Святло і цені Бара. Барская канфедэрацыя на Беларусі: перадумовы і ход.

Частка I

У сярэдзiне XVIII ст. у РП у цэлым i ў ВКЛ у прыватнасцi вялася зацятая барацьба памiж дзвюма магнацкiмi групоўкамi, якiя атрымалi назву "рэспублiканскай" або "гетманскай" партыi i "Фамiлii".

Elekcya na Woli
Апошнія "вольныя" выбары.

"Рэспублiканцы" былi аб'яднаныя пад сцягам захавання шляхецкай "залатой вольнасцi". Галоўным пунктам iх праграмы з'яўлялася недапушчэнне ўсталявання ў краiне абсалютызму, якi запанаваў фактычна ва ўсiх суседнiх з РП дзяржавах. Узмацнення каралеўскай улады, паводле iх пераканання, можна было пазбегнуць з дапамогаю захавання элекцыйнасцi каралеўскага пасаду i права liberum veto; скарачэння армii, якую манарх мог ужыць дзеля ўзмацнення сваёй улады, i выканання функцыi ўзброеных сiлаў паспалiтым рушаннем; пазбаўлення караля права раздаваць урады, што павiннае было стаць прэрагатывай сойма; пераходу каралеўскiх валоданняў у дзяржаўны скарб; узмацнення ролi сената i г.д. На чале "рэспублiканцаў" стаяў вiленскi ваявода Караль Радзiвiл Пане Каханку.

"Фамiлiя" дамагалася лiквiдацыi права liberum veto, абмежавання правоў сенатараў праз увядзенне калегiяльных формаў праўлення, пераўтварэння РП у парламенцкую манархiю. Рэфарматарскiя пачынаннi гэтай групоўкi ўзмацніліся пасля абрання каралём прадстаўнiка буйнога клану Чартарыйскiх - былога стольніка літоўскага Станiслава Аўгуста Панятоўскага - і былі выкліканыя ў першую чаргу iмкненнем умацавання яго на каралеўскiм пасадзе. Кiраўнiком гэтай партыi быў канцлер ВКЛ Мiхал Чартарыйскi.

Дзеля дасягнення сваіх мэтаў абедзве палітычныя партыі, як ужо стала звычна ў тагачасным грамадстве РП, абапіраліся перш за ўсё на знешнія сілы. Знешнепалітычныя прыярытэты гэтых партый не былі трывалыя, аднак да канца 50-х гг. яны даволі яўна вызначыліся. "Рэспубліканцы" ставілі на Саксонію, Аўстрыю і Прусію, дамагаючыся па смерці Аўгуста ІІІ працягу панавання саксонскай дынастыі. "Фамілія" свае спадзяванні ўсклала на Пецярбург. І гэты разлік быў больш пэўны: ва ўмовах амаль не абмежаванай улады Расіі на землях федэратыўнай дзяржавы такая арыентацыя абяцала ім вялікую карысць. І сапраўды, па згасанні саксонскай дынастыі Ветынгаў перад царыцаю стаяла толькі адна праблема: хто з "Фаміліі" найлепш здолее праводзіць палітыку Пецярбурга ў РП і, адпаведна, каго паставiць тут каралём - А.Чартарыйскага або стольніка літоўскага С.Панятоўскага. Выбар паў на апошняга, хоць ён не мог раўняцца з Чартарыйскімі ні радавітасцю, ні багаццем, ні здольнасцямі. I справа вырашылася такiм чынам не толькi дзякуючы былому каханню Кацярыны II i прэтэндэнта. У сваiм лiсце да прускага караля расійская царыца шчыра выказала прычыны абрання лiтоўскага стольнiка на трон РП: "З усiх прэтэндэнтаў на карону ён мае найменш сродкаў атрымаць яе, значыць, ён будзе найбольш абавязаны тым, з рук каго ён яе атрымае. Гэтага нельга сказаць пра кiраўнiкоў нашае партыi: той з iх, хто дасягне трону, будзе лiчыць сябе абавязаным столькi нам, колькi i свайму ўменню весцi справы..." (2; 417).

Дзеля ліквідацыі магчымага супраціву з боку апазіцыі "рэспубліканцаў" Пецярбург ініцыяваў просьбу з боку Чартарыйскіх пра ўвод у межы РП расійскіх войскаў. Сюды ўвайшлі 12 000 расійскiх жаунераў. З дапамогаю iх штыкоў "Фаміліі" ўдалося сабраць 1000 подпiсаў пад актам накiраванай супраць Радзiвiлаў канфедэрацыi Вялiкага Княства Лiтоўскага на чале з лiтоўскiм канюшым Мiхалам Брастоўскiм. Акт канфедэрацыi назваў "гетманскую" партыю "ганьбаю Айчыны" i заклiкаў усiх пад штандары "Фамiлii". На патрэбы гэтай канфедэрацыi Расія выдаткавала 60 000 дукатаў (3; 23-24).

