Аршанская бітва 1514 года і яе ўдзельнікі

Бітва еўрапейскага значэння

Адной з вялікіх бітваў ХУІ стагоддзя з'яўляецца бітва пад Оршай, якая адбылася 8 верасня 1514 г. паміж войскам Беларуска-Літоўскай дзяржавы, якім камандаваў князь Канстанцін Іванавіч Астрожскі, і маскоўскім войскам, што налічвала амаль утрая больш воінаў, чым у войску Канстанціна Астрожскага. Перамогу атрымала войска нашай дзяржавы.

Значэнне Аршанскай бітвы мела вялікі ўплыў на ход гістарычных падзей ва Усходняй Еўропе. Перамога пад Оршай уратавала незалежнасць Беларуска-Літоўскага гаспадарства і таму займае пачэснае месца ў нашай гісторыі. Дзень 8 верасня стаўся Днём Беларускай Вайсковай Славы. Штогод патрыятычная грамадскасць Беларусі адзначае яго як адно з галоўных нацыянальных святаў.

3амоўчаная ў савецкі час бітва

Аднак доўгі час пра гэты дзень сваёй вайсковай славы беларусы не ведалі. У савецкі час у афіцыйных падручніках нічога пра Аршанскую бітву не пісалі, як і ўвагуле пра захопніцкую палітыку Расіі ў дачыненні да Беларусі. Яна не ўпісвалася ні ў афіцыйную гісторыю Расійскай імперыі, ні ў афіцыйную гісторыю СССР як нашчадка Расійскай імперыі. Не пісалі пра яе і ў гісторыі БССР як складовай часткі СССР (а значыць, і імперыі). Толькі асобныя расійскія гісторыкі (М.М. Карамзін, С.М. Салаўёў) ды расійская Ваенная энцыклапедыя ў 1914 г. згадвалі яе, бо аб'ектыўна не маглі абмінуць.

Польскія гісторыкі адносілі яе да польскай вайсковай гісторыі, перабольшвалі ўдзел польскіх вайсковых аддзелаў у ходзе бітвы. У 90-х гадах XX ст. літоўскія гісторыкі цалкам прыпісвалі яе літоўцам, бо наша агульная дзяржава насіла назву Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае, скарочана - Літоўскае. Наўмысна блытаючы палітонім (назву грамадзян дзяржавы) і этнонім (назву нацыі, народнасці) літоўскія гісторыкі прыпісваюць літоўцам і жамойтам падзеі беларускай гісторыі. Нездарма, у школьных падручніках у Літве фігуруе, напрыклад, Францішкас Скарына, "які пісаў свае кнігі на нацыянальнай мове" (зразумела, для літоўскіх гісторыкаў на літоўскай).

Узнаўленне гістарычнай памяці

Толькі пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусі Дзень 8 верасня пачаў святкавацца беларускімі патрыётамі як Дзень Беларускай Вайсковай Славы.

Менавіта 8 верасня 1992 г. на Плошчы Незалежнасці ў Менску беларусы-афіцэры прымалі вайсковую прысягу на вернасць Беларусі. У прыняцці прысягі прымалі ўдзел афіцэры ў адстаўцы і палітычныя дзеячы Беларускага Народнага Фронту. Побач стаялі Васіль Быкаў, Зянон Пазьняк і аўтар гэтых радкоў. Захаваўся здымак Ул. Кармілкіна, які таксама прымаў прысягу як прапаршчык у адстаўцы.

8 верасня 1992 г. у "Народнай газеце" быў надрукаваны артыкул аўтара гэтых радкоў "Бітва пад Оршай". У той жа дзень ён быў надрукаваны на рускай мове ў газеце "Во славу Родины", органе Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь. Як бачым, тады і афіцыйныя органы шукалі карані беларускай вайсковай гісторыі.

Тады ж, у 1992 г., у 6-м нумары часопіса "Спадчына" быў надрукаваны мой артыкул "Бітва пад Оршай 8 верасня 1514 г.". Паколькі наклад часопіса тады меў каля 9 тысяч асобнікаў, а часопіс выпісвалі шматлікія падпісчыкі, то пра бітву пад Оршай даведаліся многія беларусы не толькі з газет, а з часопіса, які захоўваецца больш старанна, чым газета, і можна да тэксту вяртацца, калі гэта патрэбна. Ад таго часу кожны год я друкаваў артыкулы пра Аршанскю бітву ў розных газетах.

Я добра памятаю, як Мікола Ермаловіч, прачытаўшы мой атыкул у часопісе, сказаў мне: "Мне цяпер няма неабходнасці вывучаць дакументы. Тут усё сказана". Ен і ўзяў за аснову гэты артыкул, калі ў сваёй апошняй працы "Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае" (Менск, 2000) пісаў старонкі пра Аршанскую бітву. Ад часу маіх публікацый 1992 г. і пазнейшых гадоў Аршанская бітва 1514 г. стала ўсеагульнавядомай.

На аснове артыкула ў часопісе змешчаны мае артыкулы пра Аршанскую бітву ў 1 томе "Энцыклапедыі гісторыі Беларусі" (Менск, 1993, с. 187-188) і ў 1 томе "Беларускай Энцыклапедыі" (Менск, 1996, с. 537-538). Пры далейшай працы з крыніцамі я ўнёс удакладненні ў тэкст артыкула ў часопісе "Спадчына" (1992, № 6), і яны былі ўлічаны ў "Беларускай Энцыклапедыі".

У 1-м томе Энцыклапедыі "Вялікае Княства Літоўскае" кіраўніцтва Беларускай Энцыклапедыі не ўсё гэта ўлічыла. Таму ў гэтым артыкуле я і хачу ўнесці дакладнасць і паўтарыць раней апублікаваныя мною лічбы. Справа датычыцца колькасці ўдзельнікаў бітвы з беларускага боку і прадстаўніцтва ў ёй польскіх аддзелаў. Пра гэта больш падрабязна будзе сказана ніжэй у тэксце гэтага артыкула.

За апошнія гады незалежнай Беларусі шмат ужо напісана пра вайсковую гісторыю Беларусі, у тым ліку, і пра дачыненні паміж Беларуска-Літоўскай дзяржавай і Маскоўскім Вялікім княствам. Адносіны паміж імі, паміж Расіяй і Беларуссю, былі рознымі - былі і мірныя гады, былі і жорсткія, знішчальныя войны.

Усё гэта ні інструкцыямі звыш, ні забаронамі, ні цэнзурай, ні фальсіфікацыяй з гісторыі ніхто не зможа выкрасліць.

Міжнародная сітуацыя ў пачатку ХУІ ст.

У канцы ХУ-ХУІ стагоддзі адносіны паміж Маскоўскім Вялікім княствам і Беларуска-Літоўскім гаспадарствам былі вельмі напружанымі. Ішла барацьба за землі Русі - або пад панаваннем Масквы, або пад эгідай Вільні. Барацьба ішла тады з пераменным поспехам. Пра гэта трапна сказаў А.С. Пушкін (зразумела, з расійскага пункту гледжання):

Уж давно между собою
Враждуют племена,
Не раз клонились под грозою
То их, то наша сторона.

Улетку 1514 г. падчас чарговай вайны маскоўскім войскам (з-за здрады князя Міхаіла Львовіча Глінскага) удалося захапіць Смаленск. Здавалася, шлях у глыбіню Беларусі для яе захопу маскоўскімі войскамі быў адкрыты. Пасля капітуляцыі Смаленска Вялікі князь маскоўскі Васіль III накіраваў далей у Беларусь 80-тысячную конніцу з баяраў і "людзей вайсковых" (дваранаў і дзяцей баярскіх). Простых воінаў было мала.

На чале гэтага войска стаялі галоўныя ваяводы - баярын Іван Андрэевіч Чаляднін і баярын князь Міхаіл Іванавіч Булгакаў-Голіца, продак князёў Галіцыных.

Каб папярэдзіць наступ вялікай маскоўскай арміі, Вялікі князь Літоўскі (ён жа кароль польскі) Жыгімонт Казіміравіч, унук Ягайлы, накіраваў насустрач маскоўскаму войску 30-тысячнае войска Беларуска-Літоўскай дзяржавы пад камандаваннем Гетмана Найвышэйшага, князя Канстанціна Іванавіча Астрожскага - лепшага палкаводца нашай дзяржавы ў той час.

Звычайна, паводле польскай гістарыяграфіі, сцвярджаецца, што у войску К. Астрожскага было ажно 14 тысяч польскіх вершнікаў і 3 тысячы наёмнай польскай пяхоты, а войска Вялікага Княства Літоўскага мела 16 тысяч, аднак, спасылаючыся на кракаўскія архівы і далейшыя іх публікацыі (Акты Таміцкага, том 3-ці), расійскі гісторык М.К. Любаўскі ў кнізе "Літоўска-Рускі сейм" (Масква, 1900) адзначае, што земскае апалчэнне шляхты Вялікага Княства Літоускага збіралася вельмі марудна. Ні шляхта з Літвы, ні польскія жаўнеры да войска не паспелі далучыцца. А хто з жаўнераў падыйшоў, застаўся ў Берасці.

Жамойцкая шляхта ўвогуле намагалася бараніць свае межы з Тэўтонскім і Лівонскім ордэнамі, а ўкраінская шляхта, бараніла сваю тэрыторыю ад набегаў крымскіх татараў. I ў складзе войска К. Астрожскага, што сабралася ў Менску, дзе знаходзіўся сам Вялікі князь Жыгімонт, польскай конніцы і пяхоты было не больш як 4 тысячы. Гэтую лічбу называе польскі гісторык 3. Вайцяхоўскі, удакладняючы, што з польскіх аддзелаў конніцы была палова, а другая палова - польскія пехацінцы. Такім чынам, Канстанцін Астрожскі камандаваў у значнай ступені беларускім войскам, якое складалася з аддзелаў усіх беларускіх паветаў.

У нашым біяграфічным нарысе пра К.І. Астрожскага ("Славутыя імёны Бацькаўшчыны" Менск, 2003) таксама пададзены гэтыя лічбы.

У беларускім войску аддзеламі лёгкай конніцы (з лёгкім узбраеннем) камандаваў дасведчаны палкаводзец Юры Мікалаевіч Радзівіл, які пазней быў Гетманам Вялікім Беларуска-Літоўскай дзяржавы. Асобныя аддзелы конніцы ўзначальваў Іван Сямёнавіч Сапега. На чале свайго апалчэння быў слуцкі князь Юры Сямёнавіч Алелькавіч. Польскімі аддзеламі камандавалі Войцах Сампалінскі і Януш Свярчоўскі.

Падрыхтоўка да Аршанскай бітвы.

Вялікі князь літоўскі і рускі Жыгімонт Казіміравіч выехаў на тэатр ваенных дзеянняў каб каардынаваць дзейнасць войска Вялікага Княства Літоўскага і польскіх аддзелаў (паколькі быў адначасова і каралём польскім).

Месцам, дзе павінна было сабрацца агульнае войска, быў вызначаны Менск і яго ваколіцы. У канцы ліпеня 1514 г. Жыгімонт прыбыў у Менск. Як адзначае расійскі гісторык М.К. Любаўскі, тут быў праведзены агляд войска, і выявілася, што польскія аддзелы прыбывалі марудна, а большая частка іх жаўнераў засталася ў Берасці. Кароль накіраваў да іх асобны ліст, каб спяшаліся на вайну, а сам з войскам зрабіў пераход з Менска ў Барысаў, дзе зноў быў праведзены агляд войска і яго попіс (перапіс). Паколькі вораг паспеў захапіць Смаленск і паглыбляўся на тэрыторыю Беларусі, Жыгімонт паслаў насустрач маскоўскім войскам (80 тысяч чалавек) войска Вялікага Княства Літоўскага начале з Гетманам Найвышэйшым Канстанцінам Іванавічам Астрожскім, якое налічвала 30 тысяч чалавек. Сам жа Вялікі князь застаўся ў Барысаве з войскам у 4 тысячы чалавек, галоўным чынам польскіх жаўнераў (па іншых звестках у яго заставалася 5 тысяч чалавек). Гэтыя лічбы - 80 тысяч чалавек у войску Вялікага Княства Маскоўскага і 30 тысяч чалавек у беларускім войску Канстанціна Астрожскага - прыводзяцца ў рускіх летапісах, звестках іншаземцаў, хроніках М. Стрыйкоўскага і А. Гваньіні. Згаджаюцца з гэтымі лічбамі і вайсковыя гісторыкі XX ст.

Першы бой паміж беларускімі і перадавымі палкамі маскоўскага войска адбыўся на левым беразе Бярэзіны пры пераправе цераз раку войска князя К. Астрожскага. Папярэдне ён правёў артылерыйскую стральбу з гармат і гакаўніц (пішчаляў), нанёсшы страты непрыяцелю. Гэтая бітва адбылася 27 жніўня 1514 года. Падчас бою некалькі маскоўскіх палкоў было разбіта. Непрыяцель страціў каля 1300 чалавек. На наступны дзень авангард арміі К. I. Астрожскага нанёс паражэнне маскоўскім войскам у баі над ракою Бобр і 1 верасня дасягнуў ракі Друць. Тут аддзелы Івана Багданавіча Сапегі нанеслі паражэнне тром маскоўскім палкам. Было забіта некалькі соцень воінаў, шмат узята ў палон.

