Невядомая вайна: 1654-1667

"Государев поход" 1655

Устань, устань, Радзівіла,
А ўжо Вільня ня наша,
А ўжо Вільня ня наша,
А ўжо белага цара...
З беларускай народнай песні

Згодна з планам наступальнае аперацыі, прызначанай на лета 1655 г., галоўныя сілы царскага войска зноў канцэнтраваліся на Беларусі (на Ўкраіну тае вясны былі высланы зусім нязначныя часткі на чале з баярынам Васілём Бутурліным - на дапамогу Багдану Хмяльніцкаму для кампаніі супраць палякаў). Яны па-ранейшаму мусілі дзейнічаць трыма групоўкамі - паўночнай, цэнтральнай і паўднёва-заходняй - пры падтрымцы казакаў Івана Залатарэнкі. Апорнымі базамі гэтых арміяў з'яўляліся адпаведна Вялікія Лукі, Смаленск і Бранск.

Сама адказныя задачы кампаніі даручаліся цэнтральнай арміі Якава Чаркаскага. Планавалася, што яна рушыць са Смаленска ўжо ў другой палове траўня і, авалодаўшы Барысавам ды Менскам, разам з казакамі выйдзе на Вільню. Адначасова з ёй да сталіцы Княства павінна была наблізіцца і паўночная групоўка Васіля Шарамецева. Пасля захопу Вільні гэтыя войскі мусілі б пакінуць заслону ад шведаў ды ісці на Коўню-Горадню-Берасце. Армія ж князя Трубяцкога мела загад выйсці з Бранска ў Магілеў, затым авалодаць Старым Быхавам і праз Слуцак ды Наваградак таксама кіравацца на Берасце. Асобна на паўночным захадзе дзейнічала групоўка Апанаса Ардзін-Нашчокіна. А ў раёны Палесся па Дняпры ды Прыпяці былі гатовыя рушыць вайсковыя аддзелы з Кіева. Гэтак магутным колам ахаплялася ўся тэрыторыя Беларусі. На мэце кампаніі быў захоп астатніх земляў Вялікага Княства Літоўскага і зліквідаванне яго як дзяржавы.

Паход пачаўся ў сакавіку. Цар прыехаў у Вязьму, пасля адтуль са сваім палком - у Смаленск, а там яго ўжо чакалі напагатове ўсе астатнія палкі цэнтральнае арміі ды артылерыя.

У траўні з Бранска на Магілеў вырушыла армія Трубяцкога. Казакі ж, як і частка войска Шарамецева, ужо былі ў Беларусі - спрабавалі здабыць старабыхаўскую фартэцыю. Абаронцам хапала духу не толькі адбівацца, але і рабіць частыя вылазкі, браць у палон казакаў. Іх непахіснасць здавалася незвычайнай. Захопленыя казакамі "языкі" на допытах казалі, што ў горадзе сядзяць "шляхты 50 человек, конных желдаков 400 человек, венгров 50 человек, жидов 1000 человек, мещан 800 человек" [6, т.14, с.715-716] - зусім невялікая сіла, прычым большая частка абаронцаў - цывільныя людзі. Гарматаў яны мелі ўсяго 4 вялікіх і 26 палкавых, порах выраблялі самі. У адказ на прапановы Залатарэнкі здаць горад ды на царскую грамату, у якой абяцалася свабоды за капітуляцыю і смерць за супраціў ("всех предадут мечю"), быхаўцы казалі: "Пакуль будзе хлеба і ўсялякіх прыпасаў, датуль і будзем сядзець, а здацца чаркасам гасударавым людзям ня хочам".

Вораг ужо наступаў, а ў Варшаве ўсё яшчэ цягнуўся сойм. Зацвярджалася ўхвала аб паспалітым рушанні. Апошні раз трыумфаваў вялікі гетман Радзівіл, кінуўшы пад погі каралю 54 здабытыя маскоўскія штандарты, падвёўшы мноства палонных [81, s.281].

24 траўня са Смаленска на захад вырушыла цэнтральная маскоўская армія. Праз якія два тыдні цар ужо размясціў сваю стаўку пад Шкловам. На поўначы Беларусі актывізавалася войска Васіля Шарамецева. Ваяводы найперш імкнуліся захапіць не заняты яшчэ Вяліж. У чэрвені Мацвей Шарамецеў "пришол под Велиж, Велиж осадил накрепко", і вяліжскі стараста Ян Дамашэўскі неўзабаве здаў горад.

Рыхтуючыся да галоўных дзеянняў, ваяводы заняліся ачышчэннем плацдарма. На Барысаў быў высланы Юры Барацінскі з палком салдатаў і драгунаў, які ў бітве пад горадам разбіў аддзел Паклонскага, але захапіць Барысаў, колькі ні штурмаваў, не змог. Тады цар выслаў на Барысаў ваяводу Багдана Хітраво з войскам у 5400 чалавек. На гэты раз горад быў захоплены і 19 чэрвеня спалены. Згарэў і мост цераз Бярэзіну, за якую адышло войска, што абараняла Барысаў. Аднак яго аднаўленне не заняло ў пераможцаў шмат часу. Шлях на Менск быў адкрыты.

Чым тады дыспанавала Вялікае Княства Літоўскае? Пасля малаплённай кампаніі, якая толькі-толькі скончылася, войска было фізічна стомленае і здэмаралізаванае. Колькасна яно, вядома ж, не павялічылася, а, наадварот, паменшала, раздрабілася. Князь Багуслаў Радзівіл па адыходзе ад Магілева адразу ж паспяшаўся да Слуцка - сталіцы сваіх уладанняў - з тым, каб паспець падрыхтаваць яго да варожага нашэсця. Рамантаваліся гарадскія валы, замкавыя сцены і вежы, збіраліся боезапасы, зброя і харчаванне на шмат гадоў. Да абароны горада рыхтавалася некалькі палкоў жаўнераў палкоўніка Вільгельма Пэтэрсана ды мяшчане. Случчакі былі так вывучаныя ў вайсковых муштрах, што, паводле заўвагі Багуслава Радзівіла, "і найлепшаму жаўнеру ў гэтым зусім не саступалі" [32, s.119]. Але гэта быў радзівілаўскі Слуцак. Хіба толькі ён і мог спакойна чакаць з'яўлення ворага пры гатовых да адпору байніцах.

Гаспадарка краіны была ўжо падарваная вайной, а ледзь не палова тэрыторыі наогул акупаваная. У земскі скарб дзяржавы зборы амаль не паступалі. Летам 1655 г. замест 2 мільёнаў злотых падымнага падатку рэальна можна было сабраць толькі 200 тысячаў. Якое найманае войска (а менавіта яно вызначала зыход бітваў) можна ўтрымліваць на такія сродкі? Вялікія грошы патрабаваліся, прыкладам, на перавозку гарматаў, бо артылерыя не мела ўласных коняў, таму пры кожнай патрэбе даводзілася наймаць за плату фурманоў. Такі парадак ствараў нямала дадатковых цяжкасцяў у арганізацыі абароны краіны.

Паспалітае рушанне, і раней мала на што здатнае, цяпер канчаткова страчвала сваё значэнне. Як было шляхце ехаць на доўгі час да вялікага гетмана, калі бязлітасны непрыяцель, спальваючы ды высякаючы ўсё на сваім шляху, ужо стаяў каля іх сядзібаў? Соймікі прынялі пастановы пра тое, каб сабраныя ў паветах і ваяводствах грошы ішлі на харугвы для іх жа абароны. А маскоўскім ваяводам толькі гэтага і трэба было!

Атрымаўшы вестку пра захоп Барысава, цар больш не марудзіў і загадаў галоўным сілам наступаць на Менск. Казакі Залатарэнкі перайшлі Бярэзіну і 2 ліпеня ўжо былі ў Смілавічах. Наказны гетман адсюль напісаў Аляксею Міхайлавічу, што стаіць за 9 міляў ад Менска і чакае палкі ваяводы Хітраво, якія павінны з ім злучыцца. Са Смілавічаў у той жа дзень былі высланыя казацкія загоны пад Менск і на гарадок Свіслач, які казакі захапілі "через мечь и немало... неприятелей будучих всех под мечь пустили, а самое место и замок огнем без остатку сожгли" [68, с.61].

На Менск рухаліся таксама перадавы, вялікі і старажавы палкі цэнтральнае арміі. Наперад былі высланыя авангардныя часткі дзеля злучэння з войскам Хітраво і казакамі.

У Менску значных сілаў не было. З сабраных звестак маскоўскія ваяводы гэта ведалі. "В Менску людей нет", - дакладалі яны цару. Аднак нейкае войска для ягонай абароны ўсё ж сабралася ды 3 ліпеня сустрэла непрыяцеля за 5 вёрстаў ад горада (відаць, стан менскіх умацаванняў не пакідаў надзеі вытрымаць аблогу, абараняючыся за валамі). Даўшы бой, яно хутка мусіла адступаць назад у горад, а царскія ратнікі "многих побили и языков взяли 15 человек". На плячах адступаўшых яны ўварваліся ў Менск. "Литовские люди" выбягалі з горада, а ваявода Хітраво аднавіў раскіданы імі мост, перайшоў Свіслач і паставіў перад брамай замка пяхоту, затым з астатнімі сіламі выйшаў у поле, дзе адбыўся вялікі бой з менскім войскам. Праўдападобна, самастойна адбіваліся мяшчане ў замку ды некаторых храмах. Але жыхароў у горадзе на той час было ўжо няшмат. Яны паспелі выйсці з Менска на захад. Тут засталіся толькі "войт Ивашко Жыдович с товарищи полтараста человек" [68, с.61].

Пасля захопу Менска адкрыўся просты шлях да сталіцы Княства. Але цар не спяшаўся распачынаць наступ. Ледзь не два тыдні спатрэбілася на тое, каб ачысціць тылы ад непрыяцеля, пазнішчаць гарадкі ў Менскай акрузе. Аляксей Міхайлавіч загадваў ваяводам пасылаць з Менска "в полские городы и в уезды" (гэта пісалася аб цэнтральнай Беларусі!) сваіх людзей для пошуку "языкоў", збору інфармацыі. 11 ліпеня Залатарэнка накіраваў "посылку" (казацкае войска) на чале з сотнікам Хведарам Мрынсковым на Койданаў, і казакі "местечко Койданов взяли, и которыя... были в том местечке полския и литовския люди, и тех всех людей мечю предали и то местечко и посады все выжгли" [6, т.14, с.753-754]. За Койданавам гэты ж загон напаткаў і пабіў конную роту Паклонскага.

