з імі супраць торкаў.

Для нас застаюцца невядомымі ўмовы, на якіх полацкі князь згадзіўся выступіць у сумесным паходзе. Некаторыя з даследчыкаў не адмаўляюць у магчымасці перадачы Усяславу паўднёварускімі князямі Копысі і Оршы, якія належалі Смаленскаму княству [9]. Асноўным аргументам на карысць гэтага з'яўляецца тое, што ў 1116 г. Орша і Копысь былі адваяваны паўднёва-рускай кааліцыяй у Менскага княства, якое ў другой палове XI ст. уваходзіла ў склад Полацкай зямлі. У дачыненні Оршы і Копысі ў гэты час магчыма сцвярджаць, што яны з'яўляліся неўмацаванымі населенымі пунктамі [10], якія займалі стратэгічнае палажэнне на Дняпры. Але аб іх уключэнні ў склад Полацкага княства ні адна з летапісных крыніц не паведамляе.

Палітычная стабільнасць Полацкага княства ў гэты час абумовіла тэрытарыяльны рост самога Полацка. К сярэдзіне XI ст. адбываецца перанос дзядзінца Полацка з гарадзішча на р. Палаце да Верхняга замка (узвышша), змешчанага ў сутоцы Заходняй Дзвіны і Палаты. Згодна з высновай С. Тарасава, распаўсюджанне на Верхні замак функцый дзядзінца як цэнтра горада адбылося не раней 50-х гадоў XI ст.[11] Прыкладна ў гэты час пачалося і будаўніцтва Сафійскага сабора - як адлюстраванне моЦы дзяржавы і незалежнасці Полацкага княства. Усе гэтыя мерапрыемствы вымагалі значных матэрыяльных выдаткаў, што, безумоўна, паўплывала на мірны характар палітыкі Полацкага княства ў 50-я - пачатку 60-х гадоў XI ст.

1065 год стаў паваротным у палітычнай гісторыі Полацкага княства. Гэтым годам датуецца ваенны паход Усяслава Чарадзея на Пскоў, што азначала пераход Полацкага княства ад мірнага суіснавання з суседзямі да ваенных адносін. У летапісе гэта знайшло адлюстраванне ў трапным выразе: "Заратися Всеславь сын Брячиславль Полотьский..."[12]

Гісторыкі да гэтага часу спрачаюцца наконт прычын агрэсіўных дзеянняў Полацка. Можна прывесці некалькі меркаванняў, каб даць уяўленне аб рознасці падыходаў да вырашэння гэтага пытання. Так, С. Тарасаў сцвярджае, што ваенныя дзеянні 1065-1066 гг. з боку Усяслава Чарадзея з'яўляліся заступніцтвам за правы князёў-сірот, якія прыходзіліся полацкаму князю пляменнікамі і былі абдзелены Яраславічамі пры вырашэнні пытання аб спадчыннасці Смаленска [13]. Не згодны з падобным падыходам Ю. Заяц падкрэслівае, што Усяслаў у дадзенай сітуацыі дзейнічаў у інтарэсах полацкага купецтва і баярства, якое жадала атрымаць уладанні на Дняпры, і па прыватных меркаваннях уключыўся ў барацьбу за права княжання ў Кіеве [14].

Аднак выказаныя версіі не могуць растлумачыць прычыны паўночнай накіраванасці паходаў Усяслава спачатку на Пскоў, а потым на Ноўгарад. .Гэта не выглядае як заступніцтва за чые-небудзь правы і зусім не стасуецца з жаданнем замацавацца на Дняпры, куды ў іншым выпадку і былі б накіраваны паходы. Не ўяўляецца натуральным і памкненне Полацка далучыць да сябе два паўночныя княствы. Можна зрабіць дапушчэнне, што выправы полацкага князя на Пскоў у 1065 г. і на Ноўгарад у 1066г. мелі пад сабой эканамічны інтарэс і з'явіліся найбольш простым спосабам барацьбы Полацка супраць сваіх паўночнаеўрапейскіх гандлёвых канкурэнтаў. Менавіта праз Ноўгарад і Пскоў ва Усходнюю Еўропу ішоў асноўны паток заходнееўрапейскіх дынарыяў. У другой палове XI ст. гэтыя гарады з'яўляліся самымі актыўнымі ўдзельнікамі гандлю з Заходняй Еўропай. Манапалізацыя Ноўгарадам гандлёвых паставак футра ў Заходнюю Еўропу адмоўна адбівалася нават на кіеўскім гандлі [15]. З другой паловы XI ст. інтэнсіўнасць наступлення заходнееўрапейскіх дынарыяў па Заходняй Дзвіне рэзка ўзрастае і складае 80% ад колькасці ўсіх заходнееўрапейскіх манет, знойдзеных на тэрыторыі Ніжняга Падзвіння [16]. Гэта сведчыць аб узрастанні ролі Заходняй Дзвіны ў гандлі з Заходняй Еўропай. У такіх умовах палачане, каб павялічыць гандлёвы паток па Заходняй Дзвіне, паснрабавалі змагацца з канкурэнтамі па заходнееўрапейскім гандлі шляхам рабавання іх маёмасці.

У1065 г. Усяслаў Чарадзей з войскам нападае на Пскоў. Для наступу на Пскоўскае княства ён выбраў зручны момант. У гэты час паўднёварускія князі былі заняты барацьбой з князем Расціславам за ўладу ў Тмутаракані. Аблога Пскова з боку полацкага войска не мела поспеха і палачане былі вымушаны вярнуцца назад [17].