Тады галоўны маскоўскі ваявода Іван Чаляднін, якому Вялікі князь Васіль III даручыў камандаванне ўсімі сіламі, адступіў са сваімі войскамі за Днепр і выбраў для наступнай, галоўнай бітвы, добрае месца на яго левым беразе. Тут паміж Оршай і Дуброўнай ля ракі Крапіўны на вялікім полі і размясціліся маскоўскія палкі - на ўзгорках каля вёсак Пугайлава і Рукліна, злева ад лесу на рацэ Днепр ля вёскі Рукліна, пакінуўшы свабодную прастору для непрыяцеля ў лукавіне Дняпра на яго левым беразе. Менавіта тут І.А. Чаляднін планаваў даць генеральную бітву гэтай кампаніі, а можа і ўсёй вайны, разбіць меншага амаль утрая непрыяцеля, захапіць палонных і скончыць вайну перамогай.

Канстанцін Астрожскі таксама вырашыў даць тут бой, нягледзячы па свае параўнальна малыя сілы. Ён лічыў, што адной вярсты ад Дняпра дастаткова, каб разгарнуць свае сілы. Быў і псіхалагічны разлік для свайго войска - немагчымасць адступлення да бліжэйшых крутых берагоў Дняпра.

7 верасня 1514 г. войска Астрожскага наблізілася да Дняпра ў раёне Оршы. Гетман вырашыў не рызыкаваць, бо пераправу цераз раку пільнавалі конныя аддзелы ворага. Не жадаючы фарсіраваць раку пад стрэламі маскоўскіх лучнікаў, князь Астрожскі правёў тут дэманстратыўны манеўр, намагаючыся паказаць маскоўскім ваяводам, што пераправа беларускага войска адбудзецца менавіта тут. Таму Канстанцін Астрожскі пад заслонай сваіх жаўнераў пераправіў у гэтым месцы ўброд толькі некалькі тысяч коннікаў. Але маскоўскія ваяводы бяздзейнічалі, чакаючы, пакуль не падыйдзе да пераправы ўсё беларускае войска, каб потым адным вытам знішчыць яго цалкам. Увечары Астрожскі перасунуў па віцебскай дарозе ўсё сваё войска на поўнач ад Оршы і спыніўся на правым беразе Дняпра.

У ноч на 8 верасня Канстанцін Астрожскі загадаў пабудаваць цераз Днепр у гэтым месцы два пантонныя масты. Яны былі зроблены са шчыльна заканапачаных і звязаных паміж сабой пустых бочак. Для пераправы скарысталі таксама плыты і лодкі з суцэльным насцілам, каб колы гармат не грукалі. У балоцістых мясцінах ля ракі былі зроблены гаці з паваленых і звязаных дрэў. Конніца войска князя Астрожскага перапраўлялася цераз Днепр па вузенькім бродзе недалёка ад Аршанскай цвердзі, страціўшы пры гэтым толькі аднаго вершніка, які патануў. На працягу ночы па двух пантонных мастах была перапраўлена ўся пяхота і артылерыя войска Беларуска-Літоўскай дзяржавы ў раён вёскі Пашына, што знаходзілася ў лукавіне Дняпра.

Перад бітвай

Бітва ў полі на беразе Дняпра, за пяць вёрст ад Оршы, адбылася 8 верасня 1514 г., у дзень нараджэння Багародзіцы. Гэты дзень увайшоў у гісторыю як Дзень Беларускай Вайсковай Славы.

У маскоўскім войску галоўным ваяводам быў Іван Андрэевіч Чаляднін, другім самастойным ваяводам - князь Міхаіл Іванавіч Булгакаў-Голіца. Чаляднін паставіў раніцай усё сваё войска ў баявы парадак у тры выцягнутыя лініі. На флангах конныя аддзелы, каб падчас бою яны зайшлі ў тыл ворагу. Наперадзе стаяў полк перадавой варты. У цэнтры маскоўскі вялікі полк, па фронце шырынёй 5 кіламетраў. На правым фланзе - полк правай рукі, на левым, каля вёскі Рукліна, - полк левай рукі. На пагорку ў цэнтры за вялікім палком маскоўскага войска стаяў полк тылавой варты (рэзерва). Маскоўскае войска выступала пад белым сцягам (белы колер - адзін з улюбёных у славян).

Усе маскоўскія палкі былі конныя, цяжкіх гармат маскоўскія войскі не мелі, бо вялікі князь Васіль III загадаў пакінуць іх у захопленых замках. Але, як сведчыць гісторык М.М. Карамзін, "агнястрэльны снарад" у маскоўскім войску быў.

Галоўны ваявода расцягнуў свае сілы таму, што яны амаль утрая перавышалі войска Канстанціна Астрожскага. Ён вырашыў акружыць супраціўніка, разбіць яго і скінуць рэшткі разбітых беларускіх аддзелаў у Днепр. Таму маскоўскае войска расцягнулася па лініях і стварылася магчымасць прарваць іх. Адзіны сапраўдны кіраўнік у маскоўскім войску адсутнічаў, а кожны з двух галоўных ваяводаў камандаваў сваімі войскамі самастойна.

Гэта паўплывала на ход і вынікі бітвы пад Оршай. Адбілася на ходзе бітвы і тое, што ў маскоўцаў не было артылерыі. Да таго ж, яны, заспакоеныя сваёй колькаснай перавагай, былі ўпэўнены ў перамозе. Таму іх галоўныя ваяводы і ваяводы ніжэйшага рангу своечасова не заўважылі небяспекі, а калі яна выявілася падчас бітвы, то было ўжо позна.

Войска Канстанціна Астрожскага заняло баявыя пазіцыі па абодвух баках яра, які ішоў ад вёскі Пугайлава да пераправы цераз Днепр. Яны сталі паводле свайго старога баявога звычаю: наперадзе знаходзіліся два палкі беларускай конніцы Юрыя Радзівіла і польскай Януша Свярчоўскага. На правым і левым флангах стаялі па тры дапаможныя (рэзервовыя) палкі беларускай конніцы, якія складаліся з лёгка ўзброеных харугваў. На краі правага крыла К. Астрожскі размясціў ва ўкрыцці пад аховай лесу і паблізу ад берага Дняпра ўсе гарматы і частку пяхоты з рушніцамі (пішчалямі, самапаламі). Увогуле, войска гетмана Астрожскага было сцягнута ў моцныя і згрупаваныя аддзелы, гатовыя прабіць расцягнутыя лініі ворага.

Як сведчыць батальная карціна "Бітва пад Оршай" (намалявана каля 1520 г., знаходзіцца ў Нацыянальным музеі ў Варшаве), К.І. Астрожскі быў апрануты ў баявое адзенне з шабляй у каштоўных похвах. Падчас бітвы беларускае войска выступала пад дзяржаўным сцягам чырвонага колеру з срэбнай выявай Пагоні на адным баку і Багародзіцы з дзіцяткам Ісусам на руках на другім. Побач з Гетманам Найвышэйшым неслі і другі сцяг, гетманскі, блакітнага колеру. 3 аднаго боку на ім была срэбная Пагоня ў чырвоным полі, з другога - абраз святога Станіслава. Асобныя паны мелі ў аддзелах (дружынах) свае ўласныя сцягі.

Так, на карціне ў руцэ аднаго з вершнікаў можна разгледзець чырвоны штандар з выявай герба Радзівілаў - трох паляўнічых ражкоў. У кожнага з беларускіх вершнікаў, паводле той карціны, у руцэ была доўгая дзіда з белым сцяжком-вымпелам, уздоўж якога пасярэдзіне праходзіць адна вузкая чырвоная палоска, якая перакрыжоўваецца бліжэй да тронца другой чырвонай палоскай. Гэта прадвеснік нашага гістарычнага нацыянальнага бела-чырвона-белага сцяга.

Славутая Ааршанская бітва.

У пятніцу 8 верасня 1514 года "на Рожество Пресвятыя Богородіцы" а 9-й гадзіне раніцы войска князя Канстанціна Іванавіча Астрожскага было ўжо пастаўлена ў баявых парадках на поле бітвы. Як тады было звычаем, перад бітвай святары з абодвух бакоў адслужылі малебень за перамогу.

Пры гэтым трэба нагадаць, што ў беларускім войску, таксама як і ў маскоўскім, за перамогу маліліся праваслаўныя святары і воіны. Большасць у войску К. І. Астрожскага, як і ён сам, складалі праваслаўныя баяры-шляхта. У аддзелах яго войска малебень адслужылі і ксяндзы, бо ў войску было нямала і католікаў.

Пасля малітвы абодва крылы маскоўскай арміі крыху адышлі ад асноўнага войска, каб потым акружыць ворага з тылу. Галоўныя ж маскоўскія сілы засталіся ў баявых парадках у сярэдзіне поля, а некаторыя аддзелы нават прасунуліся наперад, каб выклікаць непрыяцеля на бой. Пасля гэтага перасоўвання на вольнай прасторы паміж беларускім і маскоўскім войскамі пачаліся "гарцы" - асобныя двубоі паміж вершнікамі з абодвух бакоў, каб заахвоціць астатніх воінаў да бітвы.

З невялікай прамовай па-беларуску да сваіх рыцараў звярнуўся Канстанцін Астрожскі. Ён нагадаў пра слаўныя баявыя традыцыі продкаў, заклікаў быць мужнымі, абараняць ад ворага Бацькаўшчыну. Пасля прамовы Астрожскі загадаў конным палкам вольна рушыць наперад. Гэта маскоўскія ваяводы палічылі сігналам да дзеяння. Затрубілі трубы, ударылі бубны. Сцягі і прапарцы (сцяжкі) распусцілі да бою.

Атаку пачаў полк правай рукі маскоўскага войска на чале з князем Міхаілам Іванавічам Булгакавым-Голіцам. Асобныя аддзелы I. Чаляднін паслаў на флангі, каб адразу зайсці ў тыл ворагу. Адбіўшы першую атаку непрыяцеля, беларускія вершнікі, якія атрымалі падмацаванне, пачалі самі наступаць. Полк Сампалінскага, які складаўся з цяжкай кавалерыі, адпаведна ўзброенай і з моцнымі даспехамі, праскочыўшы галопам перад фронтам беларускага палка, што заняў пазіцыю ў цэнтры поля бітвы, нанёс ворагу выт па флангу. Польскія вершнікі з доўгімі дзідамі валілі з коней маскоўскіх воінаў. М. Стрыйкоўскі ў сваёй "Кроніцы" распавядае, што ў паветры свісталі стрэлы, чуўся звон шабель, гучалі стрэлы з агнястрэльнай зброі. Вершнікі набіралі тэмп, уразаліся ў шэрагі маскоўскага войска. Разгарэлася жорсткая бітва.

Князь Міхаіл Булгакаў-Голіца таксама атрымаў падмацаванне і ўзнавіў шэрагі свайго фронту. Маскоўскія сілы на правым флангу пачалі другую атаку. Беларускія рыцары і польскія саюзнікі ўстаялі. Але нечакана яны расступіліся, і вораг апынуўся перад пяхотай. Пяхота, страляючы з рушніц (пішчаляў), збіла з коней шмат маскоўцаў. Шэрагі маскоўскага палка памяшаліся. У гэты момант Канстанцін Астрожскі звярнуўся да рыцараў: "Гэй! Вось цяпер наперад, дзеці!" (Для таго часу ён быў ужо стары. Яму было тады 54 гады). Ён казаў ім пра ўжо недалёкую перамогу і трыумф, пра тое, што непрыяцель ужо "млее". Заклікаў "мілых братоў" аднавіць мужнасць у гэтай хвілі: "Цяпер будзьце мужамі, няхай кожны адновіць дзельнасць, бо шэрагі непрыяцеля ўжо паблыталіся. На нашым баку стаіць сам Бог і дадае нам з неба абарону". Астрожскі заклікаў усіх ісці смела ў бой за ім, бо ён першы ставіць сваю галаву ў ахвяру і першы ідзе ў атаку на ворага з шабляй у руцэ, каб яе акрывавіць. Ен напомніў рыцарам пра слаўныя бітвы іх продкаў і каб яны чуліся сынамі сваіх бацькоў. Асаблівасці прамовы, перададзенай храністам, паказваюць, што яна была сказана па-беларуску. Гэтая прамова славутага палкаводца псіхалагічна ўздзейнічала на беларускіх воінаў, і па яго закліку яны зноў рушылі ў атаку.

