А. Латышонак - Першы беларус
- А дзе тая Беларусь?
- Інтэлектуальны прарыў
- Беларус, шырэй – сармат
- Праява Новага часу
- Першы беларус быў пратэстантам
Непасрэдным продкам усіх беларусаў можна лічыць толькі першага чалавека, які сам сябе назваў беларусам. Гэта быў Саламон Рысінскі, Solomo Pantherus Leuсorussus. Піша Алег Латышонак.
Пэўне ж няшмат на сьвеце нацыяў, якія ведаюць імя і прозьвішча першага чалавека, які да гэтай нацыі належаў. Вядома, кожны народ мае сваіх продкаў, а ўсе мы паходзім так ці інакш ад Адама і Эвы. Пра беларусцаў Мацей Стрыйкоўскі пісаў, што паходзяць яны, так як і маскоўцы, ад Ноевага сына Яфэта, ягонага нашчадка Мосаха і Мосахавага "ўласнага патомка" Роса або Руса. Усё-такі непасрэдным продкам усіх беларусаў можна лічыць толькі першага чалавека, які сам сябе назваў беларусам. Гэта быў Саламон Рысінскі, які ў 1586 годзе запісаўся ва Альтдорфскі ўнівэрсытэт пад Нюрнбэргам як Solomo Pantherus Leuсorussus. Гэта і ёсьць першай вядомай гістарычнай навуцы дэклярацыяй беларускасьці.
Праз два гады ён, у пісьме з каментаром да прац Аўзоніяда, накіраваным свайму нямецкаму суаўтару і сябру Канраду Рытэрзгаўзэну, назваў сваю бацькаўшчыну Leucorossia. У іншым пісьме Рысінскі тлумачыць суаўтару ўжываньне прыналежных прыметнікаў: "Яшчэ й цяпер маскоўцы, беларусы (Leuсorussі) і вялікая частка літоўцаў такім часта карыстаюцца".
А дзе тая Беларусь?
Да Рысінскага назву Белая Русь прымянялі выключна чужаземныя пісьменьнікі ў дачыненьні да самых розных частак Русі: ад Галіччыны праз Валынь, Пскоўшчыну, Полаччыну і Ноўгарад Вялікі па Маскоўшчыну. Пры тым яны пісалі пра "Белую Русь", "белых русінаў" або "беларусцаў". У Рысінскага назвы краіны і нацыі зьяўляюцца адразу ў сёньняшняй форме: Беларусь і беларусы, бо так перакладаюцца грэцка-лацінскія тэрміны Leucorossia і Leuсorussі.
Інтэлектуальны прарыў
А цяпер уявім сабе, што ніхто ў сьвеце ня лічыць сябе беларусам. Пра Белую Русь пішуць толькі чужынцы, прычым памяшчаюць ад Белага да Чорнага мора. Усе навокал называюцца хто русінам, хто ліцьвінам. І вось Рысінскі прыходзіць да думкі, што гэтая "Белая Русь" – менавіта ягоная бацькаўшчына, а беларусам зьяўляецца ён сам. Такім чынам тое, што Рысінскі сябе назваў беларусам, а сваю бацькаўшчыну Беларусьсю было абсалютнай навізной, проста гіганцкім інтэлектуальным прарывам.
Застаецца яшчэ ўстанавіць, што канкрэтна значылі для Рысінскага тэрміны беларус і Беларусь. Са згаданага раней выказваньня Рысінскага вынікае ясна, што ён не лічыў сябе ні маскоўцам, ні літоўцам. Стасоўна апошніх Рысінскі ведае, што вялікая частка літоўцаў гаворыць па-славянску, але ня ўсе (зь літоўскай мовай мусіў быць знаёмы з часу, калі настаўнічаў у Жмудзі). Дарэчы, знаёмыя ў Нямеччыне ведалі яго як руса (Russus). Сваю бацькаўшчыну ў прыдуманай самому сабе эпітафіі падчас сьмяротнай, як яму здавалася, хваробы таксама традыцыйна назваў проста Русьсю: "Вось я, каго нарадзіла на мяжы Масквы шматсьнежнай, / Слаўная зьвярамі, паляўнічымі пушчамі, борамі Русь". Гэтая Русь ляжала там, дзе бачылі яе тады ўсе тубыльцы, г.зн. над Дняпром і Дзьвіной у Вялікім Княстве Літоўскім.