У сувязі з паходам Усяслава Чарадзея на Пскоў уяўляецца малаверагоднай магчымасць выступлення супраць Полацкага княства літоўскіх князёў Кернуса і Гімбута ў 1065 г., з чым пагаджаюцца некаторыя з гісторыкаў [18]. Калі прааналізаваць само паведамленне, дзе ўказваецца, што літоўскія князі "...сабралі сілы свае літоўскія і жамойцкія, і пайшлі на Русь пад Браслаў і пад Полацак, і багата шкоды ўчынілі, і землі іх спустошылі, і людзей мноства ў палон павялі..." [19], то становіцца зразумела, што пасля такога спусташэння планаванне полацкім князем ваенных дзеянняў за сотні кіламетраў ад княства спачатку пад Псковом, а потым пад Ноўгарадам было б немагчымым.

Адсутнасць супрацьдзеяння з боку паўднёварускіх князёў на паход 1065 г. схіліла Усяслава Чарадзея да ваеннай выправы на Ноўгарад у 1066 г. Згадка ў летапісе аб ваенным паражэнні наўгародскага князя Мсціслава Ізяславіча ў бітве на р. Чарэсе і бегстве яго ў Кіеў стала звязвацца гісторыкамі з перамогай Усяслава ў 1066 г. над наўгародскім войскам [20]. Пасля разгрому наўгародцаў Усяслаў бесперашкодна авалодаў Ноўгарадам, аб чым у " Аповесці аб мінулых часах" сказана лаканічна: "Заратися Всеславь, сын Брячиславль, Полочске и зая (захапіў) Новгородь". Захоплены Ноўгарад быў разрабаваны, у палон былі ўзяты жанчыны і дзеці, а з Сафійскага сабора зняты званы і панікадзілы [21]. Гэта рабаванне было такім памятным, што нават узгадвалася ў пісьмовых крыніцах адносна полацка-наўгародскага канфлікту, які меў месца ў 1178 г. [22] Катастрафічны характар для наўгародцаў гэта падзея мела яшчэ і таму, што палачане падпалілі горад, як аб гэтым паведамляюць пскоўскія летапісцы. Пажар 1066г. прасочваецца і археалагічна. У 23-м ярусе (1055-1076) Нярэўскага раскопу (на тэрыторыі Ноўгарада XI ст.) назіраецца найбольшая колькасць спаленых пабудоў за храналагічны прамежак з 972 па 1194 г. [23] Такім чынам, усе прыведзеныя даныя сведчаць аб рэальнасці паходу Усяслава на Ноўгарад, пасля чаго ён бесперашкодна з войскам і палонам вярнуўся ў Полацк.

Гэтыя дзеянні палачан не маглі застацца незаўважанымі з боку паўднёва- рускіх князёў, і апошнія пачалі рыхтавацца да нападу на Полацкае княства. У склад антыполацкай кааліцыі ўвайшлі кіеўскі князь Ізяслаў Яраславіч, чарнігаўскі князь Святаслаў Яраславіч, пераяслаўскі князь Усевалад Яраславіч.

Паход Усяслава Чарадзея на Ноўгарад
Узяцце Усяславам Полацкім Ноўгарада ў 1066 г. (мініяцюра Радзівілаўскага летапісу)

Выступленне кааліцыі было паскорана заўчаснай смерцю Расціслава, барацьба з якім адцягвала ваенныя сілы паўднёварускіх князёў. У лютым 1066 г. войскі Яраславічаў рушылі да меж Полацкага княства. Першым пад удар трапіў Менск. Яго жыхары закрыліся ў горадзе, чакаючы дапамогі ад Усяслава. Па меркаванні Л. Аляксеева, з якім можна цалкам пагадзіцца, полацкі князь не быў падрыхтаваны да хуткага вылучэння варожых войскаў да меж княства і" даведаўся пра іх паход са спазненнем [24], таму дапамога Менску не была ажыццёўлена Горад быў узяты прыступам, разрабаваны і знішчаны.

Абцяжараныя здабычай, войскі трыумвірату Яраславічаў выйшлі да р. Нямігі, дзе іх перанялі войскі Усяслава Чарадзея. 3 сакавіка 1067 г. каля Нямігі паміж двума войскамі адбылася жорсткая бітва. Вось як аб гэтых падзеях паведамляе летапіс: "... Браты (Ізяслаў, Усевалад, Святаслаў) ж узялі Менск, перабілі ўсіх мужчын, а жанчын і дзяцей узялі ў палон і пайшлі да Нямігі. I пайшоў Усяслаў супраць іх. I сустрэліся праціўнікі на Нямізе месяца сакавіка ў 3-і дзень, быў снег вялікі, і пайшлі адзін на аднаго. I была лютая сеча, і многІя паляглі ў ёй і перамаглі Ізяслаў, Святаслаў і Усевалад, Усяслаў жа ўцёк" [25]. Іншымі словамі, паўднёварускія войскі не здолелі канчаткова акружыць і знішчыць палачан і захапіць Усяслава Чарадзея.

Некаторыя з даследчыкаў імкнуцца даказаць, што бітва адбылася каля горада Нямігі, які нібыта існаваў побач з Менскам [26], у доказ чаго прыводзіцца згадка назвы горада ў "Спісе гарадоў рускіх дальніх і бліжніх". Адсутнасць іншых звестак аб горадзе Нямізе і апісанне бітвы ў "Слове пра паход Ігаравы", дзе сказана аб Нямізе як аб рацэ: "...Нямігі крававыя берагі" [27], сведчыць на карысць таго, што бітва праходзіла каля ракі, а не каля горада Нямігі.