Зноў пачалася жорсткая бітва. Канстанцін Астрожскі, размахваючы гетманскай булавой, зноў вёў у атаку сваіх рыцараў. Яны збівалі ворага дзідамі і секлі мячамі. Урэшце маскоўская конніца Булгакава-Голіцы была зламана, разбіта і ў беспарадку кінулася наўцёкі. Беларуская конніца і полк Сампалінскага ўварваліся ў другую лінію маскоўскага войска. Яны гналі рэшткі маскоўскага палка правай рукі і забівалі ўцекачоў, ужо няздольных весці бой.

Аднак Чаляднін не дапамог Булгакаву-Голіцы. Гэта тлумачыцца суперніцтвам паміж маскоўскімі галоўнымі ваяводамі і жаданнем кожнага з іх атрымаць перамогу самастойна, каб выслужыццца перад вялікім князем. Нават пасля разгрому войска, якім камандаваў Булгакаў-Голіца, у Чалядніна заставалася воінаў больш, чым у Канстанціна Астрожскага.

Яшчэ раней Іван Чаляднін накіраваў свой полк левай рукі у наступ на супрацьлеглае, правае крыло войска Канстанціна Астрожскага. Аднак гэты наступ быў не вельмі моцны і выконваўся нерашуча.

Гэта дало магчымасць беларускай лёгкай кавалерыі на працягу доўгага часу адбіваць атакі маскоўскага войска на гэтым флангу. Чаляднін чакаў, калі ў бой супраць правай рукі ўцягнуцца ўсе харугвы беларускай лёгкай конніцы, каб выцяць ім у тыл і адным моцным вытам разбіць іх.

Урэшце Івану Чалядніну здалося, што ён перамагае. У нейкі момант бітвы ён убачыў, што беларуская конніца спыніла свае контратакі і па загаду Канстанціна Астрожскага пачала адступаць, а потым зусім кінулася ўцякаць. Тады Чаляднін, перакананы ў сваёй перамозе, кінуў у бой усе свае сілы. Аднак, у пэўны момант, недалёка ад лесу і кустоў у тыле беларускага войска, раптам па камандзе гетмана (ён падняў булаву, а за ім палкоўнікі паднялі свае шастапёры) конніца падзялілася на дзве часткі, якія хутка скочылі направа і налева. Уся бязладная маса маскоўскай конніцы аказалася перад гарматамі і пяхотай, што былі ў кустах на ўскраіне лесу і ўжо даўно падрыхтаваліся да аднаго моцнага залпу. Пярэднія і заднія рады маскоўскай конніцы былі расстраляны пасля першага залпу і далейшых стрэлаў гармат і рушніц. Яны панеслі вялікія страты ў людзях і конях.

Гэтая вайсковая хітрасць, якую Канстанцін Астрожскі прымяніў яшчэ ў бітве з крымскімі татарамі 28 красавіка 1512 года каля Вішняўца на Валыні, і стала пераломным момантам Аршанскай бітвы. Пасля расстрэлу гарматамі лавіны маскоўскага войска ў яго шэрагах пачалася паніка, і яно кінулася наўцёк. Цяпер ужо ўцякалі рэшткі абодвух флангаў маскоўскага войска.

Спачатку І. Чаляднін спрабаваў угаварыць сваіх вершнікаў затрымацца. Аднак яго ўжо ніхто не слухаў.

Валынскі кароткі летапіс сведчыць, што Аршанская бітва працягвалася тры гадзіны.

Пасол германскага імператара да Васіля III барон Сігізмунд Герберштэйн, едучы ў Маскву, наведаў у Вільні ў 1517 годзе палонных І.А. Чалядніна і М.І. Булгакава-Голіцу і размаўляў з імі пра бітву пад Оршай. У сваіх запісках ён расказвае пра манеўр К. Астрожскага, што навёў непрыяцеля на гарматы, і пра разгром маскоўскага войска: "Ліцвіны, наўмысна адступіўшы да таго месца, дзе ў іх былі схаваны гарматы, накіравалі іх супраць маскавітаў, якія насядалі, і паразілі іх заднія шэрагі, што выстраіліся ў рэзерве, але занадта скучаныя, унеслі замяшанне ў іх шэрагі і рассеялі. Такі нечаканы баявы прыём прывёў маскавітаў у жах, бо яны лічылі, што ў небяспецы знаходзіцца першы шэраг, які б'ецца з ворагам, прыйшоўшы ў замяшанне і лічачы, што першыя шэрагі ўжо разбіты, яны кінуліся наўцёкі. Ліцвіны, разгарнуўшы і накіраваўшы ўсе свае сілы, пераследавалі іх, гналі і забівалі. Убачыўшы гэтыя ўцёкі, адступілі і абодва рускія флангі. Толькі ноч і лясы спынілі гэтае вынішчэнне".

М. Стрыйкоўскі таксама прыводзіць жахлівыя сцэны гэтых уцёкаў. У паніцы маскоўскія коннікі ўцякалі ў лясы, балоты, кідаліся ў Днепр і танулі, а пераможцы гналі іх і забівалі. Параненыя крычалі ім: "Не сечи голову!", а цяжка параненыя: "Добей!" Кроў забітых была не толькі на палях, але і сцякала ў раку Крапіўну, вада якой стала крывавай. А. Гваньіні вобразна адзначыў, што рака Крапіўна паміж Оршай і Дуброўнай з-за вялікай колькасці трупаў замарудзіла свой бег. Шмат маскоўцаў падчас уцёкаў патанула ў рацэ. М. Бельскі, улічваючы пагоню за ўцекачамі, распавядае, што бітва цягнулася аж да заходу сонца. Вершнікі К. Астрожскага працягвалі пераследаванне ажно да васьмі літоўскіх міляў (на 60 кіламетраў). Адны з беларускіх вершнікаў вярнуліся назад апоўначы, іншыя нават назаўтра. 3 сабою яны вялі вялікую колькасць палонных.

I расійскія гісторыкі гавораць тое ж самае пра заканчэнне Аршанскай бітвы. Так, М.М. Карамзін ў "Истории государства Российского" адзначыў: "Ліцвіны ніколі не атрымлівалі такой славутай перамогі над расіянамі: гналі, рэзалі, тапілі іх у Дняпры і Крапіўне; целамі ўсеялі палі паміж Оршай і Дуброўнай"...

Вынікі Аршанскай бітвы

Страты бакоў у Аршанскай бітве ў летапісах і хроніках прыводзяцца прыкладна аднолькавыя. М.М. Карамзін і С.М. Салаўёў прыводзяць лічбу забітых воінаў у маскоўскім войску: 30 тысяч чалавек. Храністы М. Стрыйкоўскі, М. Бельскі і летапісы ўдакладняюць лічбу забітых на полі бою, і тых, хто загінуў ва ўцёках, - 40 тысяч чалавек. Страты маскоўскага войска палоннымі перавышалі 5 тысяч чалавек. У палон трапілі галоўныя ваяводы І.А. Чаляднін і М.І. Булгакаў-Голіца, 8 вярхоўных ваяводаў (што камандавалі аддзеламі па некалькі тысяч чалавек кожны), 37 начальнікаў ніжэйшага рангу, 2 тысячы дзяцей баярскіх (феадальная катэгорыя, блізкая да дваранаў) і больш за 2 тысячы іншых воінаў. 20 тысяч трафейных коней і палова вайсковага абозу былі перададзены пераможцам. Сярод трафеяў былі ўсе маскоўскія сцягі і агнястрэльная зброя. Трыумф князя Канстанціна Астрожскага быў поўны.

Як сведчыць храніст М. Бельскі, страты войска пераможцаў былі невялікія. Загінулі толькі чатыры знатныя паны, а рыцараў каля пяцісот чалавек. Колькасць загінуўшых простага паходжання ён не прыводзіць. Затое, у гэтай бітве было шмат параненых. Раны ў большасці былі сечаныя, ад вытаў шабель.

На наступны дзень святкавалі перамогу. Быў адслужаны праваслаўны малебень у "чэсць святой Троіцы і на хвалу Госпада Бога" і каталіцкі малебень. Падчас урачыстага абеду, на які былі прыведзены палонныя ваяводы, Канстанцін Астрожскі павіншаваў сваіх ваяводаў, ротмістраў і рыцараў з перамогай. Пазней, 3 снежня 1514 г., кароль Польскі і Вялікі князь Літоўскі і Рускі Жыгімон наладзіў у Вільні ўрачысты прыём у гонар гетмана Астрожскага і рыцараў-пераможцаў. Аб перамозе былі пасланыя каралеўскія граматы да манархаў Еўропы. Да некаторых з іх паслалі невялікія групы палонных. Палонныя ваяводы і дзеці баярскія былі разасланыя ў розныя замкі ў Беларусі, а простыя воіны паселеныя ў вялікакняскіх і шляхецкіх маёнтках для выкарыстання на сельскагаспадарчых працах. I. Чаляднін і М. Булгакаў-Голіца знаходзіліся ў вязенні ў сталіцы Беларуска-Літоўскай дзяржавы Вільні. Дзесяткі гадоў заставаліся палонныя ў Вільні і іншых гарадах, цвердзях, гаспадарскіх дварах і воласцях Вялікага княства Літоўскага. Маскоўскі ўрад не цікавіўся сваімі палоннымі суайчыннікамі. Сам Вялікі князь Маскоўскі Васіль Іванавіч заявіў, што для яго "той, хто трапіў у палон, - мёртвы". Іван Андрэевіч Чаляднін памёр у Вільні праз некалькі гадоў. М.І. Булгакаў-Голіца і князь Іван Сямёнавіч Селяхоўскі вярнуліся на радзіму толькі ў 1552 г. падчас панавання цара Івана ІУ. Булгакаў-Голіца памёр праз два гады манахам пад імем Іона.

Пасля Аршанскай бітвы Канстанцін Астрожскі зрабіў у Вільні багатую фундацыю (уклад) царкве Свята-Духаўскага манастыра ў падзяку Богу за дараваную яму перамогу. У памяць гэтай фундацыі была звонку прымацавана мармуровая дошка з надпісам па-беларуску аб фундацыі К. Астрожскага за дараваную яму Богам перамогу "над непрыяцелем і супастатам Праваслаўнай царквы" Вялікім князем Маскоўскім. Каля 1520 г. невядомы мастак, хутчэй за ўсё ўдзельнік бітвы пад Оршай, намаляваў карціну, якая лічыцца першай у батальным жывапісе Усходняй Еўропы.

Хутка пра Аршанскую бітву стала вядома і ў Заходняй Еўропе. У другой палове 1514 г. быў выдадзены па-нямецку ў Нюрнбергу адмысловы лісток з апісаннем бітвы. У 1515 г. зноў было надрукавана ў Нюрнбергу апісанне Аршанскай бітвы.

Бітву пад Оршай занатавалі ўсе тагачасныя летапісы, у тым ліку маскоўскія і ноўгародскія, а тасама замежныя кронікі. Аршанская бітва 1514 года пакінула глыбокі след у тагачаснай беларускай, украінскай і польскай літаратуры. У Валынскім кароткім летапісе была змешчана "Пахвала князю Астрожскаму" - сапраўдны літаратурны твор. 3 таго часу захавалася беларуская народная песня пра перамогу пад Оршай "Ой, у нядзельку параненька ўзышло сонца хмарненька...", якую цяпер спяваюць беларусія барды...

Бітва 8 верасня 1514 г. мела і дыпламатычныя наступствы. Германскі імператар Максіміліян I пасля бітвы разарваў саюз з Васілём III. Гэты саюз раней прадугледжваў падзел Польшчы і Беларуска-Літоўскай дзяржавы паміж Германскай імперыяй і Маскоўскім вялікім княствам. Аршанская бітва практычна замацавала ўсходнюю мяжу Беларусі, якая існавала да канца ХУІІІ стагоддзя.

Бітва пад Оршай вывучалася ў вайсковых вучэльнях дарэвалюцыйнай Расіі. Як узор баявога майстэрства беларускіх рыцараў, прыклад вайсковага таленту К. Астрожскага і вельмі ўдалай аперацыі яна прыведзена ў Расійскай ваеннай энцыклапедыі (1914г.).

Бітва пад Оршай 8 верасня 1514 г. з'яўляецца славутай старонкай беларускай вайсковай гісторыі. Яна ўпісваецца ў агульны шэраг гераічных перамог войска Беларуска-Літоўскай дзяржавы на працягу некалькіх стагоддзяў падчас існавання нашай самастойнай дзяржавы, калі беларускае войска адстойвала незалежнасць нашай краіны. Дата 8 верасня таму і з'яўляецца Днём Беларускай Вайсковай Славы.

Доктар гістарычных навук, прафесар, акадэмік Міжнароднай Акадэміі навук Еўразіі - А. Грыцкевіч.
Газета "Наша Слова" №33 (719) ад 31 жніўня 2005 г.
Газета "Наша Слова" №34 (720) ад 07 верасня 2005 г.