Аб паходзе "к Вилно и к Оршаве" Аляксей Міхайлавіч афіцыйна абвясціў 12 ліпеня з царскае стаўкі ў Барысаве. Усе асноўныя сілы, зграмаджаныя ў Менску, - вялікі, перадавы, старажавы, ертавульны палкі цэнтральнай арміі, а таксама казакі наказнога гетмана Залатарэнкі - атрымалі загад адначасова рушыць на захад. Даўжэзнымі калонамі расцягнуліся яны па некалькіх дарогах. З паўночнага боку да сталіцы маглі ў кожны момант пайсці палкі арміі Васіля Шарамецева.

На што магла спадзявацца Вільня, калі ў абодвух гетманаў усяго войска не налічвалася і 7-8 тысячаў? Царскія ваяводы ўжо рухаліся на сталіцу, а тут толькі-толькі скончыўся сойм, які прыняў ухвалу пра мабілізацыю паспалітага рушання. Ды цяпер і яно не магло істотна змяніць становішча. У тыя дні Януш Радзівіл з жалем пісаў, што на рушанне амаль не спадзяецца, бо шляхта замест таго, каб сабрацца ды ісці да гетмана, адно разбягалася [106, s.105]. 13 ліпеня ён выдаў спецыяльны ўніверсал жыхарам Пінскага павета, у якім тлумачыў, што з-за вялікага недахопу наёмнага войска ён мусіў зняць усе харугвы, якія дагэтуль прыкрывалі Палескі тракт, таму загадвае, каб "панове самі як найхутчэй купіліся і сваімі ўласнымі грудзьмі баранілі свае хаты" ды бралі пад абарону Палескі тракт [3, с.42].

На дапамогу Кароны не засталося аніякай надзеі. Хоць афіцыйна лічылася, што на вясну ад караля прыйшло ў Вялікае Княства 5 тысячаў жаўнераў, у сапраўднасці іх было намнога меней. Ды ў тыя крытычныя ліпеньскія дні і яны пакінулі межы Княства. Можа, гэта было і лепей, бо пра іх настрой і сапраўдны занятак казалі шмат нягожага. Сам вялікі гетман, напрыклад, у лісце ад 11 ліпеня пісаў, што каронныя рэйтары, "выходзячы з Менску, бунт узьняць хацелі. Шляхецкія дамы, двары, нават касьцёлы абрабавалі... і голасна пагражаюць, што перакінуцца да непрыяцеля" [106, s.104].

Тым часам у Маскве канчаліся распачатыя яшчэ ў траўні перамовы Швецыі з царскім урадам. Швецкія паслы прапаноўвалі падзяліць тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага паміж Маскоўскай дзяржавай і сваёй краінай. Гандлюючыся, бакі чатыры разы вызначалі лінію падзелу нанова. Мяжа мела прайсці то праз Слуцак, то праз Нясвіж і Менск [108, s.89]. Але Масква хутка наагул не пажадала дзяліцца. Калі ў 1654 г. яна прапаноўвала Швецыі разам пачаць вайну супраць Рэчы Паспалітае, тая не выступіла. Дык цяпер цар і сам лёгка мог давесці вайну да пераможнага канца.

Шведскі кароль Карл Х Густаў пасля тонкіх разлікаў яшчэ ў сакавіку 1655 г. прыняў канчатковае рашэнне пачаць вайну супраць Рэчы Паспалітае. Настаў зручны момант лёгка разграміць даўняга суперніка, інкарпараваць ягоныя землі, а пасля - і Маскву спыніць. Вайна пачалася ў чэрвені паходам палявога маршалка Густава Адольфа Левенгаўпта на Дынабург. Праз месяц на Вялікае Княства рушыў Магнус Дэлягардзі і заняў Біржы. А галоўныя сілы шведаў пайшлі на Польшчу - 14 тысячаў з палявым маршалкам Вітэнбергам, 12700 жаўнераў - з каралём, артылерыю ж вёў Густаў Стэнбок. Вітэнберг высадзіўся 14 ліпеня ў Памор'і, пад Усцем, дзе стаяла польскае рушанне, - і назаўтра ж яно здалося! Далей супраціву амаль не было...

Што ў тых абставінах магло рабіць Вялікае Княства Літоўскае? Чакаць другога фронту, каб весці вайну адначасна і супраць незлічонай царскае арды, і супраць вымуштраваных шведаў? Гэтага ніяк нельга было дапускаць. Вялікі гетман мусіў выбраць нешта адно. І, выбраўшы з дзвюх бедаў меншую, Януш Радзівіл, паводле словаў Багуслава, "аддаў перавагу шведскай пратэкцыі перад маскоўскай тыраніяй" [32, s.124]. Гэта быў сведамы і паслядоўны крок вялікага гетмана. "Іначай ратавацца не было спосабу", - напісаў ён неўзабаве стрыечнаму брату, а 29 ліпеня яны разам, Януш і Багуслаў Радзівілы, упершыню афіцыйна выявілі гатоўнасць прыняць пратэктарат Швецыі ды прызнаць шведскага караля Карла Х Густава вялікім князем літоўскім.

А да Вільні з кожным днём няўхільна набліжаліся царскія палкі. Пасля таго як пад Ашмянаю казакі Залатарэнкі разбілі войска ротмістра Глябовіча, што рухалася з-за Нёмана, сталіца была зусім адкрытая. Сярод здабытых на месцы бітвы трафеяў знайшлося нямала лістоў, якія пасля перакладу Залатарэнка пераслаў цару. У адным з іх невядомы шляхціч пісаў, што каля Ашмяны ўжо "няма нікога", людзі паразбягаліся. Наракаючы на дзіўную бяздзейнасць шляхты, якая, маючы пад бокам ворага, зусім не рыхтавалася да адпору, і цяпер невядома, ці паспее сабрацца паспалітае рушанне, ён адзначаў, што і сам бяжыць "дзеля вестак дахаты, каб ведаць, ці ёсць яшчэ вёска, ці ўжо папялішча" [6, т.14, с.758].

У 20-х днях ліпеня на галоўны віленскі тракт пачалі выходзіць і авангардавыя часткі маскоўскага войска, і 20-тысячнае казацкае злучэнне Івана Залатарэнкі. 22 ліпеня цар быў у Маладэчне, а 24-га перанёс сваю стаўку яшчэ бліжэй да Вільні - у Смаргоні. Патрыярх Нікан падбадзёрваў манарха ды пісаў з Масквы, каб той не спыняўся на Вільні, а здабываў Варшаву, Кракаў і ўсю Польшчу [64, т.10, с.623].

Вільня, векавечная суперніца Масквы, гэтакая жаданая й ненавідная, цяпер была перад Аляксеям Міхайлавічам і бездапаможна чакала свайго чорнага дня.

Сапраўды, Вільня, якая не памятала ля сваіх муроў ворага ад канца ХІV ст., цяпер апынулася ў становішчы асуджанай. Умацаванні яе не аднаўляліся трэцяе дзесяцігоддзе і былі зусім занядбаныя. Хіба ж думаў хто пра пагрозу сталіцы? Ганарлівая шляхта папросту пагарджала небяспекай. Вільня, адзначалі сучаснікі, была падобная да Спарты: яна больш спадзявалася на мужнасць сваіх грамадзянаў, чымся на моц муроў [59, с.50].

Пад канец ліпепя - на пачатку жніўня так-сяк сабралася паспалітае рушанне - 2825 чалавек. Войска прыслалі далёка не з усёй тэрыторыі краіны. Вялікія абшары з прычыны акупацыі былі, натуральна ж, вызваленыя ад земскай службы - Полацкае, Віцебскае і Амсціслаўскае ваяводствы, Варшанскі, Старадубскі, Мазырскі і Рэчыцкі паветы цалкам ды частка Браслаўскага. Ад Лідскага павета прыйшла харугва гусараў і харугва казакаў - па сто вершнікаў у кожнай, ад Ашмянскага - па 200 гусараў і казакаў, Наваградскі павет даў казацкую харугву з 200 шабляў, Слонімскі і Ваўкавыскі прыслалі па сотні казакаў. Рушанне Берасцейшчыны мусіла застацца ў межах свайго ваяводства. Шляхту Браслаўскага павета, а таксама жамойцкае і вількамірскае рушанне Радзівіл выслаў пад Браслаў, а лідчукоў і ашмянцаў накіраваў да Смаргоняў.

Ані Радзівіл, ані Гасеўскі не верылі ў магчымасць абараніць Вільню. На тое яны проста не мелі сілы. Ды нават і наяўныя войскі не маглі дзейнічаць зладжана, бо гетманы ж па-ранейшаму варагавалі паміж сабою. Калі дайшло да абмеркавання хоць якога плана абароны, Гасеўскі не прыняў праекта Радзівіла, і ягоная дывізія засталася на іншых пазіцыях.

Вялікі гетман адмовіўся ад спробы абараняцца ў старых віленскіх мурах і размясціў войска перад горадам. Ён збіраўся, стрымаўшы царскіх ваяводаў, перайсці за Вяллю ды, знішчыўшы Зялёны Мост, адарвацца ад ворага і адвесці свас харугвы на Жамойць, дзе можна было б чакаць падмогі шведаў. Гасеўскі ж хацеў - пасля спробы абараніць сталіцу хоць сімвалічна - адступіць на захад і праз Трокі, Горадню выйсці на тэрыторыю Польшчы.

6 жніўня, калі зграмаджаныя пад Вільняй царскія войскі ўжо адпачывалі і рыхтаваліся да штурму, абодва гетманы паспрабавалі ўнікнуць трагічнае развязкі ды перадалі ліст Аляксею Міхайлавічу, у якім прапаноўвалася неадкладна пачаць перамовы аб міры. Яшчэ раней ліст з такой прапановай віленскі біскуп Юры Тышкевіч выслаў на імя Чаркаскага ды Залатарэнкі. Аднак, як і меркаваў Радзівіл, гэтыя захады сышлі намарна. Цар загадаў адказаць, каб больш да яго не звярталіся з такімі прапановамі, бо, маўляў, калі Вялікае Княства хоча міру - няхай адразу паддаецца "под царскую руку"...