Звяртае на сябе ўвагу той факт, што войскі палачан здолелі супрацьстаяць аб'яднаным войскам трох княстваў. Гэты факт разам са сведчаннем упартай барацьбы двух войскаў ("лютай сечы") указвае на тое, што ў бітве з боку палачан прымалі ўдзел не толькі прафесійныя воіны - дружыны князя, але і апалчэнне, якое складалася з вольных сялян і гараджан. Калі пагадзіцца з I. Фраянавым, які ўказаў на выкарыстанне антьтолацкай кааліцыяй апалчэнцаў-"вояў"[28] і ўлічыць, што толькі войскі Святаслава ў 1068 г. (пасля бітваў на р. Нямізе і нар. Альце) складалі 3000 воінаў [29], стане зразумелым, што для супрацьстаяння такой колькасці войскаў Усяслаў абавязкова павінен быў абапірацца на апалчэнне. Па падліках Г.Ласкавага, к пачатку XII ст. Полацкае княства магло выставіць да 15-16 тыс. "рубленай раці" (сялянскага апалчэння) і 1,5-1,7 тыс.гарадскіх апалчэнцаў [30]. Асэнсаванне гэтага моманту дае тлумачэнне таму, якім чынам Усяславу ўдавалася хутка ўзнаўляць страчаны ў бітвах ваенны патэнцыял.

Адносна падзей, якія разгарнуліся з 3 сакавіка па 10 ліпеня 1067 г., калі Усяслаў быў запрошаны на перагаворы з паўднёварускімі князямі каля Ршы, крыніцы маўчаць. Толькі ў В. Тацішчава ўтрымліваюцца звесткі аб тым, што пасля Нямігскай бітвы "... Ярославичи оласть Полоцкую разоряли" [31]. Можна дапусціць, што паўднёварускія князі нязначна паглыбіліся на тэрыторыю Полацкага княства і ў хуткім часе вымушаны былі пакінуць межы Полаччыны, бо набліжэнне вясновага бездарожжа, страты на Нямізе і небяспека, што яшчэ зыходзіла ад Усяслава Чарадзея, рабілі далейшую затрымку ў межах варожага княства немэтазгоднай. I Яраславічы павярнулі на поўдзень.

Няма поўнай яснасці і ў дзеяннях Усяслава Чарадзея паміж сакавіком і ліпенем 1067 г. Паводле адной з самых абгрунтаваных гіпотэз, да ліпеня 1067 г. Усяслаў паспеў ажыццявіць ваенны паход у левабярэжныя землі Кіеўскай Русі, у Чарнігаўскае або Пераяслаўскае княствы [32]. Але гэта застаецца толькі гіпотэзай, якую цяжка прыняць, калі прыняць пад увагу тыя абставіны, што Усяслаў не меў магчымасці хутка ўзнавіць ваенныя сілы за кошт апалчэння з гараджан і сялян, якія вясной і летам былі звязаны ў большай ці меншай ступені сельскагаспадарчымі працамі. А весці ваенныя дзеянні на чужой тэрыторыі малымі сіламі не ўяўлялася магчымым нават для авантурнай палітыкі Усяслава, які за ўсё сваё княжанне не рабіў за год больш аднаго паходу.

Новае летапіснае паведамленне сведчыць, што 10 ліпеня 1067 г.[33] Ізяслаў, Святаслаў і Усевалад выклікалі Усяслава Чарадзея на перагаворы, гарантуючы яму бяспеку прысягай на крыжы. Полацкі князь "... перееха в лодьи чересь Днепръ. Изяславу же в шатеръ предъидупцо (увайшоў), тако яша (захапіў) Всеслава на Рши у Смолиньска (Смоленска), преступивше кресть...", як апавядае летапіс. Іншымі словамі, Яраславічы парушылі прысягу, схапілі князя разам з яго двума сынамі і пасадзілі іх у вязніцу - поруб - у Кіеве. Прысутнасць на перагаворах сыноў Усяслава, што выглядала як прадстаўніцтва ўсёй Полацкай зямлі, сведчыць аб тым, што тут маглі закранацца і тэрытарыяльныя пытанні, вырашэнне якіх на карысць Полацкага княства (як гэта было ў 1021 г.) і падштурхнула полацкага князя да ўдзелу ў перагаворах.

Пераход тактыкі паўднёварускіх князёў ад вайны да гвалтоўнага захопу Усяслава, як адзначае большасць гісторыкаў, - сведчанне таго, што Яраславічы не жадалі весці працяглую вайну з Полацкім княствам. Галоўнай прычынай гэтага, на нашу думку, з'яўляецца тое, што акрамя барацьбы з Полацкам перад паўднёварускімі князямі ў 60-я гады паўстала новая небяспека - полаўцы, якія ўжо ў 1061 і 1064 гг. спрабавалі рабаваць паўднёвыя абшары Кіеўскай дзяржавы. Уцягваючыся ў барацьбу з Полацкам, Ізяслаў і яго браты пакінулі 6 безабароннымі перад полаўцамі паўднёвыя межы сваіх княстваў, што было малаверагодна.

Аб перыядзе полацкай гісторыі, калі Усяслаў з сынамі знаходзІўся ў кіеўскім порубе, нічога невядома. Адносна вырашэння кіеўскім князем пытання полацкага княжання магчыма казаць пра два варыянты падзей: Ізяслаў адразу пасадзіў у Полацку свайго сына Мсціслава або накіраваў іуды часова свайго пасадніка і першае і другое меркаванні застаюцца не даказанымі.

Паўстанне 15 верасня 1068 г., якое паднялі ў Кіеве гараджане, патрабуючы ў Ізяслава абароны ад полаўцаў, што разбілі войска Яраславічаў на р. Альце, стала паваротным у лёсе Усяслава і яго сыноў. Не атрымаўшы ад Ізяслава коней і зброі для абароны ад полаўцаў, паўстанцы, як згадваецца ў летапісе: "... сташа у двора Брячиславля и реша: пойдем, высадим (вызвалім) дружину свою ис погреба..." [34], вызвалілі Усяслава Чарадзея з сынамі з поруба. Ён быў абвешчаны кіеўскім князем, а Ізяслаў збег з горада. Паводле меркавання Л. Аляксеева, актыўны ўдзел у паўстанні прынялі палачане, якія знаходзіліся ў Кіеве, таму згадка двара Брачыслава ў дадзеным паведамленні не падаецца выпадковай [35]. Бок полацкага князя ўзялі і кіеўляне, пазней пакараныя ў вялікай колькасці Мсціславам Ізяславічам (толькі непасрэдных вызваліцелей Усяслава было забіта каля 70 чалавек) [36]. Таму можна сцвярджаць, што ўзвядзенне Усяслава Чарадзея на кіеўскі трон было ўсенародным.