Каментары чытачоў
Андрэй напiсаў(ла) 30.08.2009 10:58
Мабыць патрэбна прывесцi карты i схемы месцазнаходжання як аднаго так i другога войска, дакладную хронiку бiтвы, партрэты удзельнiкау i г.д. Калi гэта магчыма зрабiць.
Admin напiсаў(ла) 30.08.2009 11:06
Крыху ёсць тут http://jivebelarus.net/at_this_day/events_calendar370.html
Юрка Копцік напiсаў(ла) 03.02.2010 14:56
Анатолю Грыцкевічу час пераходзіць з катэгорыі сур'ёзных гісторыкаў у катэгорыю пісьменнікаў-белетрыстаў ці нават пісьменнікаў-фантастаў. Прычым ненавуковых фантастаў.
Gistoryk напiсаў(ла) 07.02.2010 21:14
А. Грыцкевіч некалі быў у катэгорыі "сур'ёзных гісторыкаў" ? Мусіць, гэта было вельмі даўно, я дык не памятаю. Аднак не варта цалкам адмаўляць яго былых заслугаў - ён дужа хватка прыстасоўваў за Саветамі цытаты класікаў марксізма-ленінізма да свайго фэнтэзі.
Андрэй напiсаў(ла) 05.10.2010 21:21
Мабыць мноства з таго, што тут дадзена ёсць скажэнне гiстарычных падзей. Але ж дзе яны грунтоуныя працы? Вось трэба iнфармацыя па гэтай бiтве - але што можна увогуле паглядзець? Рускамоуную Вiкiпедыю? Былi, напрыклад, археалагiчныя раскопкi у гэтым месцы?
Настрадамус напiсаў(ла) 12.10.2010 09:45
Увргуле, калi быць дакладным, бiтва адбылася не 8 верасня. Дату бiтвы можна вылiчыць, толькi трэба сучасны каляндар супаставiць з тагачасным.
Крывiч напiсаў(ла) 21.10.2010 17:16
А як успрымаюць бiтву пад Воршай жыхары вёскi Ворша Собiнскага раёну Уладзiмiрскай вобласцi Расеi?
Андрэй напiсаў(ла) 28.10.2010 09:53
Цiкава, а дзе ўпершыню сустракаецца гэтая дата - 8 верасня? Я лiчу, што гэта па летапiсах. Дык чаму ж не 8 верасня?
Настрадамус напiсаў(ла) 03.11.2010 17:14
Раiў бы паглядзець наступную кнiгу: Хавский Пётр. Таблица для поверки годов в русских летописях, с приложением хронологических таблиц, сравнивающих Юлианский календарь с Григорианским (М., 1856).
Андрэй напiсаў(ла) 16.11.2010 11:00
Мне здаецца, што гiсторыкi ўжо дакладна вылiчылi гэтую дату (маю на ўвазе 8 верасня), таму што яна сустракаецца ў шмат якiх крынiцах. Альбо тут нейкi падыход цi метад дзейнiчае. Так я адчуваю. Ну неверагодна, што дагэтуль не выправiлi блытанiну з датамi.
Стась напiсаў(ла) 31.10.2011 07:29
Цудоўная крынiца па гiсторыi Аршанскай бiтвы з'яўляецца паэма Мацея Стыйкоўскага ў перакладзе на беларускую мову пад назвай "Пра слаўную перамогу Лiтвы i Русi пад Оршай з дапамогай палякаў над 80 000 маскоўскага войска году 1514 у кнiзе "Славянамоўная паэзiя Вялiкага Княства Лiтоўскага XVI-XVIII стст. (Мн., 2011).
Алесь напiсаў(ла) 03.11.2011 15:17

У кнізе Шпілеўскага П.М. "путешествие по Полесью и белорусскому краю (Мн., Полымя, 1992, с.185-186) змешчана гістарычнае апісаньне Аршанскай бітвы 1514 і яе перадумоў: "В 1514 году возгорелась война между московским великим князем Василием Иоанновичем и литовским - Сигизмундом І. Сигизмунд собрал все литовские войска, присоединил к ним поляков, созвал даже орду перекопских татар - словом, делал большие приготовления к войне. Между тем во время этих приготовлений Сигизмунда Василий Иоаннович, подкрепленный помощью немецкого императора Максимилиана, успел подойти к Смоленску с тремястами пушек и после шестинедельной осады взял его приступом. Потом из Смоленска послано 80 000 войска в Вильно в полной надежде на несомненную победу, так что вслед за войском послал подводы с железными цепями для пленных. Узнав о взятии русскими Смоленска и приближении их к Минску, Сигизмунд со всем войском своим и наемным, польским и татарским, отправился усиленным маршем в Минск, а оттуда в борисов, где назначил сбор и смотр всем своим войскам, которых оказалось 30 000 конницы и 3 000 пехоты. после смотра Сигизмунд хотел было тотчас двинуться к Москве, но, по свидетельству летописца Бельского, его удержал в Борисове посол папы Леона Х Джиовани Пизо, который, якобы, приехал по ходатойству немецкого императора Максимилиана с тем, чтобы отклонить Сигизмунда от войны с московским государем. Выслушав посла, сигизмунд просил его передать папе, что он весьма благодарен Леону Х за совет, но не может воспользоваться им, потому что московский князь человек надменный, гордый, с которым не иначе должен упрочить спокойствие Литвы, как войной. Затем, отслушав обедню в борисовском костеле, поспешил к Москве. Хроника польская передает выступление Сигизмунда из Борисова следующими словами: "Войска шли с необыкновенной радостью и пели песни, заблаговременно надеясь на победу, потому что над головами их летела стая ворон с веселым карканьем; суеверные воины считали это предзнаменованием несомненной победы". Несмотря однако на такое обольстительное предвещание птиц, на половине дороги паны и военачальники стали советовать Сигизмунду не идти в самую Москву, и он возвратился опять в Борисов, где решился пробыть все время войны с московским государем. Узнав о таком распоряжении Сигизмунда, Василий Иоаннович велел боярам явиться с войсками под Борисовом и расположился обозом над рекой Березиной, откуда после двукратной неудачной стычки стал отступать к Днепру, думая заманить туда Сигизмунда и разгромить его при переправе. сигизмунд не знал на что решиться; в это время явился к нему изменник московского князя Михаил Глинский и, обнаружив все планы и силы Василия Иоанновича, успел поселить в Сигизмунде самонадеянность и смелость, вследствие которых он решительно выступил из Борисова и пошел к Днепру, одобряемый вдобавок и тем еще, что к нему присоединились - коронный князь Ян-Труба - Сверчковский и освобожденный из плена князь Острожский. Такие обстоятельства изменничества были причиной неудачной войны великого князя московского с Сигизмундом, который окончательно одержал победу над первым при реке Кропивне в четырех милях от Орши. Битва эта, известная в истории под именем Оршанской, стоила больших потерь Василию Иоанновичу. Торжествующий сигизмунд собрал все свое войско в соседнее местечко Гайну и, отслушав там в костеле молебствие, присутствовал при погребении в этом местечке перевезенных тел знаменитых своих полководцев; в память чего наградил жителей Гайны привилеем вольности. Затем возвратился в Вильно.
Тарас напiсаў(ла) 19.11.2011 17:38

Узборнiку "Старажытная беларуская лiтаратура (XII-XVIIстст.). Мн., 2010, на стр.110-113 змешчана "Пахвала князю Канстанцiну Астрожскаму", дзе ўслаўляецца ваенны талент i мужнасць слыннага абаронцы нашай Айчыны.
Тарас напiсаў(ла) 20.11.2011 16:57

"Року 1509. Псков князь Московский взял. - Князь Констентин на Кропивне реце Москву побил 80 тисечей на день Рожества Пресвятые Богородицы и церковь там казал поставити...

Року 1514. Жикгимонт кроль Польскiй, не малое войско выправивши так з Литвы, як и з Полщи, до Вифлянт послал и оных ку собе зголдовал; и теперь под послешенством кроля Полского суть. - Тогож року великий князь Московитский Смоленск облег и 12 недель добывал, з дел стрелял, которых мел около трех сот; и взял смоленск. Того же року наши побили Москву на Орши" (Киевская летопись 1241-1621// Сборник летописей, относящихся к истории Южной и Западной Руси. - Киев, 1888).

Vitsbich напiсаў(ла) 19.01.2012 20:46

 Кром М. М. Стародубская война. 1534-1537. Из истории русско-литовских отношений. — М.: Рубежи XXI, 2008: 

Приложение II


Список русских пленных в Литве 1538 года

Списки русских пленных (преимущественно детей боярских, а также их слуг, купцов, пищальников и простых «мужиков»), оказавшихся в литовской неволе в ходе военных кампаний первой трети XVI века, являются ценнейшим источником по военной истории, генеалогии и ономастике России того времени. Всего сохранилось (полностью или частично) шесть таких списков, составленных в канцелярии Великого княжества Литовского с 1518/1519 по 1538 г.{496}

Публикуемый здесь реестр от 20 октября 1538 г., содержащий сведения о пленных, захваченных литовцами в ходе Стародубской войны, дошел до нас в единственном списке 90-х годов XVI в. в составе 7-й книги Литовской метрики{497}. Наряду с детьми боярскими и простыми «мужиками», приведенными с Северщины и других районов боевых действий 1534—1536 гг., заметное место в данном перечне занимают имена ратников и воевод, томившихся в плену со времен Оршинской битвы 8 сентября («великой битвы Роское», как она именуется в этом документе).

Хотя составитель переписи, дворянин Иван Михайлович Песлякович, утверждал, что он «тые вси вязьни живыи и мерътъвыи на имя пописал», легко убедиться в том, что получившийся перечень далеко не полон. Так, сохранившийся среди документов бывшего Радзивилловского архива перечень раздачи пленных литовским хорунжим вскоре после взятия Стародуба (вероятно, осенью 1535 г.) содержит множество имен (в основном «простых людей», как их характеризует не известный нам составитель документа), не нашедших впоследствии отражения в списке пленных 1538 г.{498} Очевидно, учет пленных «мужиков» не отличался строгостью. Весьма характерна, например, запись в упомянутом реестре раздачи пленников хорунжим: «Неменчинскому хоружому — простые люди: Ивко Семенчин сын, Булгаков человек, Селиван Давыдович. А третего человека, не написавши, взяли»{499}.

Пленных детей боярских учитывали, по-видимому, лучше, но и здесь встречаются явные пропуски. Так, нам известно о пленении весной 1535 г. четверых луцких помещиков — Мити Григорьева сына Крыничина, Ивана Васильева сына Ерышкина, Захарьи Борисова сына Кутузова и Василия Иванова сына Хрущова, попавших в засаду в 20 милях от Полоцка{500}. Но никто из них не упоминается в дошедших до нас списках пленных 1535—1538 гг.{501} Лакуны заметны и в самом тексте реестра 1538 г.: например, в Городне (Гродно) поименно названо лишь трое сидевших там пленников Оршинской битвы, хотя здесь же указана их сумма — 13; вопреки обыкновению не перечислены пленники, умершие к тому моменту в Городенском замке{502}. По сравнению с предшествующими переписями, в реестре 1538 г. совершенно не упомянуты пленные, содежавшиеся в Вельске.

Таким образом, какие-либо подсчеты на основании публикуемого ниже списка будут заведомо неполными. Вместе с тем трудно переоценить значение этого документа для изучения хода и результатов ряда военных кампаний 1534—1536 гг., а также судеб многих десятков пленных — воевод, рядовых ратников, посадских людей и т.д. Суровая драма войны рассказана здесь будничным канцелярским языком.

Впервые реестр пленных 1538 г. был опубликован — с большими купюрами — И. Григоровичем в 1848 г.{503} Полностью текст указанного документа был издан автором этих строк дважды, в 1994 и 2002 гг. (причем во второй раз — при активном участии А. В. Антонова, составившего также аннотированный именной указатель всех упомянутых в реестрах пленных){504}. При подготовке настоящего издания за основу был взят текст публикации 2002 г., в который внесены некоторые исправления (в частности, добавлены указания на содержащиеся в рукописи подчеркивания и иные особенности оригинала).

1538 г. октября 20, индикта 12. — Список русских пленных, содержащихся в замках Великого княжества Литовского (в Вильне, Троках, Пенянах, Лыкменах, Ковно, Городне, Дрогичине, Мельнике, Киевце, Берестье, Каменце, Мстибогове, Слониме и Новгородке).

(С. 1233) Тот реистр прислал до короля его милости пан Иван Горъностай, подскаръбий земъский, попису всих вязней за пана Михаила писаря до Кракова.

Под леты{505} (С. 1234) божъего нароженья тысяча пятьсот тридцать осъмый, месяца окътебръ двадцатый день, инъдикъта 12, реестр попису всих вязней московъских, который седять по замъком и двором по всему Великому князьству Литовъскому. 3 росказанья господаря его милости и великого князя Жыкгимонъта пан Иван Горностай, подскарбий земъский, маръшалок и писарь господаря короля его милости, справъца воеводства Троцкого, староста слонимъский и мстибоговский, державца доръсунишский и зелвеньский, посылал мене, дворянина его милости Ивана Михайловича Песляковича, ино я тые вси вязьни живыи и мерътъвыи на имя пописал.