8 жніўня войскі Чаркаскага ды Залатарэнкі разам пайшлі на штурм Вільні. Аддзелы Радзівіла, што стаялі перад горадам, не прынялі бою ды пасля кароткай сутычкі пачалі адступаць па віленскіх вуліцах да ракі Вяллі, а на іх плячах у горад лаваю ўрываліся царскія ратнікі, украінскія казакі, татары, што складалі значную частку маскоўскіх палкоў. Войска Радзівіла паспела перайсці на другі бераг Вяллі і дало жорсткі бой непрыяцелю перад Зялёным Мостам і на ім. Урэшце гэты мост быў спалены. У адноснай бяспецы за Вяллёй апынуўся і Гасеўскі са сваёй дывізіяй, хоць ён меў зусім іншыя планы. Цяпер яны разам, спыніўшыся за пяць вёрстаў ад горада, маглі назіраць, як гіне старая Вільня... Вільня, на якую ў той дзень ад рання ішоў спорны дождж...

Першымі на вулках горада з'явіліся казакі, якія мелі да Вільні свае даўнія рахункі. Маленькі гарнізон віленскага стольніка Казіміра Хвалібога Жаромскага, што яшчэ працягваў абараняцца ў замку, толькі раздражняў раз'юшаных заваёўнікаў. Адразу ж на вулічным бруку сталі чыніцца масавыя забойствы, а на рынку дайшло да сапраўднае бітвы з мяшчанамі. Натоўпы віленчукоў кінуліся ўцякаць да ракі, але там мноства людзей было ці пабіта, ці патоплена [59, с.50]. Як пасля прыгадваў віленскі біскуп Тышкевіч, "не было літасці ані ўзросту, ані полу; усе месцы былі запоўненыя крывёю забітых і трупамі, асабліва Бернардынскі кляштар, куды, шукаючы схову, людзі збегліся ў асабліва вялікай колькасці". Пра тое самае пісаў і Самуэль Венслаўскі, каралеўскі пісар, адзначаючы, як лютыя ваяўнікі "ўзброеных і бяззбройных, мужчын і жанчын забівалі без адрознення". Тагачасныя нямецкія газеты, інфармуючы Эўропу пра трагедыю Вільні, паведамлялі, што жанчын захопнікі адсылаюць у Маскву, а старых кабет і дзяцей кідаюць у агонь [103, s.181]. Асаблівай прынадай для казакаў і царскіх ратнікаў былі віленскія храмы, а дакладней - іхняе начынне, званы, упрыгажэнні. Яны абдзіралі арганы, аўтары, разбуралі надмагіллі... У касцёле Святога Міхала забралі ці знішчылі ўсё, што было магчыма, а пахаванні фундатара храма, славутага беларускага канцлера Лева Сапегі, ды ягонай сям'і - парушылі і абрабавалі. Мерцвякоў выкідвалі з дамавінаў, у кляштарах забівалі чарніц. Моцна пацярпеў і езуіцкі касцёл Святога Казіміра, што на рынку, у якім былі пазрываныя пліты з надмагілляў роду Гасеўскіх. За Вострай Брамай на Росах захопнікі спалілі і праваслаўную царкву.

Уначы ўвесь горад зырка палаў, а новыя гаспадары шнырылі ў пошуку спажывы. Сама каштоўныя рэчы віленскага катэдральнага сабора вінны быў за пэўную плату вывезці ў Каралявец наваградскі кашталян Мікалай Юдзіцкі, але казакі дагналі яго ды ўсё чыста адабралі. Сярод захопленага знайшлі нямала рэліквіяў, такіх, як аўтарны крыж вялікага князя Вітаўта, кубак Ягайлы. Толькі частка каштоўнасцяў з катэдры было ўратаваная пробашчам капліцы святога Казіміра Юры Белазорам, які здолеў вывезці іх да Радзівіла.

Вільня гарэла 17 дзён. Што магло застацца ад горада пасля такога "гаспадарання"? Раней колькасць забітых у Вільні гісторыкі вызначалі на 10-25 тысячаў [86, s.71-72]. Болей праўдападобна, што загінула 7-8 тысячаў жыхароў - блізу паловы насельніцтва сталіцы. Брандэнбургскі пасол Лазарус Кітэльман, які ў тыя жнівеньскія дні быў накіраваны да маскоўскага цара ў Вільню, пабачыў жахлівае відовішча. "Усе гарады і вёскі былі спаленыя; кучамі ляжалі трупы пабітага мірнага ліцьвінскага насельніцтва, таксама жанчын і дзяцей, непахаваныя і загнілыя...; жывога наагул нідзе не было відаць", - пісаў ён [75а, s.11-12].

Мноства шляхты і мяшчанаў тады паразбягалася па лясах і глухіх вёсках, уцякло на Жамойць пад ахову шведаў, іншыя кінуліся ў Інфлянты, Прусію... Тысячы і тысячы жыхароў Вялікага Княства апынуліся ў Караляўцы, Тыльзіце, Рагніце. Як сведчаць матэрыялы Сакрэтнага Дзяржаўнага архіва Прускае культурнае спадчыны ў Берліне, сярод тых, хто знайшоў паратунак у Караляўцы, было вельмі шмат беларусаў, - як вуніятаў, гэтак і праваслаўных. Асобную групу ўтваралі вуніяцкія беларускія святары на чале з архімандрытам Паўлам Корсакам з Амсціслава. Яны склалі асобную прысягу на вернасць шведскаму каралю. Сярод праваслаўных, што таксама прысягалі Швецыі, прозвішчы манахаў Тараса Пракаповіча, Мітрафана Пашынскага, Іларыёна Бакіеўскага ды іншых.

"Гэтак быў захоплены літоўскі Карфаген, супернік Кракава", - напіша, апавядаючы пра віленскую трагедыю, гісторык Ян Рудаўскі, а Растоўскі падкрэсліць, што аніколі не бачылі больш лютай жорсткасці, чым пры захопе Вільні...

Аляксей Міхайлавіч уязджаў у распнутую Вільню 9 жніўня ў шыкоўнай, абабітай вішнёвым аксамітам французскай карэце. На ягоных фурманах былі высокія каўпакі і вішнёва-жоўтыя каптаны. Дарогу перад манархам выслалі ярка-чырвонай тканінай. У горадзе стаяла грымота - пераможцы палілі з гарматаў...

Вялікі гетман Радзівіл адводзіў сваё войска (яно цяпер не налічвала і 5 тысячаў) на Жамойць, да Кейданаў. Палкі цэнтральнае маскоўскае арміі нейкі час спрабавалі дагнаць яго, але неўзабаве спыніліся: з Рыгі ў бок Вільні і Біржаў ужо рухаліся шведы. Януш Радзівіл адыходзіў, каб яшчэ вярнуцца і "помсціць за попел Вільні"...

У тыя дні цар напісаў сваёй жонцы і сёстрам у Маскву: "...Постояв под Вильною неделю для запасов, прося у Бога милости... пойдем к Оршаве" - ды аптымістычна супакоіў сямейства: "А обо мне не покручиньтеся. Ей, Бог даст добрый путь и победу" [17, с.42]. Аднак да паходу на Варшаву не дайшло. Сітуацыя мянялася літаральна па днях...

Яшчэ ў канцы ліпеня, пакінуўшы Вільню, пасол Вялікага Княства Габрыэль Любянецкі паімчаўся да Рыгі, каб як найхутчэй падпісаць пагадненне са шведамі. Але ў Рызе ён, на жаль, з'явіўся толькі 10 жніўня, калі ратаваць Вільню было ўжо позна. Разам з генералам Магнусам Дэлягардзі яны таго ж дня склалі праект дамовы з дзвюх частак: у першай быў адказ шведскага боку на просьбу біскупа Тышкевіча і абодвух Радзівілаў аб дапамозе, у другой - канкрэтныя ўмовы шведскай пратэкцыі над Вялікім Княствам Літоўскім. Наступнага дня маскоўскім ваяводам Якаву Чаркаскаму ды Апанасу Нашчокіну ўжо было даведзена, што Княства перайшло пад апеку караля Карла Х Густава, а таму цар павінен стрымаць свае войскі. Аднак гаспадаром сталіцы ўжо быў цар... Каб уберагчы ад захопу ваяводамі яшчэ вольныя гарады і паветы Княства, інфлянцкі губернатар Дэлягардзі ды генерал Левенгаўпт праз тыдзень сталі выдаваць ім свае ахоўныя граматы.

Праект пагаднення, прывезены паслом Габрыэлем Любянецкім у радзівілаўскі абоз пад Кейданы, быў падпісаны тут 17 жніўня [108, s.93). Пад ім паставілі свае подпісы 436 чалавек, сярод якіх - гетманы Януш Радзівіл і Вінцэнт Гасеўскі, жамойцкі біскуп Пётра Парчэўскі, віленскі біскуп Юры Тышкевіч, віленскі канонік Юры Белазор, харужы Гальяш Камароўскі ды іншыя. "Няма іншага спосабу ацаліць нашу дзяржаву, як толькі далучыць яе да аднаго з бакоў, што цяпер супраць нас ваююць, і даверыць яму свае правы і фартуны", - адзначалася ў прынятым акце. На якіх жа ўмовах Вялікае Княства Літоўскае паддавалася Швецыі? Войскі абодвух бакоў прадугледжвалася злучыць супраць агульнага непрыяцеля (якім, дарэчы, не магла быць Польшча). Страчаныя землі, гарады і замкі Княства шведскі кароль абавязваўся адваяваць і вярнуць іх уласнікам, а маскоўскае войска - выгнаць з межаў дзяржавы і ўстрымаць ад далейшай агрэсіі. Асобным пунктам было падкрэслена, што гэта не інкарпарацыя Княства, а далучэнне яго на роўных правах да Швецыі (як было злучана з Каронай у Рэчы Паспалітай), калі народ - народу, сенат - сенату, рыцарства - рыцарству "з кожнага бачання маюць быць роўныя". Дэкляраваліся таксама свабода рэлігіі, свабода голасу на соймах. У дачыненні ж да тых, хто не падпіша гэтага пагаднення, актам прадугледжвалася канфіскацыя іх маёмасці [79, s.206-211].