На элекцыйны сойм былi прыведзеныя шматлікія атрады прыхiльнiкаў "Фамiлii". Расійскiя ж войскi перакрылi ўсе дарогi ў Варшаву i фактычна ўзялi горад у аблогу. У сталiцу РП прыбылi i невялiкiя недысцыплiнаваныя аддзелы "рэспублiканцаў", якiя скупiлiся ў палацы Бранiцкага. 7 траўня 1764 г. распачаўся элекцыйны сойм, на якi "гетманская" партыя выслала толькi аднаго дэлегата, Макраноўскага, якi меў сарваць сойм, што яму не ўдалося. Аддзелы "рэспублiканцаў", пераследуемыя расійскiмi войскамi ды харугвамi Чартарыйскiх, мусiлi выйсцi з Варшавы, а неўзабаве i ўвогуле з краю. Бранiцкi вымушаны быў збегчы ў Венгрыю. Хутка i ён, i кiеўскi ваявода Францiшак Патоцкi прысягнулi "Фамiлii". Адзiным неўтаймаваным кiраўнiком "гетманскай" партыi застаўся Караль Радзiвiл. Ён накiраваўся з Варшавы да сканфедэраванага супраць яго ВКЛ, на дапамогу абложанаму расійскiмi войскамi Нясвiжу. Але дапамога "Пане Каханку" спазнiлася. Хутка паў Нясвiж, за iм - Слуцак... Пад Слонiмам дарогу Радзiвiлу заступiлi расійскiя войскi. Бiтва доўжылася 8 гадзiнаў з пераменным поспехам. Але ўрэшце харугвы "Пане Каханку" былi разбiтыя. (20; IV, 237-238) Карaль Радзiвiл быў вымушаны пакiнуць радзiму i з'ехаць у Венгрыю. Ягоныя маёнткі былі канфіскаваныя…

Мiж тым, элекцыйны сойм, на якiм апазiцыя адсутнiчала, працягваўся. На iм Чартарыйскiмi былi праведзеныя пэўныя рэформы, сярод якiх:

- на элекцыйным сойме ўхвалы павiнныя прымацца большасцю галасоў;

- liberum veto ў пэўнай ступенi абмяжоўвалася;

- рашэннi, якiя датычылi эканамiчных пытанняў, павiнныя былi прымацца простаю большасцю галасоў;

- стваралiся Скарбавая i Вайсковая камiсii, якiя часткова абмяжоўвалi сваволю падскарбiх i гетманаў;

- быу ўтвораны адзiны мытны падатак для ўсёй РП.

Былi ўведзеныя i яшчэ сякiя-такiя нязначныя змены. Але выдаткi ад гэтага сойма былi велiзарныя. Праведзены з дапамогаю штыкоў чужаземных войскаў, ён яшчэ больш уцягнуў Расію ва ўнутраныя справы дзяржавы i фактычна ўзаконiў суцэльнае панаванне яе ў краi. Бездань перад будучыняй РП раскрывалася ўсё шырэй...

М.В.Рапнін
М.В.Рапнін, князь, пасол Расійскай імперыі ў Рэчы Паспалітай.

Каралём, пад аховаю 7000 расійскiх штыкоў, быў абраны стольнік літоўскі Станiслаў Панятоўскi, якi пры каранацыi атрымаў iмя Аўгуст. Расійскi пасол Рапнiн так ахарактарызаваў новаабранага манарха: "Больш удзячнага i больш адданага нам чалавека мы б сёння не знайшлi. Ён першы на соймавым сходзе выказаўся за тое, каб урачыста скласці Вашай Iмператарскай Вялiкасцi падзяку за аказаную праз увядзенне нашых войскаў у РП дапамогу. Ён таксама ўнемажлiвiў намер, каб соймiкi адпраўляць большасцю, а не аднадушшам галасоў. А сталася гэта паводле нашага жадання" (24; 121).

"Вiншую вас з каралём, якога мы зрабiлi", - пiсала Кацярына II М.Панiну, кiраўнiку замежных спраў (2; 419).