У Вильни{506} 3: князь Михайло сын Булгакова Галица, князь Дмитрей Иванов сын Булгакова Галица, князь Семен Сицъкий — справца был над людьми в Стародубе. Б тот пущон на росказанье господаръское — Володимер Колычов — за пана Матея до Москвы на отъмену. У Вильни ж умерло их 6: князь Иван Анъдреевич Пунька, Иван Анъдреевич Челядин, Федор Михайлов сын Киселев, князь Иван Пронский, Иван Семенович Пупок, (С. 1235) князь Петр Ромодановъский.

У Троцех 21. Великое битъвы Роское: князь Борыс Иванович Стародубъский, князь Иван Семенович Селиховъский, Борыс Иванов сын Плещеева, Захарья Иванов сын Пушъкин, Василей Грыгорьев сын Лазаров, Старый Федоров сын Тесовитин, Гридя Тимофеев сын Вотутина, Федор Ульянов сын Плюснин, Филип Семенов сын Конопълев.

Toe ж битвы татарове: Яков Иванов сын Кожух, Адиш Отмашыков сын, Бозяк Шыиков сын, Басмет Абдулов сын.

Ново прыведены з украиных замков: князь Иван Федоров сын Шелесъперской, Петр Грыгорьев сын Колычов, Грыгорей Грыгорьев сын Колычов, Анъдрушко Дмитров сын Заборовской, Фома Сувор Петров сын, Грыдя Федцов сын Тарбыева, стародубцы Семен Семенов сын Замыцкий, Фома Грыгорьев сын Чапълин — городничий стародубъский.

А умерло их в Троцех же 21: Дмитрей Васильев сын Китаев, Данило Анъдреев сын Плещеев, князь Борыс Ромодановъский, Петр{507} (С. 1236) Грыгорьев сын Годунов, Семен Иванов сын Белькин, Анъдрей Семенов сын Колычов, Василей Григорьев сын Бороздин, Данило Грыгорьев сын Замыцъкий, Федор Гавърылов сын Неплюева, Костенътин Данилов сын Хлопова, Федор Михайлов сын Тушына, Прокофей Розълидин сын, Грыгорей Плещеев Собака, Василей Шуклиньский, Филип Сщулекликов, Яков Иванов сын Мелечов, Анъдрей Новокрещоный, Лобан Поповъкин, Грыгорей Борысов сын Безумова, Гридя Свиньин, Сюнъдюк Юмадыков мурза — татарын.

У Троцех же, кроме тых, новопрыведеных 5 у пана Олехъна Крывъпа, городничого Троцкого: Некрас Васильев сын Поповский — сын бояръский з Новагородка Северъского, Василей Савин сын Дурова — з Новагорода Северского сын боярский. Простыи мужыки з Радогоща Антип Савин сын, Федко тороптянин, Степан смолнянин.

То люди простыи, которые прысланы до господаря короля его милости от украинъных державец, тых король его милость росказал дати к роботе замку Троцкого городничому Троцкому пану Олехъну [Кр]ивъцу, ино их 13 человеков втекло: Осовицкий — з Новагородка Северъского, (С. 1237) Федко — з Радогоща, Иван — с{508} Почова, Олежъко — со Ръжовы, Ивашко — з Новагорода Северского, Поротик — з Браньска, Яков — з Радогоща, Омыльян — з Радогоща, Грышко — с{509} Стародуба, Яков — з Браньска, Грышъко — з Рославля, Иван — з Лук Великих, Степан — з Города Северского, а тот один умер, на имя Семен — з Лук Великих. А простых же оддано 6 человеков на росказанье господаръское: пану Волскому, охмистру господаръни королевое ее милости чотыры чоловеки дано, пану Мартину Волскому ж, подкоморему господаря короля его милости, Семена з Борова дано, пану Кгочу, дворянину господяря короля его милости, одного ж дано. Человеков{510} гомейцов пущено за ся до Гомъя з росказанья господаръского.

В пана Шымъка Мацъкевича, тивуна виленьского, по тивуньским двором и у Вилни и в Пенянех трыдцать их головами. У Пенянех великое битьвы Роское: Постьник Губин сын Забелина — сын боярский, Анъдрюша — слуга его, чоловек простый, Гость Васильев сын Хорлимов — сын боярский, Грыгорев Назарьев сын Мордвинова — сын бояръский, Лев Акинъфеев сын Шетънева — сын боярский, Федор Семенов сын Огибайлов — сын бояръский, Якуш Федоров сын Огибайлова — сын боярский, Васюк Лихачев сын — со Пъскова сын боярский, Иван Федоров сын Ростопъчына — з Лук Великих сын бояръский, Доменъшык Федоров сын Ростопъчина — сын боярский, Гаврыло{511} (С. 1238) Алекъсанъдров сын Чагарлаев — сын бояръский, Третьяк Степанов сын Въстутина — сын бояръский, Тимофей Васильев сын Шашоболцова — сын бояръский, Анъдрюша — человек простый Петра Самаринина, с Смоленьска, Ивашко Микитин сын — козак.

У Лыкъменех: Шыбай Семенов сын — сын бояръский, Зеленый Яковълевич — сын бояръский, Прокоп — пищалник с Калуги, Низов Петров сын — пищалник з Великого Новогорода, Мишъко — пищалник с Калуги, Стома Сопонов сын — з Рославъля, Иван Костюков сын — з Рославъля, Прокопей Яковълев сын — пищалник з Розъславъля.

Люди простый в пана тивуна ж у роботы замъковое у Вильни: Клим Лущыков — з Лук Великих, Павел Филин Шесников — с Лук Великих, Костя Зубов сын — с Лук Великих, Михалко Савин сын — з Лук Великих, Тишко Иванов сын — з Лук Великих, Шенебердей Янъсубов сын — татарын з Москвы, Крузъбулак Куръманов сын — татарын же з Москвы. А пять их, поведають, давъно еще за Бутрыма тивуна втекло, тым имен не ведають.

У Ковъне 9: Олексей Иванов сын Клинъпин — сын бояръский, Василей Олекъсеев сын Клеопина — сын бояръский, Нечай Олекъсеев же сын Клеопина — сын бояръский, Нефед Юръев сын Щеръбинин — сын бояръский, Дмитрей Федоров сын Култашов — сын боярский, Илья Химин сын Ржевъский — сын бояръский, Нечай Иванов сын Кузмина — сын бояръский, (С. 1239) Иван Грыгорьев сын Горънева — сын бояръский, Микита Васильев сын Гигоров{512} — сын бояръский. Один отдан на росказанье господаръское за пана Илылнича пану воеводе краковъскому: Микита Отяков — сын бояръский.

У Ковъне ж умерло их 16: князь Федор Палецкий, Костенътин Басенкова, Микита Маръков, Сидор Кишъкин, Кизьма Иванов сын Чортов, Федор Новоселицов, Иван Стромилова, Путята Каръцов, Анъдрей Аничъкова, Алекъсандр Анъдреев сын Петрова, Клименътей Хрыпунова, Чоботай Васильев сын Пасынкова, Дмитрей Скрыпицын, Грыдя Савелов — земец, Дмитрей Иванчужъкова, Борыс Мордвинов сын.

У Городне 13{513} великое ж битвы Роское: Иван Коръцов — с Костромы сын бояръский, Михайло Хорхорын — з Вель Новъгород сын бояръский, Тимофей Чубаров — с Вязьми сын бояръский.

У Дорогичыне 17 тое ж битвы великое: Федор Объедов — новгородец сын бояръский, Тимофей Кузымин сын Оклечеева — сын боярский, Семен Федорович сын — с Костромы сын боярский, Неклюд Паръхвенов сын — з Муромъла сын боярский, Шостак Вышков сын — з Муромъля сын боярский, Анъдрей Полужник — з Муромъля сын бояръский, Кизьма Редкин — з Волока а Ламъского сын бояръский, Солътан Коръсаков — с Переславъля сын бояръский, Семен Барлов — с Переславъля сын бояръский, Иван Роговец — з Рославъля сын бояръский, Иван Кишинец — со Тверы сын бояръский, Иван Барълов — с Переславъля сын боярский. Стародубъцы{514}: (С. 1240) Грыгорей Коръба — сын бояръский, Шыряй — князя Федоров Овчынин человек, Иван Соболев — митрополий человек, Якушъко — владычъный человек, Павел Федоров сын — з Резани сын бояръский.

У Дорогичыне ж умеръло их 20: Грыгорей Таваръков, Федор Милеков, Иван Марфаев, Федор Куташов, Федор Гаръбузов, Метъко Ерохов, Некрас Неелов, Истома Люпанъкгин, Василей Резанов, Степан Денисьев, Алекъсанъдро Анъкифъев, Иван Дмитреев, Макъсим Усов, Лево Прыселов, Семен Радивитин, Василей Савелов, Федор Анътоньев, Павел Семенов, Семен Зворятина, Мишка Тулятин.

У Мелнику 12: князь Федор Васильев сын Оболенъский Овъчына — воевода стародубский, князь Анъдрей Иванов сын Палецкий — пойман под Смоленьском, князь Михайло Юрьев сын Оболенъский — пойман под Крычовом. Тыи Роское ж битвы: Иван Семенов сын Супонев — сын бояръский, Шырай Иванов сын Племенъникова — сын бояръский, Василей Грыгорьев сын Одерешына — сын бояръский, Офонасей Сарышъкин — сын бояръский, Офонас Хрыпунов — сын бояръский, Алекъсанъдро Грыгорьев сын Боръного — сын бояръский, Федко Чмут — Ивана Сергеева человек з Романова за Волгою, (С. 1241) Иван Огафонов сын — з Вязьми купец; Юрьи Васильев сын Чудов — и втек от села до Москвы, бо был прыехал по своей воли, ино пан Ян Глебович поймал и до корола прыслал, тут же в Мелнику седить, а сын его Иван пану Матею охмистровичу служыть.

Тот дан на росказанье господаръское за небожъчына Немерю до Полща пану Остророгу — Никифор, Иванов человек Конопъника. Митько стародубец — прыслал был пану Немеры, старосте мельницкому, от Шымъка Короевича; ино по смеръти его за деръжанье на пана Никодимово земянин мелницкий Миколай Дубровъский того москвитина без ведома Старостина взял, и тот москвитин от него втек, ино справа ему рок положон его отьискати дванадцать недель, тот рок минул, а его не отъискал; то есть на воли господаръской — што с тым кажеть вчынити.

У Мельнику ж умерло 17: Иван Микулин сын, Сахар Софанин, Петр Чудов, Анъдрей Анисков, Федор Кулъташов, Некрас Култашов, Грыгорей Олизарьев, Матьфей Зевалов, Дмитрей Боръков, Иван Потребинъский, Илья Выродков, Грыдя Кашынъцов, Фень — з Вязъми купец, Иван Бородуля — купец, Тимош Онисимов сын — купец, Иван — Ивана Лядского человек, Сушъко Боръздилов сын.

У Киевъцы 10 новопрыведеных с{515} Стародубъя: Василей Тимофеев сын Грыгорьева — сын бояръский, Иван Лыков Чоглокова — сын бояръский, Федор Петров сын Иевълева — сын бояръский, Данилко Васильев сын Чоглакова — сын боярский, Игьнат{516} (С. 1242) Васильев сын Пелепелькин — сын бояръский, Злоба Анъдреев сын Пивова — сын бояръский, Грышъко Иванов сын Наздроватого — сын бояръский, Олехно Семенов сын — Грыгорья Бутормина человек, Менъшый Михайлов сын — князя Федоров Овъчынин человек, Злоба Филипов сын Пятого — князя Дмитъреев Палецкого человек, был перъвей в Литьве и служыл в пана старосты пинъского, и втек за ся до Москвы и опять до Литвы прыехал, король его{517} милость{518} казал его поимати и тут посадити.

У Киевцы ж 3 умеръли: Грыгорей Криницын, Грыгорей Бибиков, Елька Тарасов.

У Берестьи 12 тое ж битвы великое: Василей Яковълев сын Кочалова — сын бояръский, Микита Яковълев сын Кочалова — сын бояръский, Дмитрей Ильин сын Стромилова — сын бояръский, Захарко Костенътинов сын Тверитин — сын боярский, Василей Захарьин сын — з Муромъля сын бояръский, Василей Омельянов сын Буйнова — сын бояръский, Федор Милюков сын — з Вязмы сын бояръский, Феръзык Анъдреев сын Башьмаков — сын бояръский, Федор Иванов сын Волосатый — Дмитреев Ламаков слуга, Дмитрей Федоров сын Тулубъева — жону и дети маеть, наместъником в пана Алекъсанъдра Ходкевича в Тростеницы, Митко Митрохонов сын — купец з Навагородка Великого, жону и дети маеть, Ананъка Митрахонов сын — з Новагорода купец, жону и дети маеть.