Пад маскоўскай акупацыяй
Тэрміналёгія, якой карысталіся сучасьнікі Рысінскага, дазваляе ўстанавіць месца яго нараджэньня. Саламон быў, як можна меркаваць, сынам шляхціца Фёдара Рысінскага гербу Астоя з Рысіна ў Полацкім ваяводзтве (сёньня ў Расеі). Сам Рысінскі ўсё-такі двойчы назваў як месца свайго нараджэньня Кабыльнікі. Існавалі тады дзве мясцовасьці з такой назвай: мястэчка Кабыльнік (сёньня Нарач) у Ашмянскім павеце і ленны маёнтак Кабыльнікі ў Віцебскім ваяводзтве. Ашмяны тады не лічыліся часткай ні Русі, ні Белай Русі. У 1585 г. ашмянскія францішкане Белай Русьсю (Alba Russia) называлі Полаччыну. Такім чынам, Рысінскі нарадзіўся відавочна ў Кабыльніках Віцебскага ваяводзтва. У час яго нараджэньня Полаччына знаходзілася пад маскоўскай акупацыяй, і Рысінскія, відаць, вымушаныя былі пакінуць сямейнае гняздо.
Беларус, шырэй – сармат
Як беларус, лічыў сябе прыналежным да шырэйшай супольнасьці сарматаў, бо аднойчы падпісаўся як Solomo Rysinius Sarmata. Сарматызм пазьней вырадзіўся ў вузкую ідэалёгію шляхты Рэчы Паспалітай. Усё-такі, у часы Рысінскага і для яго асабіста сармата абазначала альбо грамадзяніна Рэчы Паспалітай і ў тым сэнсе паляка, або, шырэй – славяніна. Рысінскі карыстаўся тэрмінам сармат адначасова ў абодвух значэньнях. Відаць гэта ў яго пісьме да Вінанда Карнэлія. З аднаго боку, Рысінскі захапляецца польскай мовай і называе яе сармацкай, а палякаў – сарматамі. З другога боку, Рысінскі піша, што мова рускага народу таксама багатая як мова палякаў. Увогуле сьцьвярджае: "Як шырока сармацкая мова распаўсюджаная, на колькі гаворак падзяляецца, якія народы, якія краіны, якое насельніцтва абымае, тут немагчыма даць дакладны пералік; але, карыстаючыся дабрадзействамі гэтай мовы, кожны зможа прайсьці ад Адрыятыцкага заліву да Касьпійскага мора безь перакладчыка, разумеючыся на такіх велічэзных прасторах. Пры тым, якія народы, якія плямёны, якія акругі ўключае гэтая старана сьвету, пакідаю дзеля ацэнкі вучоным у геаграфіі".Тут відавочна, што сармацкая мова – гэта мова ўсіх славянаў.
Праява Новага часу
Такім чынам, Саламон Рысінскі лічыў сябе беларусам і славянінам, грамадзянінам Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай.
Самаакрэсьленьне Рысінскага як беларуса можна трактаваць як літаратурную гульню. Тым ня менш, спосаб думаньня Рысінскага пра нацыянальнасьць – безумоўна праява Новага часу. Раней у ВКЛ этнічнасьць была зьнітаваная зь веравызнаньнем. Хаця здараліся выняткі, як правіла русін быў праваслаўным, а літовец – католіком. Рэфармацыя прынесла з сабой ломку традыцыйных этнаканфэсійных стэрэатыпаў. У тым сэнсе можна сьцьвердзіць, што Рысінскі змог падумаць пра сябе як пра беларуса менавіта таму, што быў пратэстантам-кальвіністам.
Рысінскі ніколі не вяртаўся да праблемы сваёй нацыянальнасьці, а прынамсі нічога пра гэта ня ведаем. Пасьля вяртаньня ў Вялікае Княства служыў Крыштапу Радзівілу Перуну і ягонаму малодшаму сыну, таксама Крыштапу. Да канца жыцьця пражываў ва ўласна Літве, перш за ўсё ў Вільні. Займаўся рэлігійнай дзейнасьцю, пісаў лацінскія панэгірыкі сваім дабрадзеям, зьбіраў фальклёр і выхоўваў Януша Радзівіла, у будучыні – першага здрадніка Рэчы Паспалітай.