Праўда, i для Расіi рашэннi сойму не былi цалкам задавальняльнымі. Сойм не пагадзiўся на заключэнне з Расіяй наступальна-абарончага саюзу, а зацвердзіў толькi абарончы (3; 23-24). Але самым iстотным для Пецярбурга было тое, што сойм рашуча адмовiўся ўраўняць у правах "дысiдэнтаў", бо пытанне абароны праваслаўнага насельнiцтва РП на працягу стагоддзяў з'яўлялася найбольш зручнаю падставаю для ўмяшання ва ўнутраныя справы федэратыўнай дзяржавы. Гэта і паслужыла падставаю для Расіі для спробы яшчэ больш прывязаць да сябе бяссільную суседку.

Па iнiцыятыве з Пецярбурга праваслаўны арцыбiскуп Г.Канiскi звярнуўся да Кацярыны II з просьбаю абаранiць праваслаўных РП ад ганенняў. Царыца тут жа даслала да Станiслава Аўгуста патрабаванне ўраўняць праваслаўных у правах з каталiкамi. Расійскi пасол у РП Мікалай Рапнін аб'явiў каралю, што, калi на наступным сойме справа дысiдэнтаў не будзе вырашаная, у межы РП увойдзе яшчэ 40 000 царскiх войскаў (2; 431).

Гэтае патрабаванне сустрэла аднадушны пратэст усiх колаў РП. Кароль пiсаў у сувязi з гэтым: "Мне трэба будзе або адмовiцца ад сяброўства iмператрыцы, або стаць здраднiкам Айчыны" (2; 432). Найбольш упартае супрацiўленне ў справе ўраўнання ў правах дысiдэнтаў аказалi, як гэта нi дзiўна, Чартарыйскiя. Вялiкi лiтоўскi канцлер у размове з Рапнiным заявiў, што грамадзяне незалежнай дзяржавы "маюць права прымаць тыя ўхвалы, якiя iм падабаюцца" (3; 25-26). У вынiку Пецярбург вырашыў пазбавiць сваёй падтрымкi Чартарыйскiх, якiя не толькі не надта спраўна выконвалi волю царыцы, але яшчэ і выступалi за рэформы ды за знясенне liberum veto. Цалкавiты разрыў Пецярбурга з "Фамiлiяй" адбыўся пасля сойма 1766 г., вядомага пад назваю "сойм Чаплiца", ад iмя маршалкаваўшага на iм кiеўскага пасла Цэлестына Чаплiцы. На гэтым сойме Чартарыйскiя, як і чакалася, не толькі выступiлi супраць ураўнання ў правах праваслаўных з каталікамі, але i прадставiлi праекты рэформаў. Нягледзячы на тое, што рэформы не прайшлi, "Фамiлiя" канчаткова дыскрэдытавла сябе ў вачах Пецярбурга, якi адгэтуль вырашыў паставiць на "рэспублiканцаў". Канфедэрацыя "Фамiлii" была развязаная.

Аднак сойм "Чаплiца" не пагадзiуся-такі на ўраўнанне ў правах дысiдэнтаў. I толькi рух да Варшавы царскiх войскаў вымусiў дэпутатаў абвясцiць свабоду веравызнання i правядзення набажэнстваў, але згоды на наданне праваслаўным палiтычных правоў так i не было.

У такiх умовах Расія, пры падтрымцы пратэстанцкай Прусii, вырашыла развязаць гэтае пытанне сiлаю. Безумоўна, перш за ўсё рукамi самой шляхты. 10 сакавiка 1767 г. у радзiвiлаўскiм Слуцку пад аховаю штыкоў расійскiх палкоў генерала Нумерса была створаная Слуцкая канфедэрацыя праваслаўных i кальвiнiстаў пад маршалкаўствам генерала Яна Грабоўскага. У Кароне ж паўстала канфедэрацыя пратэстантаў пад началам генерала Юрыя Гольца (24; 152).

Аднак Пецярбургу было зразумела, што апора на нешматлiкiх дысiдэнтаў не можа быць трывалаю. Каб забяспечыць правядзенне сваiх рашэнняў ды пашырыць свой уплыў у РП, было вырашана стварыць i каталiцкую канфедэрацыю, накiраваную супраць караля i "Фамiлii", пад лозунгам абароны вольнасцяў. Лепшага за Караля Радзiвiла правадыра для гэтай канфедэрацыi знайсцi было цяжка. "Пане Каханку" з'яўляўся ў вачах шляхты адзiным абаронцам незалежнасцi краiны i шляхецкай вольнасцi, якi адзiны ў краiне збройна выступiў супраць Расіi. Шляхта не ведала, што апальны князь даўно ўжо піша пакорныя лiсты да Кацярыны II з просьбамi дараваць яму "непаслухмянасць". Памiж прадстаўнiкамi царыцы i Каралем Радзiвiлам была падпiсаная дамова, паводле якой "Пане Каханку" павiнен быў адгэтуль заўсёды належаць да расійскага староннiцтва ды пастаянна мець пры сабе расійскага афiцэра, якi мусiў даводзiць яму волю iмператрыцы. Узамен банiту гарантавалася вяртанне на радзiму i аднаўленне правоў на канфiскаваныя маёнткi. Каб згода была больш трывалаю, князь атрымаў ад расійцаў 10000 дукатаў (3; 29). Паказальныя тлумачэннi Рапнiна пра выбар кiраўнiком маючай завязацца канфедэрацыi менавiта Караля Радзiвiла: "Я больш пэўны ў ягонай залежнасцi ад нас, чым каго-кольвек iншага. Я павiнен мець каля сябе паслухмяных людзей, а не чакаць на тое, каб справы, якiя я вяду, залежалi ад людзей, на якiх не маю надзеi" (24; 156).