Аднак як сярод вышэйшых станаў, так і ў войску да акта паставіліся па-рознаму. Прыкладам, калі браслаўская шляхта ды шляхцічы, што прыйшлі з Полацкага ваяводства і Ашмянскага павета, сабраныя пад Браславам, падпісалі пагадненне, дык шляхта, размешчаная абозам пад Горадняй, адмовілася ад гэтага і заняла бок Яна Казіміра. Не падпісалі пагаднення таксама жамойцкі стараста Глябовіч, Юдзіцкі, палявы пісар Станкевіч ды шмат хто іншы.

Тым часам шведы накіравалі сваё войска з Рыгі за Дзвіну, занялі Жамойць, Біржы ды сталі прасоўвацца бліжэй да тэрыторыі, акупаванай царом. Маскоўскія ваяводы трывожыліся. Іх ратнікаў у Падзвінні на той час засталося параўнальна мала. Праўда, і шведскага войска ў інфлянцкага губернатара генерала Магнуса Дэлягардзі было не так шмат - тысячаў сем.

Яшчэ ў ліпені пяхота фельдмаршала Густава Левенгаўпта заняла Дынабург. Прычым фартэцыя адкрыла сваю браму шведам на вачах у царскіх ваяўнікоў пасля таго, як ваявода Ардзін-Нашчокін доўга высільваўся ў спробах авалодаць горадам. Затым шведы занялі Браслаў, Друю, Іказнь, хоць гарнізонаў там не пакінулі. Значныя шведскія сілы знаходзіліся паблізу Вільні і Коўні. Князь Януш Радзівіл цяпер называў сябе гетманам караля Швецыі і пры гэтым па-ранейшаму лічыў сябе ваяводам віленскім. Наспяваў канфлікт дзяржаваў-пераможцаў, вайна Масквы са Стакгольм.

Ці патрэбна гэта было Маскве? Як супернік Швецыя выглядала сур'ёзна. Не маючы і двух мільёнаў насельніцтва, яна магла выставіць колькаснае і надзвычай баяздольнае войска. Прыкладам, у часе Трыццацігадовае вайны яно налічвала 50 тысячаў. Пачынаючы вайну з Польшчай, Карл Х Густаў дыспанаваў яшчэ большай арміяй. Так што супрацьборства было б цяжкім. А Маскоўская дзяржава ўжо фактычна завалодала Вялікім Княствам Літоўскім, ды і на Ўкраіне справы для яе ішлі пакуль паспяхова...

У такім становішчы маскоўцы палічылі за лепшае ўстрымацца ад новай вайны з моцным непрыяцелем і ўзяліся дзейнічаць дыпламатычна. З Вільні ў радзівілаўскі абоз пад Кейданы 24 жніўня быў накіраваны царскі пасол Ліхароў, які прапанаваў гетманам перайсці на службу да Аляксея Міхайлавіча, а таксама акрэсліў умовы, на якіх Вялікае Княства Літоўскае магло б існаваць пад уладаю цара (абяцалася захаванне свабоды веравызнанняў, прывілеяў і маёнткаў шляхты). Адмаўляючы маскоўскаму паслу, Радзівіл падкрэсліў, што "ў павеце каля Вільні ратныя царскія людзі сялян, кабет і малых дзяцей сякуць усіх ды хаты паляць"*. А вось Гасеўскі ў часе асабістых размоў з Ліхаровым паставіўся да прапаноў апошняга зусім інакш ды сам выказаўся за антышведскую лігу з Рэчы Паспалітай і Маскоўшчыны. Царскі ўрад тым часам слаў лісты да шведскага караля і ягонага намесніка ў Інфлянтах Магнуса Дэлягардзі з тым, каб Швецыя цалкам адмовілася ад прэтэнзій на Вялікае Княства Літоўскае. Аляксей Міхайлавіч за гэта абяцаў не атакаваць Курляндыі і Прусіі.

* Паводле паведамлення царскага ваяводы Міхайлы Шахоўскага, ужо ў 1655 г. на 30 вёрстаў Вільні былі "села и деревни разорены и вызжены".

Разам з Ліхаровым да маскоўскіх абозаў паехалі Орда і Мядэкша: першы - як афіцыйны пасланец абодвух гетманаў, другі ж - асабіста ад Гасеўскага. Калі пра размовы з Ордам невядома нічога, дык Мядэкшу прымалі зычліва (ён меў з сабою праект нейкай дамовы) і назад з ім выправілі царскага пасла Хведара Рцішчава [108, s.95].

Занепакоеныя гэткім ходам справы, шведы ўзяліся хутчэй даводзіць да ладу пагадненне з Вялікім Княствам Літоўскім. На пачатку верасня ў радзівілаўскі абоз прыехаў губернатар Эстоніі Скітэ, а па якім часе - і генерал Густаў Левенгаўпт. У прысутнасці сенатараў, шляхты, магнатаў у Кейданах пачаліся новыя, надзвычай доўгія і складаныя перамовы. Калі Радзівіл намагаўся захаваць умовы акта ад 17 жніўня, перадусім - адасобленасць Княства, дык супраць гэтага былі нават свае - жамойцкі біскуп Парчэўскі, жамойцкая шляхта, якія схіляліся да ўступак шведам, каб толькі не залежаць ад Радзівіла. Праз колькі тыдняў у Кейданы прыехаў Дэлягардзі, а перамовы ўсё працягваліся.

Толькі 20 кастрычніка, праз месяц пасля пачатку сустрэчы, удалося прыняць тэкст новага пагаднення. Яго падпісала 1142 чалавекі - шляхта і каталіцкае духавенства. Паводле новага акта, Вялікае Княства Літоўскае заключала вунію са Швецыяй і прызнавала шведскага караля (як і яго наступнікаў) вялікім князем літоўскім. Войскі абедзвюх дзяржаваў злучаліся ў адно для дзеянняў супраць агульнага непрыяцеля. Пагадненне абяцала захаваць ранейшыя прававыя дачыненні, прывілеі і вольнасці шляхты (за выключэннем вольнае элекцыі манарха ды неабходнасці атрымаць згоду шляхты дзеля абвяшчэння вайны і заключэння міру), а таксама свабоду каталіцкага, вуніяцкага і праваслаўнага веравызнанняў [108, s.98].

На той час рэшта войска Вялікага Княства была па-ранейшаму расколатая і здэмаралізаваная. Частка яго яшчэ 12 жніўня выйшла з-пад гетманскай улады. Паводле кантракта, гэтыя жаўнеры служылі да 9 жніўня і цяпер, адарваўшыся ад непрыяцеля, не жадалі працягваць службу. А праз два тыдні ў Вербалове частка войска сканфедэравалася ды заняла адкрыта антышведскія і антырадзівілаўскія пазіцыі. Задакляраваўшы сваю вернасць Яну Казіміру, яна адышла на Падляшша. Кіруючыся быццам на злучэнне з каралеўскай арміяй, гэтае войска ў сапраўднасці занялося рабаваннем маёнткаў Януша Радзівіла. Узначальвалі канфедэратаў (а іх было пад 2 тысячы) віцебскі ваявода Павел Сапега ды галоўны падбухторшчык расколу Вінцэнт Гасеўскі, які далучыўся да Сапегі. У верасні пакінуў Януша Радзівіла ды пайшоў на Падляшша і полк драгунаў. Так у калісьці магутнага гетмана засталося 2 тысячы вершнікаў...

У сярэдзіне кастрычніка 1655 г. Магнус Дэлягардзі са сваім корпусам пакінуў Жамойць і, пераправіўшыся цераз Нёман, дзе да яго далучыўся князь Багуслаў Радзівіл з 2-тысячным аддзелам конніцы, пайшоў у Прусію да караля Карла Х Густава. За імі на Падляшша неўзабаве накіраваўся і Януш Радзівіл. На падкантрольнай шведам тэрыторыі Княства, што, паводле Кейданскай дамовы, мела шведскую пратэкцыю, засталіся нейкія тры тысячы жаўнераў Карла Х Густава.

Пад восень актыўнасць царскага войска затухала. Мэта паходу была дасягнутая, і цяпер заставалася адводзіць палкі назад. Аднак казакі Залатарэнкі ды аддзелы цэнтральнае арміі яшчэ амаль месяц пасля захопу Вільні не мелі спачыну: ратнікі ваяводы Чаркаскага за жнівень здабылі Трокі, слаба ўмацаваную Коўню, а пасля і Горадню, а ўкраінскія казакі, пасланыя ў Панямонне для сумесных дзеянняў з войскам Трубяцкога, пайшлі ўніз па Нёмане ды захапілі Мерач, Ліду, Іўе, Ліпнішкі, Алькенікі, Любчу, пасля пусцілі пад шаблю Мір, Карэлічы, Ярэмічы, Рубяжэвічы, Свержань, Стоўпцы...

Атрымаўшы ад патрыярха Нікана блаславенне называцца "вялікім князем літоўскім", 3 верасня цар загадаў пісаць у ягоным тытуле "наше царское величество великим князем Литовским и Белые России и Волынским и Подольским", а 11 верасня ўжо пакінуў Вільню. Вядома ж, папярэдне забраўшы адтуль усё, што вабіла вока. Толькі з палаца Радзівіла было вывезена 7 пазалочаных купалоў, мармуровыя калоны, садраная падлога, сталы і шмат іншай мэблі.

Праз Радашкавічы, Барысаў, Магілеў цар вяртаўся ў Маскву на зіму. Палкі цэнтральнае арміі таксама павярнулі на ўсход. У Менску 17 верасня зграмадзіліся ўсе сілы ваяводы Чаркаскага. Пасля агляду войска, праведзенага ў Барысаве, ён меўся адпусціць ратнікаў дадому. Казакі Залатарэнкі, скончыўшы за верасень усе аперацыі ў Панямонні, атрымалі згоду цара на вяртанне пад Стары Быхаў, каб працягваць аблогу цвердзі.

Старабыхаўская фартэцыя даўно была пад асаблівай увагай Аляксея Міхайлавіча. Як толькі ваяводы і Залатарэнка захапілі Вільню, ён адразу ж паслаў у далёкі дняпроўскі гарадок грамату, у якой спяшаўся паведаміць абаронцам, што ім "помощи... ниоткуда не чаять, гетманы со всем войском побиты и столица Великого Княжества Литовского город Вилна за нами [6, т.14, с.773].