Служба Радзівілам, заўзятым літоўскім сэпаратыстам, можа тлумачыць, чаму Рысінскі пра сваю беларускасьць больш ня згадваў – ня месца дзеля гэтага было на двары правадыра Літвы.
Першы беларус быў пратэстантам
Паміраў першы беларус вельмі цяжка. У 1625 годзе ў Дзяляцічах, "у першы чацьвер пасьля сьвятога Марціна, пасьля поўдня, калі ён за сталом сядзеў, параліж яго ўзяў і мову яму заняў. Потым ноччу меў кадук цяжкі разоў сорак. Памяці ня страціў і бачаньня, што відаць было зь ягоных жэстаў, якія паказваў на напамінаньне ксяндза Раманоўскага, дазваляючы на замацаваньне яго ў веры і надзеі, аб розных артыкулах. Паліўкі і воды розныя піў, ажно ўжо ў нядзелю вечарам больш глытаць ня мог, а ўсё ж такі кадук меў, хаця ня так цяжка і ня так густа, ажно да самай сьмерці. А з панядзелка на аўторак на досьвітку, у шэсьць гадзін, пры пану Набароўскім і пры ксяндзу Раманоўскім, якія давалі малітвы, ды пры іншай моладзі ціхенька заснуў у Госпадзе пасьля стагнаньня цяжкага".
Крыштаф Радзівіл загадаў пахаваць астанкі Рысінскага ў Любчы і "над магілай пана Рысінскага высокі і харошы мураваны слуп узьнесьці і мармуровую табліцу ў яго паставіць, а з тылу каля гэтага слупа харошы курган насыпаць". Загад, пэўне ж, быў выкананы, але час сьцёр помнік з твару зямлі. Засталіся ад Рысінскага некалькі кніжак ды ўсе мы з вамі – беларусы.
Название Беларусь широко распространилось к середине XVII века. Вместе с тем, в то время наблюдается разный подход к определению территории Беларуси на обывательском уровне среди поляков и россиян. Так, в представлении поляков Беларусь однозначно ассоциировалась с землями современной Беларуси (взять хотя бы мемуары польского рыцаря Яна Хризастома Пасека). У россиян же была некоторая путаница в представлении о месторасположении Белой Руси. Это возникло скорее по той причине, что название Белая стереотипно относилась к тем землям, где всегда холодно и много снега. И здесь нет ничего удивительного. Если спросить у современных шведов или финнов о том, где находиться Белая Русь, то они в первую очередь будут говорить о землях возле Белого моря либо вообще - где-нибудь в Сибири или возле Урала. Известный российский историк немецкого происхождения Герард Фридрих Миллер (1705-1783) в предисловии к изданию второй книги В.Н. Татищева «История Российская с самых древнейших времен» аргументировано опроверг обывательское представление про Белую Русь. Более того, он впервые для своего времени непредвзято указал на границы компактного проживания белорусского народа: «Другое мнение сочинителю собственное касается до имени БЕЛОЙ РОССИИ, которое он приписал не тем странам, коим оное по Истории приличествует, но паче тем, кои всегда под именем ВЕЛИКИЯ РОССИИ разумелись. В древния времена, по свидетельству всех Российских летописцев, одна только была Россия, по общенародному званию неразделенная, которая простиралась к западу мало не до реки Вислы, а под север до реки Немена, т.е. Мемеля. Имена Малыя и Белыя России не употреблялись прежде как некоторые Российские Княжения наставшими вновь в XIV столетии Литовскими Князьями обладаемы, а потом к Польскому Королевству присовокуплены были. Чермная или Червонная Россия хотя и получила прежде того сие звание по Червенским городам, главную часть оной составляющим; но Белая Россия единственно прозвана была Поляками или Литвою для различения оной от прочаго Российскаго государства: сие же они не токмо в разсуждении Малой России, но и для преимущественнаго пространства, называли Великою Россиею. Многие удельныя