Маючы такога кандыдата на маршалка генеральнай канфедэрацыi, расійскае пасольства парупiлася перадусiм пра завязанне генеральнай канфедэрацыi ў ВКЛ. Паўставалi павятовыя i ваяводскiя саюзы, якiя аб'ядналiся затым у агульналiтоўскую канфедэрацыю пад кiраўнiцтвам Станiслава Брастоўскага, быстрыцкага старасты... У пачатку чэрвеня 1767 г. у Вялiкiм Княстве існавалі ўжо 24 канфедэрацыi, маршалкамi якiх паўсюдна абіраліся сябры Караля Радзiвiла. Сам жа "Пане Каханку" стаў маршалкам падляшскай канфедэрацыi (2; 440).

Становiшча Чартарыйскiх iмклiва пагаршалася. Былыя ўсемагутныя магнаты жаданнем Пецярбурга ў адзiн момант усталі перад пагрозаю апынуцца ў тым становiшчы, у якiм толькi нядаўна знаходзiўся iхнi вораг - Караль Радзiвiл. I каб хоць неяк адхiлiць ад сябе навiслую пагрозу, яны падапхнулi да ложка старога Рапнiна жонку Адама Казiмiра Чартарыйскага Iзабэлу... I гэта iх у будучыні i выратавала (24; 156). Сярод распачатага неўзабаве тэрору супраць непаслухмянай Расіi шляхты Чартарыйскiя, нягледзячы на грозныя патрабаваннi Пецярбурга, засталiся некранутымi. I усё гэта выключна дзякуючы заступнiцтву расійскага пасла.

Канфедэраты вырушылi ў Польшчу на злучэнне з кароннымi аднадумцамi. Рапнiн вызначыў месцам збору горад Радом, i, каб запэўнiць сабе паслухмянасць шляхты, упэўненай у тым, што яна iдзе сюды з мэтаю дэтранiзацыi Станiслава Аўгуста, прадбачлiва загадаў палкоўнiку Iнгельстрому акружыць горад расійскiмi войскамi. Палкоўнiк Кар, прыстаўлены, паводле дамовы, да Караля Радзiвiла ў якасцi прадстаўнiка iмператрыцы, запатрабаваў ад "Пане Каханку", каб на надзвычайным сойме былі нададзеныя ўсе палiтычныя правы дысiдэнтам ды было прынятае рашэнне пра прызнанне Расіi гарантам захавання ўнутрыпалітычнага ладу РП. Iншымi словамi, дэлегаты мусiлi de jure зацвердзiць даўно ўжо de fakto існаваўшую залежнасць сваёй краіны ад Расіi. Пра дэтранiацыю караля не было i мовы. Канфедэраты нарэшце зразумелi, што iх ашукалi. З 88 дэлегатаў, дасланых прадстаўнiкамi розных канфедэрацыяў, толькi 6 без пярэчанняў прынялi патрабаваннi Кара. Але расійскi палкоўнiк абвясцiў, што кожны вольны супрацiўляцца, як яму заўгодна, але мусiць ведаць, што iмператрыца абыдзецца з iм як са сваiм асабiстым ворагам i бунтаўнiком ва ўласнай айчыне. Пад пагрозаю расійскiх гарматаў шляхта падпарадкавалася загадам чужаземнага службоўцы, падпiсаўшы акт канфедэрацыi з прапанаванымi Карам пунктамi (1; 72).

Панятоўскi, застрашаны нянавiсцю шляхты ды ахалоджаннем пецярбургскага двара, кiнуўся запабягаць перад усясiльным расійскiм паслом. Рапнiн сведчыў: "Кароль ... неаднаразова з клятвамi абяцаў ... менавiта такiмi тэрмiнамi, што хаця б усе струны лопнулi, хаця б усе нашыя прыхiльнiкi ад нас адсталi, хаця б, нарэшце, адзiн ён застаўся, неадменна i непахiсна нас трымацца стане i без выняткаў усё тое рабiць будзе, што я запатрабую для поспеху дысiдэнтаў i пажаданых для нас справаў" (2; 443).