Старабыхаўскаму падстарасту Канстанціну Багушэвічу ды ўсім абаронцам цар ізноў прапанаваў "государские милости к себе поискати и город Старый Быхов... сдати". У тым часе пад Старым Быхавам стаялі запарожскія казакі палкоўніка Івана Касінскага і пяхотны полк Якуба Ронарта. Неўзабаве адтуль прыйшлі весткі, што "быховские осадные люди дороги все отняли и многих... государевых людей в дороге побивают и в полон емлют" ды што сам палкоўнік Курбацкі, якому цар даручыў перадачу граматы, "от Быхова отступил и стоит неведомо где" [6, т.14, с.792]. Палкоўнік Іван Касінскі таксама скардзіўся на быхаўцаў, што тыя робяць частыя вылазкі, нападаюць нават на іх умацаваныя абозы і здабываюць "языкоў", ад якіх даведваюцца пра ўсе апошнія падзеі вайны. Што да царскае граматы, дык абаронцы ўзялі яе пачытаць, - дзеля гэтага выязджалі шляхціч Мікіта Рагоза з двума нямецкімі афіцэрамі, а на другі дзень далі адказ: каб цар больш аніколі не прысылаў ім сваіх граматаў, бо ўзяць Стары Быхаў ён можа толькі праз меч...

Вось тады да гэтага горада зноў панесліся запарожскія казакі. Колькі ўжо разоў Залатарэнка падступаўся да старабыхаўскіх муроў! Увесну, спрабуючы зламаць дух абаронцаў, ён абяцаў ім: "Коли вас достанем през меч, и малого дитяти живити не будем!" [70, с.83]. Цяпер, натхнёны перамогамі, наказны гетман спадзяваўся адным разам здабыць непакорную фартэцыю ды нарэшце расквітацца за ранейшыя няўдачы. Але адбылося сама нечаканае. Ніхто і думаць не думаў, што праслаўленага казацкага правадыра пасля вялікіх паходаў тут падсцерагаў далёка не гераічны канец: у першыя ж дні аблогі, 7 кастрычніка, пад час адной сутычкі з абаронцамі Івана Залатарэнку "на герцу пострелено у ногу з мушкета, от которой ноги и помер под Быховом" [10, с.138]. Цела наказнога гетмана павезлі хаваць у Корсунь.

Армія Аляксея Трубяцкога ўсё лета 1655 г. была адарваная ад іншых груповак, дзейнічала аўтаномна, далёка ад галоўнага тэатра вайны. Пад канец ліпеня пасля месячнай аблогі Старога Быхава яна рушыла на Слуцак, а для падтрымкі казакаў пакінула салдацкі полк Якуба Ронарта. За Бярэзінай у лясах і балотах на калоны маскоўскага войска нападалі партызаны. Асабліва цярпелі тыя, хто аставаўся ад абозу ці адлучаўся рыхтаваць фураж. Князь Трубяцкой спецыяльна адзначаў гэта ў грамаце цару. Нарэшце 2 верасня амаль 20-тысячная армія падступіла да Слуцка і аблажыла яго. На прапанову капітуляваць камендант горада годна адмовіў. Уначы з 2 на 3 верасня маскоўскія ратнікі з крыкам "Царев город!" кінуліся на штурм места, але былі лёгка адбітыя. Пры гэтым сярод абаронцаў загінуў толькі адзін чалавек - Ігнат Астаповіч [92, s.55]. Слуцак быў непрыступны. Нездарма над яго ўмацаваннямі гэтак шчыраваў князь Багуслаў Радзівіл. За мурамі сядзела нямала наймітаў на чале з палкоўнікам Волахам, маёрам Гросам ды іншымі спрактыкаванымі майстрамі вайсковай справы. Таму ўжо 6 верасня, папярэдне папаліўшы вёскі і фальваркі ў ваколіцах Слуцка, Трубяцкой зняў аблогу і павёў войска на Клецак. Мясціны, па якіх праходзілі ягоныя ратнікі, ператвараліся ў папялішчы і бязлюдзелі. "А идучи дорогою, села и деревни, и хлеб, и сено, и всякие конские кормы мы по обе стороны жгли, и людей побивали, и в полон имали, и разоряли совсем без остатку, и по сторонам потому ж жечь и разорять посылали", - паведамляў Трубяцкой пра гэты паход [5, т.2, с.437].

Праз колькі дзён ваяводы захапілі Цімкавічы. Злоўленыя тут "языкі" сказалі, што ў Клецку шмат мяшчанаў і шляхты. Каб не выпусціць гэтай здабычы, Трубяцкой адразу ж накіраваў туды буйныя сілы на чале са стольнікам Ізмайлавым, якіх перад горадам сустрэлі актыўным агнём клецкія мяшчане. Аднак бой быў нядоўгі. Захопнікі зламалі гэтую кволую абарону ды ўварваліся ў горад. Трубяцкой пісаў, што "государевы люди в Клецку в городе и на посаде литовских людей побили всех". Хто ўратаваўся - уцякаў за мост на Ляхавічы, але за імі паслалі пагоню, "и тех клецких литовских людей побили многих и в языцех поимали".

Таго ж дня, калі да Клецка з Цімкавічаў выйшлі астатнія сілы арміі Трубяцкога, на хвост іх расцягнутай калоны, які яшчэ не паспеў пакінуць Цімкавічы, наляцела тысяча вершнікаў, высланая з Новай Мышы наваградскім ваяводам Пятром Вяжэвічам. На бітву з імі паспяшаліся і тыя маскоўцы, што былі наперадзе. Пабітая конніца навамышаўцаў мусіла ўцякаць, а пераможцы захапілі больш за сотню палонных. Цяпер Трубяцкой кінуў войска на Новую Мыш, але Вяжэвіч яшчэ за суткі да з'яўлення ратнікаў ваяводы Ізмайлава пакінуў гарадок ды пайшоў на Берасце. Царскія ваяўнікі пабілі ці забралі ў палон усіх, каго заспелі, а сам "городок Мышь выжгли и со всем разорили без остатку".

Вяртаючыся з Новай Мышы, маскоўскае войска наляцела на Стваловічы, размешчаныя побач. Справаздача суха інфармавала цара: "Побили и поимали... высекли и выжгли..." З захопленых у палон 32 чалавек шляхты і мяшчанаў адабралі толькі лепшых, астатніх - "велели посечь".

Аляксей Міхайлавіч аддаў загад арміі князя Трубяцкога "от Клецка идти войною до Слонима живыми и невоеванными месты розными дороги", каб ахапляць як найшырэйшыя абшары, спусташаць гарады, забіваць і паланіць людзей, паліць вёскі, хлеб, сена, знішчаць гаспадарку, а пасля ад Слоніма вяртацца да Клецка зусім іншым шляхам, "жилыми и невоеванными месты розными ж дороги", ды чыніць тое ж самае [5, т.2, с.438-439]. Войска зрабіла ўсё "по государеву указу". Рухаючыся да Слоніма, ваяводы ўздымалі хмары чорнага дыму, пакідаючы пасля сябе толькі попел ды вуголле. Так яны знішчылі Мір ды шмат іншых гарадкоў і вёсак, а дасягнуўшы Слоніма - пасеклі і там каго засталі, спаліўшы горад і яго слабоды, спустошылі Жыровіцкі вуніяцкі кляштар, папалілі іншыя вуніяцкія кляштары і бажніцы, а людзей - пазабівалі ці пахапалі ў няволю. "И многие места, и села, и деревни, и за Слоним верст по двадцать и больше, выжгли и разорили", - пісаў Аляксей Трубяцкой у справаздачы аб гэтым паходзе, а цар за стараннае выкананне ягонага загаду пахваліў ды ўзнагародзіў баяраў, ваяводаў і ратнікаў.

Планавалася, што гэтая армія пойдзе на Берасце, аднак у апошні момант Трубяцкому загадалі вяртацца на ўсход, да Старога Быхава. Злучыўшыся з 5-тысячным казацкім войскам Васіля Залатарэнкі, які ішоў з Горадні, яны разам наляцелі на Нясвіж, спалілі там усё, што маглі (выстаяў толькі замак, у якім абараняўся князь Міхал Радзівіл), пасля знішчылі Капыль і 27 верасня ізноў падышлі да Слуцка. Аднак штурмаваць яго больш не браліся. Трубяцкой спрабаваў здабыць места дыпламатычна: у Слуцак начальнікам наймітаў засылаліся лісты ад іхных калегаў, якія служылі ў маскоўскіх палках, а слуцкім мяшчанам пісалі казакі. За капітуляцыю і пераход на службу да цара шчодра абяцалі высокія чыны, багацці. Але ўсе ўгаворы ды агітацыі не далі аніякага плёну. Тады армія Трубяцкога з казакамі кінула Слуцак ды рушыла на Стары Быхаў.

Для беларускага Палесся, быццам заслоненага ад нашэсцяў зараснікамі ды балотамі, таксама насталі трагічныя дні. Тураўшчына зведала спусташэнні яшчэ на пачатку вайны, як і Ўсходняя Беларусь, калі ў ліпені 1654 г. казакі, наляцеўшы на вёскі і мястэчкі, "сялян мучылі, насмерць забівалі, маёмасць іх усю забіралі, іншыя вёскі агнём палілі..." [3, с.32]. Пазней сюды прыходзіў казацкі полк нейкага Грышкі Чорнага. Чаркасы з'яўляліся тут і разам з маскоўскімі ратнікамі. У верасні 1654 г. на Тураўскую і Смядынскую (ніжэй па Прыпяці) воласці напала маскоўскае войска. Паводле заявы тураўскага падстарасты Хведара Ляўковіча, чужынцы "ня толькі ў дамах сялянскіх што змаглі адшукаць забралі, але, сялян у лясах знаходзячы, некаторых насмерць пазамучвалі..." 24 верасня яны "да апошняй халупы" спалілі вёскі Верасніца, Букча, Глінная, Храпіна, Колкі, спустошылі дзесяткі іншых. Забіралі ўсё да драбніцы. У Астражанцах і Смядыні замардавалі нават папоў, у Гліннай святога айца расстралялі, а недамучаных людзей жывых засыпалі зямлёй. Целы мерцвякоў выкідвалі з дамавінаў. Урэшце, пагаспадарыўшы ў апусцелым Тураве, захопнікі пакінулі яго, а мяшчанам, якія паразбягаліся, ды ўсёй воласці сказалі вяртацца ў горад, запэўніўшы, што чапаць іх не будуць. Аднак 30 кастрычніка, калі людзі вярнуліся, на іх накінулася варожае войска. Хапалі ўсё ў хатах, рынкавых каморах, а найбольш - "вымучвалі" ў жыхароў грошы. Некалькі чалавек пры гэтым забілі. Вялізны статак кароў (за 6 тысячаў) быў адагнаны на Ўкраіну...