Вялікім кіеўскім князем Усяслаў быў усяго 7 месяцаў і летапісы нічога не гіаведамляюць аб яго дзейнасці на гэтай пасадзе. Толькі ў "Слове пра паход Ігаравы" ўтрымліваюцца наступныя звесткі:

Усяслаў князь людзям чыніў суды,
Радзіў князям гарады,
А сам уночы ваўком рыскаў.
З Кіева паспяваў да пеўняў да Тмутараканя,
Хорсу вялікаму шлях перацінаў.

Сціслыя звесткі "Слова.." ствараюць цяжкасці пры інтэрпрэтацыі падзей 1068-1069 гг. Сведчанне "Слова..." аб тым, што князь людзям "чыніў суды", указвае на пераход да Усяслава функцыі кіравання судовым працэсам, што абараняла апошні ад злоўжыванняў з боку цівуноў.

Ад апекі цівуноў, на думку М. Ціхамірава, быў вызвалены і гандаль, а кіеўляне атрымалі гандлёвыя ільготы [37]. Перамяшчэнне Ізяславам пасля падаўлення паўстання торгу - месца гандлю на "гару" непасрэдна пад свой нагляд можа ўскосна сведчыць аб гэтым напрамку палітыкі Усяслава.

Словы "людзям гарады радзіў" маглі мець двайны сэнс. Калі пагадзіцца з Д. Леанардавым, то ў дадзеным выпадку гаворка можа ісці аб мерапрыемствах Усяслава ў Полацкім княстве, а менавіта аб размяшчэнні ім па гарадах княства сваіх сыноў на аснове дамоўленасці з гараджанамі [38]. Але больш абгрунтаванай падаецца думка, згодна з якой у час кіеўскага княжання Усяслаў імкнуўся знайсці сабе ў асяродку князёў паплечнікаў шляхам новых тэрытарыяльных падараванняў.

Пытанне аб магчымасці наведвання Усяславам у гэты перыяд Тмутаракані стала адным са спрэчных сярод гісторыкаў. Акрамя "Слова..." на верагоднасць гэтай падзеі ўказвае і адзін з сюжэтаў аб Волху Усяславічы, у якім распавядаецца пра тое, што Волх, вобраз якога звычайна атаясамляецца з Усяславам Чарадзеем, хадзіў на царства Індзейскае [39]. Час апісаных падзей застаецца невядомым. На аснове комплекснага аналізу крыніц Б. Рыбакоў паспрабаваў абгрунтаваць версію аб заключэнні ў Тмутаракані саюза паміж Глебам Святаславічам і Усяславам Брачыславічам, пасля чаго апошні з войскам, набраным на Каўказё, забяспечыў перамогу Святаслава над полаўцамі ў 1068 г.[40] Пры няпэўным становішчы Усяслава ў Кіеве пакідаць горад для паездкі ў Тмутаракань яму было небяспечна [41], таму казаць аб якой-небудзь дзейнасці Усяслава па-за межамі Кіева праблематычна. Можна толькі здагадвацца аб невядомых нам адносінах Усяслава са Святаславам. Святаслаў і яго сыны пасля 1067 г. не з'яўляліся ініцыятарамі ваеннай барацьбы з Усяславам. Адсутнасць якіх-небудзь звестак у летапісах аб магчымых дамоўленасцях і аб дзейнасці кіеўскага князя Усяслава, а таксама скасаванне апісання падзей, што станоўча ахарактарызавалі Усяслава, як гэта вынікае са "Слова...", - сведчанне іх пазнейшага рэдагавання ворагамі.

У 1069 г. Ізяслаў з дружынай польскага караля Баляслава рушыў на Кіеў. Жыхары Кіева сабралі войска, якое ўзначаліў Усяслаў Чарадзей. Войска кіеўлян падышло пад Белгарад, адкуль уначы, не чакаючы бітвы, полацкі князь збег у Полацк. Яшчэ В. Тацішчаў тлумачыў гэты ўчынак адсутнасцю ў Усяслава веры да кіеўлян [42]. Прычыны недаверу тлумачацца ацэнкай Усяславам суадносін войска кіеўлян, з аднаго боку, і войска Баляслава і Ізяслава, з другога боку. Колькасная перавага была, відаць, не на баку кіеўлян, што і вымусіла Усяслава збегчы, не чакаючы паражэння.

У 1069 г. Усяславу не ўдалося замацавацца князем у Полацку. Княжыць там стаў сын Ізяслава - Мсціслаў, які хутка памёр. Пасля смерці Мсціслава Ізяслаў пасылае ў Полацк свайго другога сына - Святаполка. Замест таго каб змагацца за Полацк, Усяслаў у 1069 г. набірае войска з асяродку фінскага племені "водзь" і выступае супраць Ноўгарада. Мэта гэтага паходу застаецца цалкам незразумелай. Выкарыстанне водзі супраць Ноўгарада не можа быць растлумачана толькі тым, што нібыта маці Усяслава паходзіла з гэтага племені [43]. Прычыну выступления водзі супраць Ноўгарада трэба бачыць у цяжкім эканамічным становішчы, у якім апынулася водскае насельніцтва, абкладзенае з боку Ноўгарада данінай. Хваляванні 1071 г. на Белавозеры таксама пацвярджаюць выказанае.