У Берестьи ж умеръло их 22: Юрьи Дмитъреев сын Лисцов, князь Петр Путятин, Давыд Мокеев, Иван Скобелцын, (С. 1243) Иван Руманъцов, Грыгорей Жуков, Анъдрей Милославъской; Федор Чельцов Пайсова, Булгак Петров сын Немого{519}, Еня Колычов бранец, Яков Кирылов, Яков Кузьминьский; Дрозъд Рукавов, Микула Грыгоръев, Митько Связев, Гавърыло Дмитров сын — купец, Елизар Кирылов — купец, Василей Еръмолов — купец, Микита Киръпов — купец; Грыгорей Есипов сын — купец{520}, Михайло — з Можайска купец, Илья — с Старыцы купец.

У Каменъцы 3: Мытько Юрьев сын — з Муромъля сын бояръский, пойман под Радошковичы, Иван Семенов сын Срезнева — сын бояръский, пойман под{521} Опочкою, Семен Некрасов сын — Анъдрея Субарова слуга, оселость, жону и дети маеть и мешъкаеть в Чемерех: тры пустовъщыны ему на пашъню, поведають, ижъбы господарь король его милость дал.

Тыи с Каменъца ж 4 на отьмену даны: Василей Петров сын Денисьев — за попа красносельского за Мстисълавъля а за Оряньского служебника Кошеръского на росказанье господаръское пущон на отмену до Москвы, Кузай Крестищов, стародубец — за Костюшъка Бабу, мстиславъца, на отъмену до Москвы пущон, Иван Паръхвеев сын, бранец — за Юшка Гладковича, мстиславъца, на отьмену пущон до Москвы, Веревъка Семенов сын Цвиленева — был перъвей дан з росказанья господаръского пану Юрью Миколаевичу Радивилу, гетману, а потом господарь его милость росказал за пана Ивана Тишъкевича на отмену пустити до Москвы.

У Каменцы ж умерло 4: Яков Бораков сын, Булгак Ремязин — баровитин, Веселый — Тимофея Бражъников слуга, Ушак Озинин — Скозълитина слуга. С Каменца{522} (С. 1244) ж 4 втекъло за пана Паца: Злоба Воронъцов — со Пъскова сын боярский, жону и дети мел, езъдил без дозволенья господаръского до Москвы и отътоль многии речы прывез, а потом жону и дети, и вси тыи речы зоставившы, втек до Москвы, Лева Горбатый — стародубец сын боярский, Анъдрей Фетиньев сын — бояръский сын, Василей Фетиньев сын — сын бояръский.

Уво Мъстибогове 4 новопрыведеных з укъраинъных замъков: Прыбылый Мисюров сын Ростопъчина — з Лук Великих с села Надежы сын бояръский, Анъдрей Михайлов сын Ростопъчына — со Ржевы Пустое сын бояръский, Сидор Савин сын — владыки ростовъского сын боярский, Федъко Иванов сын Посмурого — Слоботьчыкова сын боярский.

У Слониме 3 Роское ж великое битвы: Анъдрей Микитин сын Волынец — з Великого Новагорода сын бояръский, Тимофей Михайлов сын Пушкина — з Велико Новагорода сын боярский, Василей Иванов сын — с Костромы сын бояръский.

У Слониме ж умерло 9: Федор Петров сын Трусова, Филип Иванов сын Киселев{523}, князь Костенътин Засекин, Кобец Микитин сын Игънатъева, Анъдрей Грыгоръев сын Соловъцов, (С. 1245) Иван Анъдреев сын Яропъкин, Ратай Иванов сын Шыраева, Ен Федоров сын Мусаръского, Олизар Иванов сын Головин.

У Новогородцы 4: Иван Рагоза — с Тарусы, пойман под Мозырем, сын боярский, Иван Ортьлов — з Межецка, пойман под Мозырем, сын боярский, Василей Дворянинъцов — стародубец, пойман под Мозырем, сын бояръский, Матфей Жебеньтяев — сын бояръский, жону и дети маеть, а мешкаеть в пана Юрья Сиръпутья, воеводича троцъкого.

У Навегородцы ж вмерли 2: Грыгорей Ростопъчын — з Лук Великих, Федор Васильевич сын — з Лук Великих.

С Новагородка ж 2 втекъли: Федор Третьяков — сын бояръский, Сидор Сватъко — сын бояръский, тот пойман в Речыцы и отослан до Полщи.

Сума всих вязьней 166, а умеръло их у вязаньи 163, а пущоно на отмену до Москвы 10, а отъдано до Польщы з росказанья господаръского 9, а утекло за всих замъков и дворов 26 человеков.

РГАДА. Ф. 389. Оп. 1. Кн. 7. С. 1233—1245. Список 1590-х гг.

Публ.: 1) АЗР. СПб., 1848. Т. 2. № 137/II. С. 165—166 (отрывки); 2) Krom М. Rejestry jencow moskiewskich na Litwie w pierwszej polowie XVI wieku // Przeglad Wschodni. Warszawa, 1994. Т. III. Z. 3 (11). S. 465—470; 3) Антонов А. В., Кром M. M. Списки русских пленных в Литве первой половины XVI века // Архив русской истории. Вып. 7. М, 2002. Док. № 5. С. 169—176.
Vitsbich напiсаў(ла) 19.01.2012 20:55
О судьбе оршанских пленников см. подробнее: Grala Н. Jency spod Orszy: miedzy jagiellonska "propaganda sukcesu" a moskiewska racja stanu (1514-1552) // Aetas media. Aetas moderna. Studia ofiarowane profesorowi Henrikowi Samsonowiczowi w 70-ta rocznice urodzin. Warszawa, 2000. S. 440-466. Различным аспектам проблемы положения военнопленных в Великом княжестве Литовском первой половины XVI в. (правовым, внешнеполитическим и т.д.) посвятил небольшую монографию М. Сирутавичюс: Sirutavicius М. Karo belaisviai Lietuvos Didziojoje Kunigaikstysteje XVI a. pinnojoje puseje. Vilnius, 2002; Антонов А. В., Кром М. М. Списки русских пленных в Литве первой половины XVI века // Архив русской истории. Вып. 7. М., 2002. Док. № 5. С. 169-176. См. также именной указатель к спискам пленных: там же. С. 176-196.
Стась напiсаў(ла) 07.04.2014 11:07
Да 500-годдзя бiтвы:
http://ru.delfi.lt/vkl/history/rossijskij-istorik-o-srazhenii-pod-orshej-eto-byla-krupnejshaya-takticheskaya-bitva.d?id=63255548
Стах напiсаў(ла) 05.05.2014 09:35

В Псковской летописи о сражении с Литвой под Оршей в1514 г. слышен как будто не только перифраз Слова о полку Игореве в Задонщине, но и само Слово:

«Бысть побоище велие Москвичем с Литвою под городом под Оршею, и воскричаша и возопиша жены Оршанки на трубы Московския, и слышати было стуку и грому великому между Москвичь и Литвою, и удариша Москвичи на Литву, Русские князи и бояре с дивными удалцы Русскими сыновами на силную рать Литовскую, и треснули копья Московские, и гремят мечи булатные о шеломы Литовские на поли Оршинском...»

Ваяр напiсаў(ла) 21.08.2014 09:14


СИГИЗМУНД ГЕРБЕРШТЕЙН

Записки о Московии



Перед Вильной же (нас ожидали именитые люди (viri insignes), которые от имени короля с почетом встретили меня и посадили в сани, т. е. обширную повозку, устланную подушками, коврами, расшитыми золотом, и шелком; при этом с того и другого бока от меня были королевские слуги, служившие мне, как будто ехал сам король. Таким образом препроводили меня до самой гостиницы. Вскоре (туда) явился Петр Томицкий (Tomitzki), тогда епископ перемышльский, вице-канцлер Польского королевства, муж, по всеобщему признанию, отличавшийся выдающейся доблестью и безупречной жизнью, и  также от имени короля [весьма любезно приветствовал и] встретил меня. Немного спустя он [в сопровождении большого числа придворных] проводил меня к королю, который принял меня с величайшим почетом в присутствии многих знатных мужей (primarii viri) и вельмож Великого княжества Литовского.

В это время в Вильне был заключен между прочим при содействии цесаря, представителем которого был я, брачный договор и союз между королем и Боной, дочерью Иоанна Галеаццо Сфорца, герцога миланского.

Там находились в строгом заключении три московитских вождя (duces), которым в 1514 году (8 сентября 1514 года) вверено было под Оршей главное начальство, да и все московитское войско. Первым между ними был Иоанн Челяднин.  Я встретился с ними с позволения короля и утешил, чем мог

Ваяр напiсаў(ла) 21.08.2014 09:40
Сигизмунд Герберштейн

Записки о Московии


Возгордившись от этой победы, Василий велел своему войску немедленно двинуться в глубь Литвы, а сам остался в Смоленске. Когда затем московиты захватили несколько сдавшихся им ближайших городов и крепостей, тогда только польский король Сигизмунд собрал войско и послал его на помощь осажденным в Смоленске, но было уже слишком поздно. Вскоре по взятии Смоленска Сигизмунд, узнав, что московское войско движется на Литву, примчался в Борисов (Borisow), расположенный у реки Березины (Beresina), и отправил оттуда свое войско под предводительством Константина Острожского. Когда этот последний подошел к Борисфену близ Орши (Orsa), города, отстоящего от Смоленска на двадцать четыре немецких мили
, то там уже стояло войско московита числом приблизительно в восемьдесят тысяч человек, тогда как литовское не превышало тридцати пяти тысяч, хотя имело несколько  пушек. 8 сентября 1514 года Константин, наведя мост, переправил пехоту через Борисфен возле города Орши; конница же переправилась по узкому броду под самой крепостью Оршей. Когда половина войска перешла Борисфен, об этом доложили Ивану Андреевичу Челяднину (Czeladin), которому московит вверил главное начальство (summa rerum, obrister Haubtman), советуя напасть на эту часть войска и уничтожить ее. Но тот возразил на это: “Если мы сомнем эту часть войска, то останется еще другая часть, с которой, вероятно, смогут соединиться другие войска, так что нам будет грозить еще большая опасность. Подождем до тех пор, пока не переправится все войско, ибо наши силы настолько велики, что, без сомнения, мы без особого усилия сможем либо смять это войско, либо окружить его и гнать, как скот, до самой Москвы. В конце концов нам не останется ничего другого, как занять всю Литву”. Меж тем литовское войско [усиленное поляками и иностранными воинами] приближалось, и когда оно продвинулось на четыре мили от Орши, оба войска остановились. Оба крыла московитов отошли несколько дальше от остального войска, чтобы окружить врага с тыла; главные же силы стояли в боевых порядках посредине, а некоторые были выдвинуты вперед, чтобы вызвать врага на бой. Напротив в длинном строю расположились разнообразные войска литовцев, ибо каждое княжество прислало свое войско с собственным вождем (dux), так что в строю каждому отводилось особое место. Наконец, построив передовые отряды, московиты затрубили наступление и первыми двинулись на литовцев. Те, нисколько не оробев, стали твердо и отбили их. Но вскоре к московитам были посланы подкрепления, которые в свою очередь обратили литовцев в бегство. Таким образом несколько раз то та, то другая сторона, получая подкрепления, поражала другую. Наконец сражение разгорелось с величайшей силой. Литовцы, умышленно отступив к тому месту, где у них были спрятаны пушки, направили их против наседавших московитов и поразили задние их ряды, выстроенные в резерве, но слишком скученные, привели их в замешательство и рассеяли. Такой неожиданный боевой прием поверг московитов в ужас, ибо они считали, что в опасности находится только первый ряд, бьющийся с врагом; придя в смятение и полагая, что первые ряды уже разбиты, они обратились в бегство. Литовцы, развернувшись и двинув все свои силы, преследовали их, гнали и убивали . Только ночь и леса положили конец этому избиению. Между Оршей и Дубровно (Dobrowna), которые отстоят друг от друга на четыре немецких мили, есть река по имени Кропивна (Cropiwna); предавшись бегству по ее опасным и крутым берегам, московиты потонули в таком количестве, что запрудили течение реки. В этом бою были взяты в плен все военачальники [и советники] (московитов); главнейшим из них Константин устроил на следующий день самый пышный прием, а затем отослал их к королю; они были распределены по литовским крепостям. Иван Челяднин с двумя другими знатными князьями уже пожилых лет содержался в Вильне (Wilna, Wilde) в железных оковах. Когда цесарь Максимилиан отправил меня послом в Москву, я, с позволения короля Сигизмунда, посетил их и утешал; кроме того, по их просьбе я дал им взаймы несколько золотых. Узнав о поражении своих, государь тотчас же покинул Смоленск и бежал в Москву, а чтобы литовцам не досталась крепость Дорогобуж, он велел сжечь ее. Литовское войско устремилось прямо к городу Смоленску, но взять его не смогло, так как московит разместил там гарнизон и вообще перед оставлением города хорошо укрепил его; кроме того, осаде мешала надвигавшаяся зима. Далее, многие, обремененные после сражения добычей, стали возвращаться домой, считая, что они уже достаточно потрудились. Наконец, ни литовцы, ни московиты не умеют штурмовать крепостей. Эта победа не дала королю ничего кроме возвращения трех крепостей по cю сторону Смоленска.
На четвертый год после этой битвы московит направил войска в Литву и расположился между течением реки Двины и крепостью Полоцком (Poloczko); оттуда он отправил значительную часть войска опустошать Литву, захватывать полон, убивать и жечь. Воевода полоцкий (Poloczkij Wayvoda) Альберт Гаштольд 
в одну из ночей сделал вылазку и, переправившись через реку, поджег сено, приготовленное московитами для длительной осады, и напал на врага. Одни из них были перебиты, другие утонули во время бегства, третьи взяты в плен, и только немногие спаслись. Из остальных, которые, разбредшись, опустошали Литву, одни были разбиты в различных местах, другие, плутая в лесах, уничтожены крестьянами
Vitold напiсаў(ла) 23.08.2014 07:39

Грамота К. И. Острожскому на построение Троицкой и Никольской церквей в Вильне. 1514 г. 30 ноября.