Тае ж восені моцна пацярпеў ад наезнікаў увесь Пінскі павет. Тураўскі і пінскі вуніяцкі біскуп Пахом Война-Аранскі жаліўся, што мала надзеі вярнуць некага да недапаленых халупаў. А праз год на Палессе ўварвалася вялікае войска маскоўскіх стральцоў і салдатаў*. У верасні яно паднялося на чаўнах з Кіева і спачатку заняло Тураў. Далей стольнік Дзмітры Валконскі павёў ратнікаў на Давыд-Гарадок, які пасля бою з маленькай залогаю таксама быў захоплены. Па Гарыні, Прыпяці, Вятліцы, а пасля сухазем'ем выйшлі да Століна, які, напаўшы, "у нішто абярнулі". Адтуль рушылі на Пінск. Ужо 3 кастрычніка 1655 г. з'явіліся ў вёсцы Церабні Пінскага павета, дзе прастаялі два дні, і 5 кастрычніка, высадзіўшыся на бераг каля Пінкавічаў, абрынуліся на Пінск. Невялікая пінская залога была разбітая за горадам і цяпер пераможцы на час зрабіліся яго поўнымі гаспадарамі. Паводле скаргі ацалелых пінчукоў, складзенай праз 10 дзён пасля гэтай падзеі, захопнікі "па-тыранску, па-разбойніцку як мужчын, так і самых кабет, і дзетак немалую колькасць рознымі нечуванымі мукамі мучылі і на смерць пазабівалі... усе скарбы, гатовыя сумы, розныя тавары, золата, срэбра, волава, медзь, званы касцёльныя і царкоўныя, рознае збожжа і ўсе хатнія набыткі дашчэнту выбраўшы, да байдаў і чаўноў панасілі і павазілі". Наезнікі прастаялі ў Пінску два дні, а 7 кастрычніка, адплываючы, запалілі горад [3, с.67]. Замак, будынкі, касцёлы і цэрквы, рынкавыя крамы - усё пагарэла. Як засведчыў генерал Ян Анкудоўскі ў акце ад 15 кастрычніка, у Пінску "толькі каміны ды печышчы стаяць".

* Як вынікае з заявы жыхароў Пінска ад 15 кастрычніка 1655 г., у гэтым войску разам з маскоўскімі ратнікамі былі ўкраінскія казакі, і налічвала яно не 700 (што сцвярджае А.Мальцаў), а некалькі тысячаў чалавек.

Вяртаючыся, войска Валконскага спустошыла вёску Церабень, дзе царскія ратнікі нават царкву абадралі, пахапалі званы, абразы і кнігі, затым - Крывічы, Плашчова і Стахава таксама рабавалі як маглі, хаты палілі, а кароў рэзалі, складвалі ў чаўны і адплывалі да Кіева.

Апошняя на той год значная аперацыя маскоўскага войска ў межах Беларусі была праведзеная позна ўвосень на Берасцейшчыне. Яшчэ ў жніўні, пасля захопу Вільні, цар загадаў ваяводу Шарамецеву прывесці туды на зіму сваю армію - больш за 7 тысячаў ратнікаў. Пакідаючы Вільню, ён перадаў агульнае камандаванне палкамі і гарнізонамі ваяводу Сямёну Ўрусаву [54, с.105]. І вось на пачатку лістапада корпус з некалькіх тысячаў чалавек на чале з Урусавым і Барацінскім выйшаў з Коўні на поўдзень з мэтай авалодаць Берасцем. Па дарозе пад Белымі Пяскамі яны разбілі частку палка Жыгімонта Слушкі. Далей пайшлі падзяліўшыся: меншыя сілы - праз Адэльск, Крынкі - да Заблудава, а галоўныя рушылі праз Нараў і Орлю, мінулі Высокае і 23 лістапада з'явіліся каля ракі Лясной за некалькі кіламетраў ад Берасця [89, s.72]. Тут іх сустрэлі жаўнеры Паўла Сапегі, якія спрабавалі абараніць мост і грэблі цераз Лясную, але не вытрымалі і адступілі. Калі ж маскоўскае войска пераправілася на другі бераг ракі, дык было моцна пабітае недалёка ад Берасця і, уцёкшы назад за Лясную, пачало адступаць. Тады Сапега абышоў непрыяцеля ды перакрыў яму дарогу. Апошнімі днямі лістапада адбылася бітва, якая, паводле звестак маскоўскіх ваяводаў, скончылася іхнай перамогай. Тым не менш левае крыло войска Ўрусава было разбітае, а сам ён са штандарам ратаваўся ўцёкамі. Пасля гэтай бітвы Ўрусаў і Барацінскі адступалі па цяжкой дарозе праз Белавежскую пушчу. Каля Новага Двара пры выхадзе з пушчы нейкую частку іх войска яшчэ разбіла лідская, ваўкавыская і гарадзенская шляхта на чале з Янам Кунцэвічам, берасцейскім ваяводам. Пабітыя царскія палкі пайшлі на Слонім і адтуль вярнуліся ў Вільню.

Гэтым скончыліся ў Беларусі ваенныя дзеянні першага этапу вайны. Нібыта ўжо падпісаўшы прымальныя ўмовы замірэння, абодва бакі надалей устрымліваліся ад мілітарных акцыяў. Адзін - амаль што перамогшы, другі - амаль канчаткова зможаны. З вялікіх гарадоў Беларусі вольнымі заставаліся Берасце, Слуцак ды спустошаныя Пінск, Мазыр...

Прапануем да дадзенага матэрыялу...
Спадабаўся матэрыял? Падзяліцеся з сябрамі!
Каментары чытачоў
Арцішэўскі Генадзь напiсаў(ла) 18.04.2010 06:50
Паважаны спадар !Вялікае дзякуй за Вашу працу!Займаючыся сваім радаводам, з захапленнем прачытаў Вашы аповяды.Справа у тым, что па прывілеі Владзіслава IV у 1638г. мой продак валодаў маёнткам на Мсціслаўі.
Сяржук напiсаў(ла) 19.10.2010 18:21
Вялікі дзякуй за працу!
Павел напiсаў(ла) 20.10.2010 09:41
Битва под Мяделем произошла 8 февраля 1659 года и принесла победу московскому войску. По сведениям из Википедии около 200 рыцарей попало в плен. В других документах доводилось встречать упоминание о пленниках, взятых во время "Мядельской войны".
Міхась напiсаў(ла) 28.09.2011 01:51
Хоць і не зусім аб'ектыўна, але болей адэкватна, чым у спадара Мальцава.
Вялікі дзякуй!
Люба Андрукова напiсаў(ла) 30.05.2014 00:22
Дзякуй вам, спадар Сагановіч!
Ваяр напiсаў(ла) 21.08.2014 10:17

ПУТЕШЕСТВИЕ ИЗ ВЕНЫ В МОСКВУ

В 1655 ГОДУ

Путевой дневнике рагузского дворянина Франциска Гундулича, сопровождавшего посольство германского императора Фердинанда III к царю Алексею Михайловичу.


6-го июня выехали из Опочки, а к ночи прибыли в одну деревню не далеко от Полоцка, где много потерпели от комаров; здесь мы пробыли восемь дней. 8-го июля прибыли в Полоцк и были, по царскому приказанию, приняты торжественно. Полоцк, город литовский, принадлежал Польше до настоящей войны; в нем дома деревянные. Здесь иезуиты имеют церковь и дом, первая разрушена. Во время польского владычества иезуитам принадлежали здесь 8.000 душ крепостных крестьян.

14-го июля прошло через Полоцк к Литве 30.000 человек войска с военными запасами на шесть месяцев. На следующий день приехал сам царь, которого мы ждали с большим нетерпением. Накануне царского приезда в Полоцк, военный начальник приказал снять католическое распятие, находившееся над городскими воротами: этот варварский поступок я видел своими глазами. Общественное мнение утверждало, что это нечестие совершилось без ведома царя, который, как человек образованный и умеренный, не позволил бы подобного беззаконного дела...


20-го июля, в четверг, мы имели аудиенцию у царя, после долгих прений насчет его титула: бояре претендовали, чтоб император назвал царя: «Dux Smolicensis, Severiensis, Altae Russiae et magni Ducatus Lituaniae», а император, как посредник между царем и Польшей, не хотел согласиться. И на этот раз царь желал оставить нас у себя обедать; но так как г. Алегретич не совсем хорошо чувствовал себя, то обед прислали нам на квартиру. Наша аудиенция происходила в доме иезуитов, в котором царь остановился. Мы застали царя на троне и с ним его тайных советников.

По вручении царю г. Алегретичем императорских писем, нас перевели в другую комнату, где мы оставались целый час. Наконец вышел к нам первый царский стольник, Федор Михайлович, человек с прекрасными манерами, вежливый как самый образованный Итальянец, и ввел нас к царю, которого мы застали за столом. Он подозвал к себе посланников, меня и переводчика. Царь выразил г. Алегретичу свое сожаление, что император не хочет признать полного его титула...


8-го августа мы прибыли в Вильну. До войны этот город славился своим обширным предместьем и прекрасными каменными зданиями и церквами, а теперь все лежит в пепле и развалинах.

10-го августа приехали польские полномочные.

4-го сентября, в понедельник, были возобновлены мирные переговоры. На этом заседании Pyccкие представили свой ultimatum. Польша уступает на вечные времена Русскому царю княжества: Смоленское, Северское, Полоцкое с Верхнею Poccией (Белоруссией), Волынь и Подолию, так чтобы новую границу между двумя государствами составляли реки Двина, Днестр и Буг. А вместо десяти миллионов вознаграждения за военные издержки, царь удерживает за собою Литовское княжество на 20 лет. Поляки потребовали от Русских изложить им письменно свои требования, чтобы приготовить на оные ответ к следующему заседанию, укоряя их при этом за их бесстыдство требовать уступки и таких областей как Волынь и Подолия, до которых pyccкие войска не доходили.