Хутка сабранае водскае войска ў бітве на р. Гзені было разгромлена наўгародцамі на чале з Глебам Святаславічам. Вось як аб гэтым распавядае наўгародскі летапіс:"... И пособи богь Глебу князю съ новгородци. О велика бяше сеця (сеча) Вожаномъ, и паде ихъ бещисленое число; а самого князя (Усяслава) отпустишя бога деля..."[44] Вызваленне Усяслава Чарадзея з палону не можа разглядацца як факт яго абрання наўгародскім князем[45] або простай сімпатыяй наўгародцаў да палачаніна[46] (дастаткова прыгадаць вынікі разгрому 1066 г., каб цалкам абвергнуць гэтыя версіі). У дадзеным выпадку гаворка можа ісці аб дамове паміж Ноўгарадам і Усяславам, згодна з якой полацкі князь браў абавязак не нападаць на Ноўгарад. На магчымасць падобнага абавязацельства ў выглядзе клятвы ўказваў яшчэ С. Салаўёў [47]. Сапраўды, пасля 1069 г. і да пачатку XII ст. невядома ніводнага паходу палачан у наўгародскім кірунку. Ва ўмовах паступовага нарастання наўгародска-кіеўскіх супярэчнасцей дзейнасць Усяслава ў паўднёвым і ўсходнім кірунках для Ноўгарада здавалася больш выгаднай, чым простае ўтрыманне Усяслава ў вязніцы.

Князь Усяслаў з сынамі
Пераправа Усяслава Полацкага праз Дняпро пад Оршай (мініяцюра Радзівілаўскага летапісу)

З 1069 па 1071 г. ніякіх звестак аб дзейнасці Усяслава крыніцы не ўтрымліваюць. Некаторыя навукоўцы лічаць, што Усяслаў княжыў у гэты перыяд у Тмутаракані [48]. Пры такім развіцці падзей полацкаму князю не ўдалося б весці барацьбу за вяртанне Полацкага княства, якое знаходзілася на значнай адлегласці ад Тмутаракані.

Пытанне аб тым, з дапамогай каго Усяслаў вяртаў сабе Полацкае княства, таксама застаецца адкрытым. М. Ермаловіч следам за I. Бяляевым спрабаваў вылучыць хаўруснікаў полацкага князя з асяродку літоўцаў і іншых балцкіх плямён [49]. Г. Штыхаў лічыць апорай Усяслава Чарадзея ў гэтай барацьбе мясцовую знаць і гараджан[50], якія выступілі на баку полацкага князя, згодна з меркаваннем I. Фраянава, у форме земства-веча [51]. Безумоўна, што ў вяртанні Усяслава былі непасрэдна зацікаўлены слаі грамадства, для якіх незалежная ад Кіева эканамічная палітыка княства прыносіла непасрэдны прыбытак. Такімі паплечнікамі маглі быць гандляры і крупныя феадалы, якія былі ўключаны ў знешнеэканамічныя адносіны. Яны з большага кіравалі як вечам, так і аказвалі ўздзеянне на палітыку князя, а значыць, арыентаваліся на мясцовага князя, а не на прышлага.

У 1071 г. Усяслаў Чарадзей знянацку з'явіўся пад Полацкам і выгнаў Святалолка з горада. Кіеўскі князь Ізяслаў паспрабаваў зноў пазбавіць Усяслава ўлады, накіраваўшы супраць яго свайго сына Яраполка, які ў 1071 г. у бітве пры г. Галацічаску нанёс паражэнне полацкаму войску. Спроба лакалізацыі гэтага горада аказалася беспаспяховай [52]. Па нашым меркаванні, Галацічаск быў аддалены ад Полацка і нават мог знаходзіцца па-за межамі Полацкага княства, аб чым ускосна сведчыць наступны факт. Калі б горад, каля якога адбылося паражэнне палачан, знаходзіўся побач з Полацкам, гэта прывяло б да захопу апошняга Яраполкам. Складальнікі "Спіса гарадоў рускіх, дальніх і бліжніх" унеслі ў спіс назву Галацічаска па-за межамі сукупнасці гарадоў, што змяшчаліся на тэрыторыі Полацкага княства Адсутнасць вайсковай падтрымкі Яраполка з боку Ізяслава, Усевалада і Святаслава тлумачыцца тым, што ваенныя сілы Яраславічаў зноў былі адцягнуты для стрымлівання наступу полаўцаў, якія парушылі межы паўднёвых княстваў каля Растоўца і Няяціна [53]. Да таго ж неспакой у Кіеве, у паўночна-ўсходніх і паўночных землях усходнеславянскіх княстваў быў выкліканы народным рухам, які ўзначальвалі вешчуны, што таксама не спрыяла аб'яднанню намаганняў для барацьбы супраць Усяслава. I ён нават пасля паражэння застаўся полацкім князем.

З 1071 па 1073 г. назіраецца зацішша ў адносінах паміж Полацкам і Кіевам. Пад 1073 г. у летапісах пазначана падзея, згодна з якой Святаслаў стаў ініцыятарам выгнання Ізяслава з Кіева, што было ажыццёўлена ў змове з Усеваладам, якога чарнігаўскі князь "прельсти, глаголя, яко "Изяслав сватится со Всеславом..."[54] Верагоднасць саюза паміж Ізяславам і Усяславам нельга адмаўляць. Па арыгінальных падліках Л. Аляксеева, паміж дзецьмі Усяслава і Яраполка, сына Ізяслава, маглі мець месца заручаны, якія пазней скончыліся шлюбам [55]. Э. Загарульскім была абаснавана больш позняя версія даты нараджэння дачкі Яраполка - канец 1074-1075 гг.[56], што ставіць пад сумненне вышэй прыведзеныя разлікі і тлумачэнне выраза "сватится" як намеру аб заключэнні шлюбу паміж дзецьмі Яралолка і Усяслава.