Княжения и нападение Татарское привели Россию в безсилие. Великий Князь ИОАНН ВАСИЛЬЕВИЧ I по соединении большаго числа оных под свою власть, и по свержении Агарянского ига, писался впервые ГОСУДАРЕМ ВСЕЯ РУССИИ, которой титул продолжался до государя Царя АЛЕКСЕЯ МИХАЙЛОВИЧА. Ибо завоевания некоторых Мало и Белороссийских стран Великим Князем ВАСИЛИЕМ ИОАННОВИЧЕМ и Царем ИВАНОМ ВАСИЛЬЕВИЧЕМ учиненныя, касались токмо до особенных городов и Княжений, из коих иныя опять и отторгнуты были. А Царь АЛЕКСЕЙ МИХАЙЛОВИЧЬ по принятии в 1654 году Малороссийских Козаков с их городами и со всем Малороссийским народом в свое подданство, начал писаться: ВСЕЯ ВЕЛИКИЯ и МАЛЫЯ РОССИИ, о чем есть от 1 Июля 1654 года повелительная государева грамота. Сей же Государь, взявши в оном же году войною город Смоленск, по возвращении своем в Москву, и прежде еще выступу к следующим в Белой России и в Литве учиненным завоеваниям, но в несумненной надежде, что оторванныя прежде от России страны паки под свою власть возвратить имеет, ввел титул: ВСЕЯ ВЕЛИКИЯ, и МАЛЫЯ и БЕЛЫЯ РОССИИ, котораго первое употребление усмотрено в грамоте 21 Февраля 1655 года, тогда же и действительно взяты Могилев, Орша, Витебск, Полотск, Динабург, Борисов, Минск, Вилна, Гродно с прочими подчиненными городами. Но помешательство от Шведов, ласкательное обнадеживание от поляков, чтоб Его Величество выбрать на Польское Королевство, и моровое поверие, принудили сего Государя оныя завоевания опять остановить. Из сего безпрекословно явствует, что под именем БЕЛЫЯ РОССИИ разуметь должно. К тому же и вновь учиненныя две Губернии Белороссийския, хотя токмо часть Белой России занимающия, никакого о том сумнения не оставляют».
В географическом словаре Карпинского, изданном в 1766 году в Вильно, в статье "Русь" (стр. 492) представлен несколько иной взгляд на местонахождение Белой Руси: "Русь заключает в себе, сверх Руси Московской, Литовскую Русь, которая делится: на Белую и Черную, Черная Русь состоит из воеводств: Новогрудского и Минского, и Русь Польскую, состоящую из воеводств: Русскаго, Белзскаго, Подольскаго, Кiевскаго, Волынскаго, Брацлавскаго и Чернигавскаго, и земель Хелмской и Галицкой".
А вот в книге «Опыт Российской географии с толкованием гербов и с родословием царствующего дому, собранный из разных авторов и манускриптов Филлипом Генрихом Дилтеем, обоих Прав Доктором и Профессором Публичным Юриспруденции и Истории», напечатанной при Императорском Московском университете в 1771 году, Белой Русьб называется Смоленская губерния. «Смоленская губерния или Белая Россия, принадлежащая к Российской Империи, отнята у вео\ликого княжества Литовского, блаженные памяти Царем Алексеем Михайловичем, и посредством Андрюсовского мира в 1667 году при Российской Империи осталась, а в Московском мире, учиненном в 1686 году владеть должна. Оная состоит из Смоленской губернии. Сия губерния, которая прежде сего была княжением, не разделена на провинции; но знатнейшие места оные суть: 1) Смоленск, первый город сей губернии, укрепленный на Днепре. В нем живет Епископ, и отправляется большая коммерция. 2) Города, Дорогобуж при Днепре, Вязьма при реке того ж имени, Белая и Рославль; 3) Андрусов, деревня при речке Городен, между Смоленском и Мстиславом, где в 1667 году заключен с Россиею и Польшею мир». P.S. В 1914 году Добровольским В.Н. был издан «Смоленский областной словарь», в котором очень много белорусских слов встречается.
Вы можаце пакінуць свой каментар, уласную думку ці пытанне па выкладзенаму вышэй матэрыялу.