Палачанин напiсаў(ла) 24.08.2014 11:41


ЯН ЦЕДРОВСКИЙ

Записная книга Яна Цедровского,

собственноручно писанная, памятник исторический XVII века, найденный кзензом Иосифом Малышевичем, магистром богословия, почетным корреспондентом, Императорской Публичной библиотеки.


1655 года 8 Августа, овладело Вильном войско Царя Московского Алексея Михайловича, нам тогда пришлось убираться на Жмудь, где мы надеялись все то время на заступничество Его мочи Короля Шведского.

1655 года 30 Ноября, в Шавлях, где мы были in exilio (в изгнании) от Москвы, любезная дочь моя Екатерина умерла от оспы. Погребена 9-го Декабря на кладбище Красноголинского собора в четырех милях от Шавель, где в то время проповедником был ксёнз Станислав Минкевич. Погребальную проповедь говорил ксёнз Давид Редер. Текст был из Притчей Соломоновых, из отд. 12, стр. 5.

1656 года 21 Марта в Шавлях, во время изгнания, супруга моя выкинула дочь, плод был мертвый, по случаю лихорадки и горячки.

1656 года в Апреле, Жмудь Шведская начала бунтовать, почему я с женой и детьми моими поехал домой, куда прибыль 28 Мая; приехав, я начал пахать землю под яровое и для огородов, этого году я посеял 9 кварт гороху, который купил в Минске, намолотил его более полуторы бочки.

1656 года 21 Марта. Господь Бог допустил в воеводстве Минском, в различных местах и в моем доме огромное количество полевых мышей, так что хлеб, сначала на полях, а потом в копнах, амбарах и гумнах, ужасно портили. За сим попущением Божиим, тотчас наступил голод, который продолжался до уборки хлеба 1657 года, люди ели кошек, собак, всякую падаль, напоследок резали людей и тела их ели, не давали покоя в гробе человеческим трупам; это все я, ничтожный человек, видел собственными глазами.

1656 года, которого дня не помню, против моего желания целое воеводство Минское послало меня послом с челобитной к Царю Московскому. Пункты этой челобитной были: чтобы нас воевода Минской, а был тогда Федор Юрьевич Арсеньев, не судил за печатями, которые имели такое значение, что если кто обвинил дворянина перед воеводой, то вытискивал печать на воске и посылал её к нему чрез Москаля (Русского), а если за ней тотчас не являлся, то его связывали и представляли. 2) Чтобы воевода нас дворян, не принуждал к постройке замка и насыпке вала в Минске. Я застал Его мочь Царя Московского в Друи над рекой Двиной, он шел с большим войском к Риге, ибо уже разладил со Шведом; и там, со многими послами Короля Литовского из различных воеводств и уездов я целовал руку Царя Его мочи, сидящего уже в карете, слушал меня Царь Его мочь, приказал взять челобитную своему думному дьяку Заборовскому, (exspediowano) он отпустил меня из под старой Риги довольно милостиво; ибо Царь Его мочь позволил нам по-прежнему, т.е. нашим правом, судиться, и изъял все дворянство от суда воеводы, не велел нам, дворянам, ни сыпать вал, ни строить замок в Минске, на что к воеводе я привез грамоты от Царя Его мочи. За труды, я получил от воеводства только шестьдесят злотых. Сборщиком этой позволенной мне платы, был брат мой пан Александр Цедровский. Что а вытерпел и истратил в этот путь, известно Всевышнему Богу, только от Него жду награды.

1657 года 14 Марта. Мы претерпевали необычайные грабежи и наезды от наших собственных мужиков , полковником которых был гультяй Денис Мурашка, основавший себе (sedem belli) притон в Каменце. Этот безбожный человек и его гультяи, не только мужиков и подданных наших, но и челядь бунтовали и в свой реестр вписывали и были важнейшей причиной тяжкого голода и разброда всех мужиков. Потом однако замирились, когда их в Просовичах поколотили, где убито и моих несколько подданных, которые было погультяями.

1658 года. Осенью, после заморозов, когда Долгорукий взял в плен под Вильном Его мочь пана Гонсевского, гетмана Польного Великого Князя Литовского, мы стали целым воеводством Минским в Минске, при полковнике нашем Его мочи пане юноши Карле Подоском, который хотел оказать услугу республике и хитростию обмануть Москвичей укрепившихся в Минске, в Униятской церкви, но Москва (Русские) остереглась. Мы же, спасая жен и детей наших от войска Московского разбежались по своим домам. В Каменю Хожецком, собравши несколько дворян и несколько мужиков Плескосенских, мы уничтожили более тридцати человек превосходной Московской пехоты, которые для грабежа и поживы отлучились от войска Долгорукого в наш угол, сам же Долгорукий шел на Логойск и вел Его мочь господина Гонсевского. По уничтожении и разбитии Московской пехоты в Каменю, я уже не мог более сидеть дома от угрозы из Борисова, откуда Москва постоянно нападала и угрожала мне, оставив дом я уехал с женой и детьми в Слуцк к их мочам панам родителям супруги моей.

Паляшук напiсаў(ла) 24.08.2014 12:17

1659, июня 28(18). — Ковно (Каунас). — Регест письма подполковника Силы Петровича Юрьева, коменданта гарнизона царских войск в Ковно, к князю Богуславу Радзивиллу

Речь идет о баржах, нагруженных товарами, закупленными в Великом княжестве Литовском для нужд князя его милости курфюрста. Эти баржи до сего времени задержаны в ковенском порту на р. Неман. В мою бытность ни одна баржа по реке Неман до Кенигсберга не проходила и не показывалась даже и по реке Вилии. А не идут баржи из-за опасности, так как войска посполитого рушения стоят по обеим берегам реки и чинят различные кривды. 17 июля немало барж с разными товарами прибыли в Ковно, просят меня, чтоб я их пропустил в Кенигсберг, они стоят здесь в Ковно с баржами, что раньше пришли. Прикажи ваша м[ил]ость написать пропуск в войска, чтобы эти баржи могли иметь свободный проход до Кенигсберга без малейших препятствий. Жду ответа от вашей м[ил]ости.

АГАД. Фонд “Архив Радзивиллов”. Отдел 4. № 6208. Оригинал.

Паляшук напiсаў(ла) 27.08.2014 17:49

1654 г. ноября 5. — Письмо шляхтича Раховского коронному хорунжему А. Конецпольскому с сообщением о наступлении русских, украинских и белорусских войск, которые овладели городами Смоленском, Шкловом и др., и о сношениях Речи Посполитой с крымским ханом, Швецией и Англией с целью создания коалиции против России и Украины 208

Главный архив древних актов в Варшаве, Библиотека Замойских, № IX-в-15, л. 44—45 об. Подлинник.

Письмо Ракочи Александру Конецпольскому, 1654, 5.XI

Ясновельможный, милостивый пан коронный хорунжий, м. в. м. пан и благодетель.

Я уже в предыдущих письмах предупреждал о Гродно, и, в частности, сообщал в. м. м. п. о том, что Смоленск сдался, а другие города, такие, как Витебск, Дубровна, Горы и Горки, дай бог, чтобы выдержали. В Быхове еще хорошо держатся. Шклов сдался. После взятия Смоленска противник открыл себе ворота в Литовское княжество. Теперь, если он захочет, сможет захватить Вильно и гостить там. Не имея перед собой никаких крепостей, он скоро будет на пограничьи. Вчера поступило сообщение, что 50 тысяч московского войска движется к Полоцку, а 7 — к Динабургу, который, вероятно, не устоит, так как там нет никого, кроме нескольких десятков пехотинцев, и то небоеспособных. По-видимому, эти войска направляются в Вильно. [776]
Сейчас противник дальше Березины не движется. Даже вблизи Березины никого нет. Захватывают замки, а те, которые уже захватили, укрепляют.

А гетманы здесь ничего не делают и разъездов не высылают. Войско само удивляется своему бездействию. Здешние ясновельможные мм. пп. сенаторы не одобряют того, что князь п. гетман Януш Рад-зивилл сам бездействует и другим не разрешает что-либо делать, оставив за собой право руководить всеми военными операциями. Князь же оправдывается е. м. тем, что силы у него слабые, и он не хочет рисковать ими в борьбе с могущественными московскими войсками.

П. Межинский, слуга князя я. в. п. гетмана, предложил е. к. м. и некоторым пп. сенаторам попытаться через князя курляндского заключить перемирие.

Приняли тогда во внимание е. к. м. и их мм. пп. сенаторы, что здесь в Литве больших сил, чем сейчас имеется, не будет ни сейчас, зимой, ни весной, ни потом, в течение всего лета.

Во-первых, потому, что поветы, которые вместо посполитого рушения провели набор только на один квартал, после окончания квартала больше содержать войско не будут из-за недостатка денег. Второго набора провести не смогут, так как трудности все возрастают, особенно в связи с потерей большей части княжества. Все это говорит о том, что они долго не продержатся.

Во-вторых, те паны, которые добровольно снаряжают дружины и уже навербовали людей, больше, чем [позволяет] этот один квартал, не смогут содержать свое войско, так как даже крупнейшие среди здешних панов обнищали.

В-третьих, хотя войско и бездействует, однако, пехота обязательно уменьшится, и войско будет сокращаться.

В-четвертых, если осажденные в замках узнают о положении дел и отчаятся в получении помощи, они будут вынуждены сдаться.

В-пятых, сейчас надо изматывать и беспокоить противника, когда горячая обида и неподходящее время изнуряют его, а долгое бездействие томит.

Итак, все это говорит о том, что войско здесь, в Литве, не сильнее станет, а слабее, противник же станет сильнее, ибо весной сможет иметь новые пополнения.

Перемирие же по многим причинам и обстоятельствам для нас вредно и опасно, противнику же более, чем нам, нужно и выгодно. Наконец, невозможная вещь, чтобы это перемирие осуществилось, не говоря уже о других соображениях.