Першае, чаго запатрабаваў расійскi пасол ад караля - гэта далучэння яго да акту канфедэрацыi. Панятоўскi пагадзiуся, не пярэчачы.

На сойм, якi быў прызначаны на кастрычнiк 1767 г., выбары адбывалiся паводле жадання расійскiх уладароў. Апроч грошаў, у ход iшоў подкуп дэапутатаў ордэнамi Расійскай iмперыi. Так, Караль Радзiвiл i маршалак лiтоўскай канфедэрацыi С.Брастоўскi атрымалi з Пецярбургу ордэны Св.Андрэя. Але асноўным аргументам расійцаў былi войскi, якiя рабавалi маёнткi непаслухмяных ды не спынялiся перад прамымi рэпрэсiмi супраць апазіцыянераў. Рапнiн дамогся ад канфедэратаў выдання манiфеста, якi абвяшчаў царскiя войскi "пасiльнаю i сапраўднаю дапамогаю народу... Усе жа тыя, якiя б супрацiўляцца ім наважацца або непрыяцельскiм чынам нахабна паступаць з iмi пасмеюць, ворагамi Айчыны прызнаныя будуць i паводле права i дадзенае нам улады судзiць i караць iх будзем..." (24; 172).

Пры адсутнасцi збройнага адпору з боку шляхты расійскi пасол пачуваў сябе на землях чужой дзяржавы ўсё больш упэўнена. Ён запатрабаваў, каб на сойме была абраная дэлегацыя да яго, якая мела б усе паўнамоцтвы сойма i вырашала ўсе пажаданыя Пецярбургу пытаннi з удзелам непасрэдна Рапнiна. Гэтая прапанова выклiкала буру пратэстаў у сойме. Але ўтаймаваць незадаволеных удалося даволi лёгка. Уначы з 13 на 14 кастрычнiка галоўныя падбухторшчыкi былi арыштаваныя ды вывезеныя ў глыб Расіi, у Калугу.

Гэтым учынкам шляхта была вельмi напалоханая. Выбары дэлегацыi да іншаземнага пасла адбылiся. У вынiку перамоваў з Рапнiным было прынятае рашэнне пашырыць правы дысiдэнтаў. Апроч гэтага, расійскi пасол прымусiў ухвалiць пункт, паводле якога нiводны наступны сойм не меў права змянiць што-кольвек ва ўнутрыпалітычным ладзе РП, а калi б усё ж наважыўся на такi крок, у справу мусiла ўмяшацца Расія са сваiм велiзарным войскам (24; 172-186)... Усе гэтыя рашэнні былі ўхваленыя соймам, нягледзячы на пратэсты асобных дэлегатаў. Рапнін жорстка спыняў любыя спробы супраціву, публічна абражаў не толькі паслоў і найпершых дыгнітарыяў краіны, але нават і асобу караля. Калі, напрыклад, папрасіў слова інфлянцкі біскуп Стэфан Гедройц, расійскі пасол запатрабаваў ад яго, каб той гаварыў "па-інфлянцку"… На пратэст віцебскага пасла Багамольца рэагаваў наступнымі словамі: "Пан Богомолец. Пошел ты прочь на своё место…" (6; 39)… Калі ж Рапнін пабачыў, што нейкі пасол мае намер выступіць супраць навязваемых Расіяй рашэнняў, то даслаў да яго свайго двараніна, паляка Лабецкага, каб той перадаў яму наступныя словы: "Слышь ты, Лабецкий, скажи тому послу, пускай так много не говорит, потому что получит в сраку в пивнице" (9; 107)…

Дамогшыся свайго, расійскі пасол з трыумфам правёў кіраўнікоў апазіцыі ў пакоі Станіслава Аўгуста і загадаў ім прымірыцца з узненавіджаным манархам у імя славы імператрыцы "Усяе Русі"…

Абражаныя і прыгнечаныя паслы вярталіся з сойма з адчаем і рашучасцю нарэшце выступіць у абарону годнасці. Годнасці сваёй і Айчыны. Гэтыя адчай і рашучасць і сталі асноўнай прычынай паўстання Барскай канфедэрацыі.

Спадабаўся матэрыял? Падзяліцеся з сябрамі!
Каментары чытачоў
Няма каментароў. Ваш каментар будзе першы.

Толькі зарэгістраваныя карыстальнікі могуць пакідаць каментары.