Калі саюз кіеўскага і полацкага князёў і меў месца, то ўмовы гэтага саюзу застаюцца невядомымі. Непрымальнай уяўляецца версія Д. Леанардава аб пошуку Ізяславам паплечніка для магчымасці вяртання пад сваю ўладу Ноўгарада [57], бо нават пасля ўзнаўлення княжання Ізяслава ў Кіеве ў 1077 г. Глеб Святаславіч застаўся наўгародскім князем. Не мог саюз з Усяславам падмацаваць і няпэўнае становішча Ізяслава ў Кіеве, бо аддаленасць Полацка ад Кіева не дазваляла полацкаму князю аказаць хуткую дапамогу саюзніку ў выпадку выступлення яго братоў, княствы якіх знаходзіліся побач з кіеўскім. Вартай увагі падаецца думка Ю. Зайца аб тым, што ініцыятарам змовы супраць Ізяслава з'явіўся не Святаслаў, а Усевалад [58]. Сапраўды, Святаслаў у 1069 г. выступіў у якасці абаронцы кіеўскіх прыхільнікаў Усяслава ад гневу Мсціслава. Падчас княжання Святаслава ў Кіеве з 1073 г. нам невядома ніводнага выпадку, каб паміж Святаславам і яго сынамі, з аднаго боку, і Усяславам Чарадзеем - з другога, вяліся якія-небудзь ваенныя дзеянні, у той час як Усевалад і яго сыны знаходзіліся з Полацкім княствам з канца 70-х гадоў XI ст. у становішчы перманентнай вайны. З 1073 па 1092 г. летапісы ў дачыненні да гісторыі Полацкага княства маўчаць. Полацкі летапіс дапамог бы ў праясненні палітычнай сітуацыі, што склалася вакол Полацка ў гэты перыяд, але такая магчымасць адсутнічае, і адзінай крыніцай, якая дазваляе весці гаворку аб падзеях полацкай гісторыі, з'яўляецца "Павучанне" Уладзіміра Манамаха.

З гэтага дакумента і становіцца вядомым, што ў канцы 70 - пачатку 80-х гадоў абвастраюцца адносіны паміж Усяславам Чарадзеем. з аднаго боку, і Усеваладам і яго сынам Уладзімірам (пазней - Уладзімір Манамах), з другога боку.

З "Павучання" вынікае, што летам 1077 г. Уладзімір Манамах разам са сваім бацькам Усеваладам хадзіў паходам на Полацк [59]. Замоўчванне вынікаў паходу ўказвае на тое, што Полацк не быў захоплены. У другім паходзе Уладзіміра Манамаха на горад разам са Святаполкам і полаўцамі, які адбыўся ўзімку 1077 г., ім таксама не ўдалося нанесці гораду значнай шкоды, што вынікае з вышэй указанай крыніцы. Падпаліўшы ваколіцы Полацка, Манамах з полаўцамі пайшоў на Одрск, ад якога накіраваўся да Чарнігава. Месцазнаходжанне Одрска да гэтага часу застаецца не высветленым [60]. Прычыну падобнага абвастрэння адносін з Полацкам з боку Усеваладавічаў трэба бачыць у зменах, якія адбыліся ў знешняй палітыцы Полацкага княства Пасля адмовы ад канфрантацыі з Ноўгарадам Усяслаў пераходзіць да падпарадкавання сваёй уладзе ўсяго Верхняга Падняпроўя, чым у найбольшай ступені закрануў інтарэсы як Усевалада, чарнігаўскага, аз 1078 г. кіеўскага князя, так і яго сына Уладзіміра, смаленскага, а потым чарнігаўскага князя. Магчыма, гэтым часам трэба датаваць часовае ўключэнне ў склад Полацкага княства Оршы і Копысі, якія ў гэтай барацьбе набывалі важнае значэнне - значэнне "ўсходняй брамы" на мяжы Полацкага княства Адсутнасць назваў Оршы і Копысі ў "Павучанні" ў сувязі з апісанымі падзеямі (што разглядаецца асобнымі даследчыкамі як доказ неўключэння гэтых пунктаў у склад Полацкага княства)[61] трэба тлумачыць невялікімі памерамі гэтых населеных пунктаў і жанрам самога твора, для якога залішняя канкрэтызацыя была неабавязковай.

Увосень 1078 г. Усяслаў Чарадзей зрабіў самы рашучы крок у ажыццяўленні сваёй усходняй палітыкі: напаў на Смаленск і спаліў яго. Уладзімір Манамах паспрабаваў дагнаць Усяслава. Ён "о двух конях (мяняючы коней) імкліва рушыў з Чарнігава, не дагнаў Усяслава, але, помсцячы апошняму, паваяваў ваколіцы Лукомля, Лагойска і Друцка. У 1084 г. (па некаторых звестках -1085 г.) Уладзімір Манамах паспрабаваў нанесці яшчэ адзін адчувальны ўдар па Полацкаму княству і разам з полаўцамі захапіў Менск. Як падкрэсліў у "Павучанні" сам Манамах, ён не пакінуў у горадзе "... ни чалядина, ни скотины..."

Усе гэтыя факты сведчаць не аб прыватнай непрыязні Усевалада Яраславіча і Уладзіміра Усеваладавіча да Усяслава Брачыславіча, а аб мэтанакіраванай палітыцы Полацка, канчатковым вынікам якой бачылася поўнае замацаванне на тэрыторыі Верхняга Падняпроўя. Ажыццяўленне гэтай палітыкі сустрэла жорсткі адпор з боку паўднёварускіх князёў.

Прыцягненне Уладзімірам Манамахам да ваеннага саюзу полаўцаў супраць Полацка паказвае, наколькі небяспечным ворагам у вачах паўднёварускіх князёў заставаўся Полацк. I нават больш чым праз сто гадоў аўтар "Слова пра паход Ігаравы" дакараў за гэта паўднёварускіх князёў:

Бо вы сваімі крамоламі
пачалі наводзіць паганых
на зямлю Рускую
на Усяслававу нажыць.