"Во имя Божие. Аминь. Для вечной памяти дела. Поелику, сообразно человеческой природе, нет ничего более достойнаго, как память о совершившихся делах, - то высокая царственная мудрость присудила, чтобы все те дела, о которых всегда нужно помнить, не исчезли из памяти людской, были утверждены письмом, свидетельством достойных веры людей и скреплены печатями.

Посему мы, Сигизмунд, Божиею милостью король Польский, великий князь Литовский, Русский, Прусский, Жмудский и прочее, господин и дедич, - знаменуем этим нашим листом всем и каждому, кому это нужно знать, что, когда в недавнем прошлом, злобный и клятво-преступный великий князь Московский начал войну против нас и нашего государства, то, для удержания столь дерзких попыток и для разрушения безбожных замыслов, мы выправили наше войско и поручили его вельможному (magnifico) Константину Ивановичу князю Острожскому, Каштеляну Виленскому, Гетману В. К. Л., Старосте Луцкому, Брацлавскому и Винницкому и Маршалку Волынской земли.

И упомянутый Константин на поле Кропивна, где всякую минуту ждал боевого столкновения с указанным врагом, в присутствии знатных наших советников и прочаго начальства нашего войска, не менее благочестиво, как и торжественно, дал обет (построить) в нашем городе Вильне два храма, или святилища, - один в честь святой и нераздельной Троицы, другой - в честь святаго Николая, вывести из камня или кирпича, от самых фундаментов, кончая стенами, - однако с одобрения или утверждения нашего, - если благий и всемогущий Бог даст нам победу над названным безбожным неприятелем и предаст в наши руки и его людей, столь же жестоких, как и многочисленных.

Когда это дело (в чем дай Бог счастья!) он счастливо выполнил, т. е., когда он одержал победу над совершенно разбитым неприятелем, то вышеназванный Константин и упомянутые советники покорно и неотступно просили нас дозволить свободное выполнение вышеуказанного обета. 

И поелику мы научены святым законом и евангелием давать обеты Богу и исполнять их, по совету наших советников, упомянутым их справедливым и правильным просьбам, мы милостиво разрешили построить вышеназванные церкви: святой Троицы, - на холме (vici), которым идут к воротам, что на дороге в Медники, где была старая церковь с монастырем, под тем же названием св. Троицы, построенная из дерева, - и святаго Николая, котораго называют великим, посредине города нашего Вильны, - построить (обе) из камня. И в тех церквах мы позволили устроить все по обряду греческаго богослужения и этим нашим листом позволяем и даем полную мочь, постановляя, чтобы это наше постановление и разрешение не считали противоречащими постановлениям и правам, которыя на этот случай мы отменяем (quibus pro hac vice derogamus), - и чтобі они имели силу навсегда. Почему, во свидетельство данной записи, мы приложили и нашу печать Великаго Княжества Литовского.

Дано в Вильне, в четверг, в самый день святаго апостола Андрея. Год от Рождества Христова тысяча пятьсот четырнадцатый, царствования же нашего восьмой. В присутствии вельможных и родовитых: Николая Радивила, Воеводы Виленскаго и Канцлера В. К. Л., Григория Остиковича, Воеводы и Станислава, Каштеляна - Троцкаго и Старосты Жмудскаго, Альберта Гаштольда, Полоцкаго, Яна на Забрезьи, Новгородскаго, Яна Сапеги, Занаревскаго, и секретаря нашего, - воевод: Яна Николая Радивила, Маршалка В. К. Л. и Старосты Слонимскаго, Немиры Грималича, Мельницкаго, Юрия Ильинича, Брестскаго - старост наших и иных многих советников, дворян и маршалков наших, верных и любезных нам: рукою почтенного Станислава Тарло из Чекарович, каноника Краковскаго, Владиславскаго и Сандомирскаго костелов и секретаря нашего, в Боге нам любезнаго".


Подлинник грамоты, на латинском языке, находится в архиве Виленского св. Троицкого монастыря, но настолько испорчен временем, что восстановить его невозможно. Напечатан - в Собрании древн. грамот городов Вильны, Трок... II, 13 - 15 тоже с пропусками. Полный текст дан Скаргою, в польском переводе, - Prawa i Przywileje... 24-26.

Свод двух этих текстов и представляет предлагаемая грамота. 
Текст воспроизведен по изданию: Ревнитель православия, князь Константин Иванович Острожский (1461-1530) и православная литовская Русь в его время. Смоленск. 1896

Vitold напiсаў(ла) 23.08.2014 07:44

1538 г. октября 20, индикта 12. — Список русских пленных, содержащихся в замках Великого княжества Литовского (в Вильне, Троках, Пенянах, Лыкменах, Ковно, Городне, Дрогичине, Мельнике, Киевце, Берестье, Каменце, Мстибогове, Слониме и Новгородке).

/С. 1233/ Тот реистр прислал до короля его милости пан Иван Горъностай, подскаръбий земъский, полису всих вязней за пана Михаила писаря до Кракова.

Под Леты /С. 1234/ божъего нароженья тысяча пятьсот трыдцать осъмый, месяца окътебръ двадцатый день, инъдикъта 12, реестр попису всих вязней московъских, который седять по замъком и двором по всему Великому князьству Литовъскому. З росказанья господаря его милости и великого князя Жыкгимонъта пан Иван Горностай, подскарбий земъский, маръшалок и писарь господаря короля его милости, справъца воеводства Троцкого, староста слонимъский и мстибоговский, державца доръсунишский и зелвеньский, посылал мене, дворянина его милости Ивана Михайловича Песляковича, ино я тые вси вязьни живыи и мерътъвыи на имя пописал.

У Вильни 3: князь Михайло сын Булгакова Галица, князь Дмитрей Иванов сын Булгакова Галица, князь Семен Сицъкий — справца был над людьми в Стародубе. А тот пущон на росказанье господаръское — Володимер Колычев — за пана Матея до Москвы на отьмену. У Вильни ж умерло их 6: князь Иван Анъдреевич Пунька, Иван Анъдреевич Челядин, Федор Михайлов сын Киселев, князь Иван Пронский, Иван Семенович Пупок, /С. 1235/ князь Петр Ромодановъский.

Троцех 21. Великое битъвы роское: князь Борыс Иванович Стародубъский, князь Иван Семенович Селиховъский, Борыс Иванов сын Плещеева, Захарья Иванов сын Пушъкин, Василей Грыгорьев сын Лазаров, Старый Федоров сын Тесовитин, Гридя Тимофеев сын Вотутина, Федор Ульянов сын Плюснин, Филип Семенов сын Конопълев. Тое ж битвы татарове: Яков Иванов сын Кожух, Адиш Отмашыков сын, Бозяк Шыиков сын, Басмет Абдулов сын.

Ново прыведены з украинных замков: князь Иван Федоров сын Шелесъперской, Петр Грыгорьев сын Колычев, Грыгорей Грыгорьев сын Колычов, Анъдрушко Дмитров сын Заборовской, Фома Сувор Петров сын, Грыдя Федцов сын Тарбыева, стародубцы Семен Семенов сын Замыцкий, Фома Грыгорьев сын Чапълин — городничий стародубъский.

А умерло их в Троцех же 21: Дмитрей Васильев сын Китаев, Данило Анъдреев сын Плещеев, князь Борыс Ромодановъский, Петр /С. 1236/ Грыгорьев сын Годунов, Семен Иванов сын Белькин, Анъдрей Семенов сын Колычев, Василей Григорьев сын Бороздин, Данило Грыгорьев сын Замыцъкий, Федор Гавърылов сын Неплюева, Костенътин Данилов сын Хлопова, Федор Михайлов сын Тушына, Прокофей Розълидин сын, Грыгорей Плещеев Собака, Василей Шуклиньский, Филип Сщулекликов, Яков Иванов сын Мелечов, Анъдрей Новокрещоный, Лобан Поповъкин, Грыгорей Борысов сын Безумова, Гридя Свиньин, Сюнъдюк Юмадыков мурза — татарын.

У Троцех же, кроме тых, новопрыведеных 5 у пана Олехъна Крывъца, городничего Троцкого: Некрас Васильев сын Поповский — сын бояръский з Новагородка Северъского, Василей Савин сын Дурова — з Новагорода Северского сын боярский; простыи мужыки: з Радогоща Антип Савин сын, Федко тороптянин, Степан смолнянин.

То люди простыи, которые прысланы до господаря короля его милости от украинъных державец, тых король его милость росказал дати к роботе замку Троцкого городничему Троцкому пану Олехъну [Кр]ивъцу, ино их 13 человеков втекло: Осовицкий — з Новагородка Северъского, /С. 1237/ Федко — з Радогоща, Иван — с Почова, Олежъко со Ръжовы, Ивашко — з Новагорода Северского, Поротик — з Браньска, Яков — з Радогоща, Омыльян — з Радогоща, Грышко — с Стародуба, Яков — з Браньска, Грышъко — з Рославля, Иван — з Лук Великих, Степан — з Города Северского, а тот один умер, на имя Семен — з Лук Великих. А простых же оддано 6 человеков на росказанье господаръское: пану Волскому, охмистру господаръни королевое ее милости чотыры чоловеки дано, пану Мартину Волскому ж, подкоморему господаря короля его милости, Семена з Борова дано, пану Кгочу, дворянину господяря короля его милости, одного ж дано. Человеков гомейцов пущено за ся до Гомъя з росказанья господаръского.

В пана Шымъка Мацъкевича, тивуна виленьского, по тивуньским двором и у Вилни и в Пенянех трыдцать их головами. У Пенянех великое битъвы роское: Постъник Губин сын Забелина — сын боярский, Анъдрюша — слуга его, человек простый, Гость Васильев сын Хорлимов — сын боярский, Грыгорев Назарьев сын Мордвинова — сын бояръский, Лев Акинъфеев сын Шетьнева — сын боярский, Федор Семенов сын Огибайлов — сын бояръский, Якуш Федоров сын Огибайлова — сын боярский, Васюк Лихачев сын — со Пъскова сын боярский, Иван Федоров сын Ростопъчына — з Лук Великих сын бояръский, Доменъшык Федоров сын Ростопъчина — сын боярский, Гаврыло/С. 1238/ Алекъсанъдров сын Чагарлаев — сын бояръский, Третьяк Степанов сын Въстутина — сын бояръский, Тимофей Васильев сын Шашоболцова — сын бояръский, Анъдрюша — человек простый Петра Самаринина, с Смоленьска, Ивашко Микитин сын — козак.

У Лыкъменех: Шыбай Семенов сын — сын бояръский, Зеленый Яковълевич — сын бояръский, Прокоп — пищалник с Калуги, Низов Петров сын — пищалник з Великого Новогорода, Мишъко — пищалник с Калуги, Стома Сопонов сын — з Рославъля, Иван Костюков сын — з Рославъля, Прокопей Яковълев сын — пищалник з Розъславъля.

Люди простыи в пана тивуна ж у роботы замъковое у Вильни: Клим Лущыков — з Лук Великих, Павел Филин Шесников — с Лук Великих, Костя Зубов сын — с Лук Великих, Михалко Савин сын — з Лук Великих, Тишко Иванов сын — з Лук Великих, Шенебердей Янъсубов сын — татарын з Москвы, Крузъбулак Куръманов сын — татарын же з Москвы. А пять их, поведають, давъно еще за Бутрыма тивуна втекло, тым имен не ведають. [172]

У Ковъне 9: Олексей Иванов сын Клинъпин — сын бояръский, Василей Олекъсеев сын Клеопина — сын бояръский, Нечай Олекъсеев же сын Клеопина — сын бояръский, Нефед Юръев сын Щеръбинин — сын бояръский, Дмитрей Федоров сын Култашов — сын боярский, Илья Химин сын Ржевъский — сын бояръский, Нечай Иванов сын Кузмина — сын бояръский, /С. 1239/ Иван Грыгорьев сын Горънева — сын бояръский, Микита Васильев сын Гигоров — сын бояръский. Один отдан на росказанье господаръское за пана Илылнича пану воеводе краковъскому: Микита Отяков — сын бояръский.