Нічога невядома аб гісторыі Полаччыны з 1084 (1085) па 1092 г. Паведамленне, пазначанае на старонках летапісу пад 1092 г., стала вартым увагі кіеўскіх летапісцаў, напэўна, таму, што мела месца нейкая эпідэмія і ў Полацку памерла шмат жыхароў. Форма, у якой распавядаецца, як "мерцвякі б'юць палачан", сведчыць аб тым, што Полаччына ў кіеўскіх летапісцаў асацыіравалася з краем, дзе хрысціянства не мела сталых каранёў.

Перыяд полацкай гісторыі, спалучаны з дзейнасцю Усяслава Чарадзея, скончыўся ў 1101 г., пад якім у летапісе пазначана, што "... преставися Всеслав, полоцкий князь, месяца априля вь 14 день, в 9 часъ дне, в среду" [62]. Адзінае ў старажытнарускіх летапісах дакладнае указанне смерці князя сведчыць аб тым, якое значэнне надавалі Усяславу ў Кіеве, якой неардынарнай асобай быў полацкі князь, што пакінуў у гісторыі XI ст. яркі і незабыўны след

Па-рознаму можна ставіцца да асобы Усяслава і яго дзейнасці, але адно застаецца бясспрэчным: гэта быў адзін з выдатнейшых палітычных дзеячаў старажытнай Беларусі. Сапраўды, выклікае пытанне тое, якім чынам князь, што прайграў шэраг ваенных сутыкненняў, пакінуў такі глыбокі след у народнай памяці. Згодна з меркаваннем Э. Загарульскага, з якім цалкам можна пагадзіцца, Усяслаў пасля паўстання 1068 г. атрымаў арэол князя - народнага выбранніка [63]. Таму ў "Слове пра паход Ігаравы" ўтрымліваецца толькі станоўчая характарыстыка полацкага князя.

Асноўным вынікам палітычнай дзейнасці Усяслава Чарадзея трэба лічыць захаванне цэласнасці і палітычнай незалежнасці Полацкага княства - першай дзяржавы на беларускіх землях. Нягледзячы на тое што Усяслаў некалькі разоў быў пераможаны, Полацкае княства толькі на непрацяглы час, з 1067 па 1071 г., губляе сваю незалежнасць. З 57 гадоў княжання Чарадзея толькі 15-20 гадоў прыпадаюць на актыўныя ваенныя дзеянні. I ў той час, калі ў астатніх усходнеславянскіх княствах з другой паловы XI ст. пачынаецца актыўны падзел княстваў на ўдзелы, Полацкая зямля застаецца цэласнай дзяржавай з адзіным цэнтрам у Полацку. I гэта вынік палітыкі Усяслава Брачыславіча, якую часам называюць авантурнай, але яна забяспечыла росквіт Полацкага княства.

Трэба памятаць, што ў час кіравання Усяслава адбыліся такія значныя падзеі для Полацкага княства, як канчатковае замацаванне за Полацкам Ніжняга Падзвіння, перанос дзядзінца Полацка да берага Заходняй Дзвіны, будаўніцтва Сафійскага сабора, аднаўленне Менска, барацьба за пашырэнне ўсходняй мяжы княства. Такім чынам, дзейнасць Усяслава Чарадзея аказала значны ўплыў не толькі на палітычнае развіццё Полацкага княства, але і на ўсю гісторыю ўсходнеславянскіх княстваў у другой палове XI ст.

М. Клімаў

Крыніцы:

  • [1] Повесть временных лет. Ч. 1. С. 168.
  • [2] Ипатьевская летопись // ПСРЛ. Т. 2. С. 293.
  • [3] Штыхов Г.В. Города Полоцкой земли (IX-XIII вв.). С. 60-62.
  • [4] Булкин В А. Герцике и Кукенойс (к постановке проблемы) // Генезис и развитие феодализма в России. С. 133.
  • [5] Казакова Н.А. Полоцкая земля и прибалтийские племена в X - начале XIII века // Проблемы истории феодальной России. Л., 1971. С. 85.
  • [6] Мугуревич Э.С. Восточная Латвия и соседние земли в X-XIII вв. Рига, 1965. С. 94.
  • [7] Дучыц Л.У. Браслаўскае Паазер'е ў IX-XIV стст.: Гісторыка-археалагічны нарыс. С. 85.
  • [8] Повесть временных лет. С. 388.
  • [9] Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: полацкі і новагародскі перыяды. С. 111; Тарасаў С.В. Чарадзей сёмага веку Траяна: Усяслаў Полацкі. С. 29.
  • [10] Загорульский Э.М. Открытие в Копыси // Неман. 1973. № 1. С. 191; Левко О.Н. Средневековая Орша и ее округа (историко-археологический очерк). Орша, 1993. С. 19.
  • [11] Тарасаў С.В. Полацк IX-XVII стст.: Гісторыя і тапаграфія. С. 37.
  • [12] Ипатьевская летопись // ПСРЛ. Т. 2. С. 155.
  • [13] Тарасаў С.В. Чарадзей сёмага веку Траяна: Усяслаў Полацкі. С. 31.
  • [14] Заяц Ю.А. Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 1065-1066 гг.: от Пскова до Белгорода // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн., 1994. № 4. С. 91-92.
  • [15] Даркевич В.П. К истории торговых связей Древней Руси //КСИА. 1974. Вып. 138. С. 101.
  • [16] Мугуревич Э.С. Восточная Латвия и соседние земли в X-XIII вв. Рига, 1965. С. 28.
  • [17] Псковская вторая летопись // ПСРЛ. СПб., 1851. Т. 5. С. 8.
  • [18] Семянчук А. Полацк у польскіх хроніках // Гісторыя і археалогія Полацкай зямлі. Полацк, 1998. С. 276-277.
  • [19] Хроніка Быхаўца // Беларускія летапісы і хронікі. Мн., 1997. С. 74.
  • [20] Насонов А.Н. "Русская земля" и образование территории Древнерусского государства. М., 1951. С. 152; Заяц Ю.А. Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 1065-1066 гг.: от Пскова до Белгорода. С. 95.
  • [21] Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов. М.;Л., 1950. С. 17.
  • [22] Ипатьевская летопись // ПСРЛ. Т. 2. С. 607.
  • [23] Колчин Б.А., Черных Н.Б. Дендрохронология Восточной Европы. М., 1977. С. 106.
  • [24] Алексеев Л.В. Полоцкая земля. М., 1966. С. 243.
  • [25] Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі ў сярэднія вякі (VI-XV стст.). С. 20-21.
  • [26] Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: полацкі і новагародскі перыяды. С. 120.
  • [27] Слова пра паход Ігаравы / Пер. Р.Барадуліна. Мн., 1986. С. 144.
  • [28] Фроянов И.Я. Киевская Русь. Л., 1980. С. 200.
  • [29] Повесть временных лет. С. 115.
  • [30] Ласкавы Г.В. Да пытання аб арганізацыі і складзе ўзброеных сіл Полацкай зямлі ў канцы XI - пачатку XIII ст. // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн., 1993. Ч. 2. № 2. С. 15.
  • [31] Татищев В.Н. История Российская: В 7 т. М.;Л., 1963. Т. 2. С. 84.
  • [32] Заяц Ю.А. Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 1065 г-1066 гг.: от Пскова до Белгорода. С. 100.
  • [33] У Іпацьеўскім, Уваскрэсенскім і Ніканаўскіх летапісах гэта падзея датуецца 10 чэрвеня 1067 г.
  • [34] Повесть временных лет. С. 184.
  • [35] Алексеев Л.В. Полоцкая земля. С. 247.
  • [36] Повесть временных лет. С. 116.
  • [37] Тихомиров М.Н. Крестьянские и городские восстания на Руси XI-XIII вв. М.,-1955. С. 100.
  • [38] Леонардов Д.С. Полоцкий князь Всеслав и его время // Полоцко-Витебская старина. Витебск, 1912. Вып. 2. С. 206.
  • [39] Волх Всеславьевич // Былины. М., 1986. С. 60.
  • [40] Рыбаков Б.А. Петр Бориславич. Поиск автора "Слова о полку Игореве". М., 1991. С. 45.
  • [41] Алексеев Л.В. Полоцкая земля. С. 248.
  • [42] Татищев В.Н. История Российская. Т. 2. С. 85.
  • [43] Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: полацкі і новагародскі перыяды. С. 129.
  • [44] Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов. С. 17.
  • [45] Тарасаў СЛ. Чарадзей сёмага веку Траяна: Усяслаў Полацкі. С. 47.
  • [46] Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: полацкі і новагародскі перыяды. С. 130.
  • [47] Соловьев С.М. История России с древнейших времен. Книга первая. М., 1959. С. 296.
  • [48] Алексеев Л.В. Полоцкая земля. С. 248.
  • [49] Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: полацкі і новагародскі перыяды. С. 131-132.
  • [50] Штыхов Г.В. Древний Полоцк IX-XIII вв. С. 10.
  • [51] Фроянов И.Я., Дворниченко А.Ю. Города-государства Древней Руси. С. 198.
  • [52] Штыхов Г. Города Полоцкой земли (IX-XIII вв.). С. 21.
  • [53] Повесть временных лет. С. 116.
  • [54] Повесть временных лет. С. 121.
  • [55] Алексеев Л.В. Полоцкая земля. С. 249.
  • [56] Загорулъский Э.М. Возникновение Минска. Мн., 1982. С. 16.
  • [57] Леонардов Д.С. Полоцкий князь Всеслав и его время. С. 190.
  • [58] Заяц Ю.А. Полоцкий князь Всеслав и Ярославичи в 1065-1066 гг.: от Пскова до Белгорода. С. 107-108.
  • [59] Повесть временных лет. С. 159.
  • [60] Штыхов Г.В. Города Полоцкой земли (IX-XIII вв.). С. 22.
  • [61] Мяцельскі А.А. Орша ў XII-XIII стст.: паміж Полацкам і Смаленскам // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн., 1995. № 6. С. 217.
  • [62] Повесть временных лет. С. 266.
  • [63] Загарульскі Э.М. Заходняя Русь IX-XIII стст. С. 71.
Каментары чытачоў
Вадим напiсаў(ла) 01.03.2011 18:08

Конфликты между Полоцком и Новгородом происходили в основном из-за земель псковских кривичей и города Пскова.

"В 977 году Владимир по смерти своего отца имея неудовольствие на Полоцкаго князя Рохволда, который воевал волости Новгородские и град Псков взял, отъезжал к Варягам и тамо собирал войски за деньги"

(Историческое описание города Пскова и его древних пригородов с самого их основания. Заключающее в себе многия достойныя любопытства происходимости, составленное из многих древних летописцов, надписей, записок и Российской истории Николаем Ильинским. – Ч.I. – СПб., 1790. - С.18).

Вадим напiсаў(ла) 01.03.2011 18:11


"6574 (1066) Преподобный Нестор пишет, что Всеслав Брячиславович князь Полоцкий начав войну взял Новград, а древней летописец уверяет, что прежде того в 6573 году тот Всеслав был с войском у Пскова"

(Историческое описание города Пскова и его древних пригородов с самого их основания. Заключающее в себе многия достойныя любопытства происходимости, составленное из многих древних летописцов, надписей, записок и Российской истории Николаем Ильинским. – Ч.II. – СПб., 1791. - С.4).

Вы можаце пакінуць свой каментар, уласную думку ці пытанне па выкладзенаму вышэй матэрыялу.