У Ковъне ж умерло их 16: князь Федор Палецкий, Костенътин Басенкова, Микита Маръков, Сидор Кишъкин, Кизьма Иванов сын Чортов, Федор Новоселицов, Иван Стромилова, Путята Каръцов, Анъдрей Аничъкова, Алекъсандр Анъдреев сын Петрова, Клименътей Хрыпунова, Чоботай Васильев сын Пасынкова, Дмитрей Скрыпицын, Грыдя Савелов — земец, Дмитрей Иванчужъкова, Борыс Мордвинов сын.

У Городне 13 великое ж битвы роское: Иван Коръцов — с Костромы сын бояръский, Михаиле Хорхорын — з Вель Новъгород сын бояръский, Тимофей Чубаров — с Вязьми сын бояръский.

У Дорогичыне 17 тое ж битвы великое: Федор Объедов — новгородец сын бояръский, Тимофей Кузымин сын Оклечеева — сын боярский, Семен Федорович сын — с Костромы сын боярский, Неклюд Паръхвенов сын — з Муромъла сын боярский, Шостак Вышков сын — з Муромъля сын боярский, Анъдрей Полужник — з Муромъля сын бояръский, Кизьма Редкий — з Волока а Ламъского сын бояръский, Солътан Коръсаков — с Переславъля сын бояръский, Семен Барлов — с Переславъля сын бояръский, Иван Роговец — з Рославъля сын бояръский, Иван Кишинец — со Тверы сын бояръский, Иван Барълов — с Переславъля сын боярский; стародубъцы: /С. 1240/ Грыгорей Коръба — сын бояръский, Шыряй — князя Федоров Овчынин человек, Иван Соболев — митрополий человек, Якушъко — владычъный человек, Павел Федоров сын — з Резани сын бояръский.

У Дорогичыне ж умеръло их 20: Грыгорей Таваръков, Федор Милеков, Иван Марфаев, Федор Куташов, Федор Гаръбузов, Метъко Ерохов, Некрас Неелов, Истома Люпанъкгин, Василей Резанов, Степан Денисьев, Алекъсанъдро Анъкифъев, Иван Дмитреев, Макъсим Усов, Лево Прыселов, Семен Радивитин, Василей Савелов, Федор Анътоньев, Павел Семенов, Семен Зворятина, Мишка Тулятин.

У Мелнику 12: князь Федор Васильев сын Оболенъский Овъчына — воевода стародубский, князь Анъдрей Иванов сын Палецкий — пойман под Смоленьском, князь Михайло Юръев сын Оболенъский — пойман под Крычовом; тыи роское ж битвы: Иван Семенов сын Супонев — сын бояръский, Шырай Иванов сын Племенъникова — сын бояръский, Василей Грыгорьев сын Одерешына — сын бояръский, Офонасей Сарышъкин — сын бояръский, Офонас Хрыпунов — сын бояръский, Алекъсанъдро Грыгорьев сын Боръного — сын бояръский, Федко Чмут — Ивана Сергеева человек з Романова за Волгою, /С. 1241/ Иван Огафонов сын — з Вязьми купец; Юрьи Васильев сын Чудов — и втек от села до Москвы, бо был прыехал по своей воли, ино пан Ян Глебович поймал и до корола прыслал, тут же в Мелнику седить, а сын его Иван пану Матею охмистровичу служыть.

Тот дан на росказанье господаръское за небожъчына Немерю до Полща пану Остророгу — Никифор, Иванов человек Конопъника. Митько стародубец — прыслал был пану Немеры, старосте Мельницкому, от Шымъка Короевича; ино по смеръти его за деръжанье на пана Никодимово земянин мелницкий Миколай Дубровъский того москвитина без ведома Старостина взял, и тот москвитин от него втек, ино справа ему рок положен его отъискати дванадцать недель, тот рок минул, а его не отъискал; то есть на воли господаръской — што с тым кажеть вчынити.

У Мельнику ж умерло 17: Иван Микулин сын, Сахар Софанин, Петр Чудов, Анъдрей Анисков, Федор Кулъташов, Некрас Култашов, Грыгорей Олизарьев, Матьфей Зевалов, Дмитрей Боръков, Иван Потребинъский, Илья Выродков, Грыдя Кашынъцов, Фень — з Вязъми купец, Иван Бородуля — купец, Тимош Онисимов сын — купец, Иван — Ивана Лядского человек, Сушъко Боръздилов сын.

У Киевъцы 10 новопрыведеных с Стародубъя: Василей Тимофеев сын Грыгорьева — сын бояръский, Иван Лыков Чоглокова — сын бояръский, Федор Петров сын Иевълева — сын бояръский, Данилко Васильев сын Чоглакова — сын боярский, Игънат /С. 1242/ Васильев сын Пелепелькин — сын бояръский, Злоба Анъдреев сын Пивова — сын бояръский, Грышъко Иванов сын Наздроватого — сын бояръский, Олехно Семенов сын — Грыгорья Бутормина человек, Менъшый Михайлов сын — князя Федоров Овъчынин человек, Злоба Филипов сын Пятого — князя Дмитъреев Палецкого человек, был перъвей в Литьве и служыл в пана старосты пинъского, и втек за ся до Москвы и опять до Литвы прыехал, король егомилости казал его поимати и тут посадити.

У Киевцы ж 3 умеръли: Грыгорей Криницын, Грыгорей Бибиков, Елька Тарасов.

У Берестьи 12 тое ж битвы великое: Василей Яковълев сын Кочалова — сын бояръский, Микита Яковълев сын Кочалова — сын бояръский, Дмитрей Ильин сын Стромилова — сын бояръский, Захарко Костенътинов сын Тверитин — сын боярский, Василей Захарьин сын — з Муромъля сын бояръский, Василей Омельянов сын Буйнова — сын бояръский, Федор Милюков сын — з Вязмы сын бояръский, Феръзык Анъдреев сын Башъмаков — сын бояръский, Федор Иванов сын Волосатый — Дмитреев Ламаков слуга, Дмитрей Федоров сын Тулубъева — жону и дети маеть, наместъником в пана Алекъсанъдра Ходкевича в Тростеницы, Митко Митрохонов сын — купец з Навагородка Великого, жону и дети маеть, Ананъка Митрахонов сын — з Новагорода купец, жону и дети маеть.

У Берестьи ж умеръло их 22: Юрьи Дмитьреев сын Лисцов, князь Петр Путятин, Давыд Мокеев, Иван Скобелцын, /С. 1243/ Иван Руманъцов, Грыгорей Жуков, Анъдрей Милославъской; Федор Чельцов Пайсова, Булгак Петров сын Немого, Еня Колычев — бранец, Яков Кирылов, Яков Кузьминьский; Дрозъд Рукавов, Микула Грыгоръев, Митько Связев, Гавърыло Дмитров сын — купец, Елизар Кирылов — купец, Василей Еръмолов — купец, Микита Киръпов — купец; Грыгорей Ёсипов сын — купец, Михайло — з Можайска купец, Илья — с Старыцы купец.

У Каменъцы 3: Мытько Юрьев сын — з Муромъля сын бояръский, пойман под Радошковичы, Иван Семенов сын Срезнева — сын бояръский, пойман под Опочкою, Семен Некрасов сын — Анъдрея Субарова слуга, оселость, жону и дети маеть и мешъкаеть в Чемерех тры пустовъщыны ему на пашъню, поведають, ижъбы господарь король его милость дал.

Тыи с Каменъца ж 4 на отьмену даны: Василей Петров сын Денисьев — за попа красносельского за Мстисълавъля а за Оряньского служебника Кошеръского на росказанье господаръское пущон на отмену до Москвы, Кузай Крестищов, стародубец — за Костюшъка Бабу, мстиславъца, на  отъмену до Москвы пущон, Иван Паръхвеев сын, бранец — за Юшка Гладковича, мстиславъца, на отъмену пущон до Москвы, Веревъка Семенов сын Цвиленева — был перъвей дан з росказанья господаръского пану Юрью Миколаевичу Радивилу, гетману, а потом господарь его милость росказал за пана Ивана Тишъкевича на отмену пустити до Москвы.

У Каменцы ж умерло 4: Яков Бораков сын, Булгак Ремязин — баровитин, Веселый — Тимофея Бражъников слуга, Ушак Озинин – Скозълитина слуга.

С Каменца -46 /С. 1244/ ж 4 втекъло за пана Паца: Злоба Воронъцов — со Пъскова сын боярский, жону и дети мел, езъдил без дозволенья господаръского до Москвы и отьтоль многий речы прывез, а потом жону и дети, и вси тыи речы зоставившы, втек до Москвы, Лева Горбатый — стародубец сын боярский, Анъдрей Фетиньев сын — бояръский сын, Василей Фетиньев сын — сын бояръский.

Уво Мъстибогове 4 новопрыведеных з укъраинъных замъков: Прыбылый Мисюров сын Ростопъчина — з Лук Великих с села Надежы сын бояръский, Анъдрей Михайлов сын Ростопъчына — со Ржевы Пустое сын бояръский, Сидор Савин сын — владыки ростовъского сын боярский, Федъко Иванов сын Посмурого — Слоботъчыкова сын боярский.

У Слониме 3 роское ж великое битвы: Анъдрей Микитин сын Волынец — з Великого Новагорода сын бояръский, Тимофей Михайлов сын Пушкина — з Велико Новагорода сын боярский, Василей Иванов сын — с Костромы сын бояръский.

У Слониме ж умерло 9: Федор Петров сын Трусова, Филип Иванов сын Киселев, князь Костенътин Засекин, Кобец Микитин сын Иъгнатъева, Анъдрей Грыгоръев сын Соловъцов, /С. 1245/ Иван Анъдреев сын Яропъкин, Ратай Иванов сын Шыраева, Ен Федоров сын Мусаръского, Олизар Иванов сын Головин.

У Новогородцы 4: Иван Рагоза — с Тарусы, пойман под Мозырем, сын боярский, Иван Орълов — з Межецка, пойман под Мозырем, сын боярский, Василей Дворянинъцов — стародубец, пойман под Мозырем, сын бояръский, Матфей Жебеньтяев — сын бояръский, жону и дети маеть, а мешкаеть в пана Юрья Сиръпутья, воеводича троцъкого.

У Навегородцы ж вмерли 2: Грыгорей Ростопъчын — з Лук Великих, Федор Васильевич сын — з Лук Великих.

С Новагородка ж 2 втекъли: Федор Третьяков — сын бояръский, Сидор Сватъко — сын бояръский, тот пойман в Речыцы и отослан до Полщи. 

Сума всих вязьней 166, а умеръло их у вязаньи 163, а пущоно на отмену до Москвы 10, а отъдано до Польщы з росказанья господаръского 9, а утекло за всих замъков и дворов 26 человеков.

РГАДА. Ф. 389. Оп. 1. Кн. 7. С. 1233-1245. Список 1590-х гг.

Публ.: Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. СПб., 1848. Т. 2. № 137/II. С. 165, 166 (в сокращении); Michail Krom. Rejestry jeccyw moskiewskich na Litwie w pierwszej polowie XVI wieku // Przeglad Wschodni. T.III. Z.3(11). 1994. S.465-470.

Текст воспроизведен по изданию:
Списки русских пленных в Литве
первой половины XVI века // Архив
русской истории, Вып. 7. 2002

Вінцук напiсаў(ла) 24.08.2014 12:52

РАЗРЯДНАЯ КНИГА

1475—1605 гг.

Лета 7022-го году государь и великий князь  Василей Иванович всеа Руси  приговорил февраля в 4 день, что ему итить к Смоленску в третие, а на Тулу послать  воевод [с]воих майя в 5 день. А велел воеводам быть по полком на Туле...

Тово же году в осень взял князь великий Смоленеск и из Смоленска послал Литовские земли воевать. И литовские люди под Оршею воевод побили.

А под Оршею были воевода по полком;

В большом полку князь Михайло да князь Дмитрей Ивановичи Булгаковы.

В передовом полку князь Иван Темка Ростовской да князь Микита Васильевич Оболенской.

В правой руке князь Ондрей Иванович Булгаков.

В левой руке князь Ондрей Оболенской.

Вінцук напiсаў(ла) 27.08.2014 20:30
[1514 г.], июня 15 и июля 18. Дворянские реестры

Радзивилловские акты из собрания Российской национальной библиотеки: первая половина XVI в. // Памятники истории Восточной Европы. (Monumena Historica Res Gestas Europae Orientalis Illustrantia). Том VI. Москва-Варшава. Древлехранилище. 2002

Толькі зарэгістраваныя карыстальнікі могуць пакідаць каментары.