Правда, [при условии перемирия] противник не переходил бы Березину и не беспокоил бы войско наше и другие края, которые он еще не занял, но и от тех замков, которые он сейчас в осаде держит, не отступил бы, а те, которыми овладел, имел бы время укрепить, и, наконец, оставив в замках пехоту, мог бы конницу на зиму отвести в Москву, а к лету путь свежей, а мы оказались бы слабее, так как и поветовые и панские дружины выбыли бы, а пехота оскудела бы.

Кроме того, нужно принять во внимание то, что никогда войска польские и литовские численно не были равными московским, однако.. [777] не только защищались, но и победы одерживали, как, например, когда-то п. Жолкевский под Клушином с малым войском уничтожил большое московское войско 209. Там только две гусарских хоругви и третья пешая, сломав сопротивление, добились победы.

Бывали и другие случаи, когда польские войска были слабее московских, а войны кончались счастливо. Поэтому я написал князю я. в. пану гетману, чтобы он войско на Березину переправил, а не бездельничал с ним. Не знаю, каково будет его решение. Возможно, что он не отговорится (как все предполагают) оплатой или комиссией, которая в Минске на 3 ноября назначена. Имеется также большое затруднение с выдачей жалования войску давнего призыва, так как нет денег, ибо все, что было, на новую вербовку израсходовано. Нынешние же подати не собраны в связи с потерей большой части Литвы и разорением солдатами людей. Все же есть надежда, что дадут каких-нибудь 4 тысячи давнему призыву. Считаю, что задержка жалования здесь происходит не по вине короля и сената, а из-за неприятеля. Послано уже войску сообщение, что только на будущем сейме будет обсуждаться вопрос о жаловании.

Из Короны пишет п. гетман коронный. Из копий писем господаря валахского и п. Корыцкого посланы выписки в. м. м. п.

Опять на этой неделе пришли письма, а именно от е. м. п. коронного обозного, датированные из лагеря под Тернополем 26 октября, в которых он сообщает, что каларары валахского господаря принесли известие о том, что хан посланцам Хмельницкого носы и уши отрезать приказал, обвинив их в вероломстве и оставив при себе некоторых, остальных отпустил к Хмелю.

Пп. Яскульский и Корыцкий были уже у хана и обо всем том, что было им поручено е. м. п. гетманом, с ханом и Mypзами беседовали и хан султану калге приказал с ордами готовиться, чтобы тот с первым льдом непременно явился на Украину на помощь п. гетману, а сейчас всем буджацким ордам, как самым близким, хан приказал двинуться и соединиться с коронным войском там, где найдет это нужным е. м. п. гетман.

Дня 27 е. м. п. гетман должен был явиться в лагерь и, немедля посадив пехоту на коней, двинуться на Украину. Таким образом, в данное время они уже находятся в пути. Сейчас он хочет вступить в Брацлавщину, а потом, когда будет лед, в Киевщину, и дальше за Днепр, если бог даст счастье. Но и так, как об этом пишет п. обозный коронный, уже большое смятение среди казаков и черни, ибо они,, не надеясь на Москву, очень боятся ляхов и татар. Сообщает он также о том, что все казацкие разъезды, которые направились было в Полесье, вернулись назад.

Крыса, казак, который сдался под Берестечком, взял письмо для вербовки 100 казаков на службу Речи Посполитой. Взял он и второе на 1000 добровольцев и хочет воевать против Москвы способом Лисовского. Пошли ему, господь бог, счастье.

По просьбе здешних я. мм. пп. сенаторов е. к. м. в Швецию кратчайшим путем через Ригу отправляется е. м. п. Андрей Морштын, сандомирский стольник, чтобы не только передать привет, но и предварительно договориться относительно времени, места и посредников, [778] чтобы общими силами... к чему шведы и сами склоняются, хотя каждый раз нерешительно. В Англию также по этому вопросу отправлен п. де-Бай, голландский резидент е. к. м. В Порту поедет п. Отвиновский, но скоро он не может выбраться.

Познанское епископство остается еще не замешенным, как видно, е. к. м. решил передать его достойному, и льстивому придворному оно не достанется.

Остаюсь вашим покорнейшим и благодарным слугой. 5 ноября 1654.

Благодарный и покорнейший слуга в. м. м. п. Раховский.

Паляшук напiсаў(ла) 27.08.2014 18:47

1656 г., января 39.

Универсал гетмана Богдана Хмельницкого о назначении Ивана Нечая полковником Белорусским.

Богдан Хмелницкий, гетман с воиском его царского величества Запорозским.

Озваймуем тым писанем нашим каждому, кому бы тилко того потреба было ведати: паном полковником, сотником, есавулом, атаманом и всему товариству войска его царскаго величества Запорозскаго, старшине и черни, а особливое сотником и козаком, на Белой Руси знайдуючимсе, и ратним также его царского величества вшелякое кондицие людем, — иж ведячи ми пана Ивана Нечая нам и всему войску нашему его царского величества Запорозкому жичливого и в дилех рыцерских взятого от боку нашого, зсилаем на полковнитство в Белую Русь до Могилева, Чаусов, Новобыхова и Гомля, и инших мест, и мястечек, и сел, тамсе знайдуючих, абы там, зостаючи на пограничу, постерегал, якобы той полк вцали был захований для далшее послуге его царскому величеству, также нам и всему войску его царского величества Запорозскому напротивко розных неприятелей и кторый без перешкоды вшелякое тим полком снасть споряжати и от неприятелей пилно се стеречи, якобы с похвалою войска его царского величества Запорозкого наймней могло быть, тому пану Иванови Нечаеве, полковникови нашему белорускому, позволяем кождого з козаков, там еостаючих, доброго миловати, а злого карати. А хтобы, за оказанем того универсалу нашего, был спротивни и в том полковникови важилсе чинить якую наменшую кривду и перешкоду пререченому пану Нечаеви, — то ми кождого такового, за взятием ведомости, срокго без фолкги на горле карати будем, не чинечи иначе. Дат з Чегирина, януария дня 26, року 1656-го.

Богдана Хмелницкаго рука власная.

Печать и копея его ыилости пана Богдана Хмельницкого, гетмана войска его цар. величества Запорозкого.

Копея универсалу его милости пана гетмана.

Главный Москов. Архив М.И.Д. Подлинные Малороссийские грамоты за 1656 г., по рег. №67.

Паляшук напiсаў(ла) 27.08.2014 18:50

1656 г., марта 20,

Перевод с грамоты к государю от шляхты и военных людей города Старого Быхова, изявляющих о причинах, для чего по сю пору они не в подданстве у государя.

Перевод с полского писма, а послал 164 г., марта в 23 день.

Пресветлейший царю многих государств, княжеств и земель, от Бога себе повереных, многовладетельный и превечный государю!

На лист вашие царские милости, что мы прежь сего ответу не дали, не ина тому причина, толко что не было с стороны вашие царские милости кому отбирать; для чего, хто был к тому причинен, на того б и вина за правду быть имела. На нынешний лист отписуючи, вперед челом бьем, чтобы ваша государская милость, как государь рыцерский, коли належачюю титлу вашей царской милости в чем не дописалось, нам писма мало ведомым милостиве то простить изволил; хотя при том ведаем, что отписка наша, к его милости князю Трубецкому писана, доходила до рук вашей царской милости; однакоже, и ныне того подтвержаючи, чаем о высоком государском презрении вашей царской милости, что нас вперед пред Богом, которому мы присягали, вероломными, а притом и окрестным народом изменниками, и вечным насмеянием по захочешь иметь; естли бо возрел уже на Литву и Белую Русь ваша государская милость быть государем, тогда и Старой Быхов, коли от Речи Посполитой и от господина той крепости дедичного ведомость о том будем иметь, и мы таковые воли господни супротивлятца не захочем; а ныне о том ничего не ведаючи, и добродетели и присяжные веры к речи-посполитой и к государю своему додерживаем и додержать хочем; разумеем, что такое наше умышление и вера, например, коли бы мы подданы были вашие царские милости, никакие от вашие царские милости не отнесем хулы. Писан в Старом Быхове, месяца марта 20 числа, римского году 1656-го.

Именем шляхты и воинских людей, и всех на крепости Быховской будучи, Миколай Ниорошим и Костянтин Бугушевич, ловчей Оршанской, судья земский Оршанский, Старобыховской, староста Речетцкий. 

Главн. Москов. Архив М. И. Д., Польские дела за 1656 год, св. 105, л. 181 на об., № 11.

Паляшук напiсаў(ла) 27.08.2014 18:57

1656 г., мая 18 и июня 3.

Переводы уневерсалов польскаго короля Яна-Казимира 1) к обывателям Брaславского повета и 2) к жителям г. Быхова, в которых, увещевая всех приняться за оружие и истреблять Шведов, советует с российскими людьми поступать дружелюбно в надежде скорого с оным государством военных действий прекращения.

(Из укаэанных здесь двух универсаловь нами найден только первый, который и печатаем)

164 го., июня в 16 день, ся отписка и под нею полское писмо дано от государя сверху, принес подячий Дмитрей  Трофимов, а сказал: отдал де ему околничей Федор Михайлович Ртищев и велел полское писмо перевесть.

И то полское писмо, список Яна-Казимера короля з грамоты к шляхте и ко всему рыцерству, каков список переведен был июня в 13 день из разряду, а черной остался в посолском приказе.

Толко у сего писма приписана титла такова:

Ян-Казимир, Божиею милостию король полский и великий князь литовский, руский, пруский, жемоидцкий, мазовецкий, инфлянский, смоленский, черниговский, а шведцкий, готский, вондалский дедичный король.

А дело все писано слово в слово, каков лист переведен наперед сего июня в 13 день.

Перевод с полского писма, с латинским списка, что прислан из Вилны июня в 13 день.

Велможным, уроженым сенатором, урядникам земским, градским, рыцерству, шляхте и жителем повету Бряславского, подданним нашим, ласка наша королевская!

Велможные, уроженые, приятно нам любимые! Как во что - денных трудах и в безпокойствах наших неподвижно пребываючи, кончачи даные нам от Господа Бога над неприятелем заморским что-денные щасливие победы, так и в теплоте всегдашшней всех житилей, нам от Господа Бога повереных, а верных подданных наших, особно отлеглых, не уставаем одних в неподвижной к нам утвержаючи вере, других же на правдивую доброты и должности к нам и той речи посполитой напроважаючи дорогу, о таких однако хотя нам нигде неведомо, чтоб находится имели когда и войска обоего народа и воеводства все, а на останок и те, которые нам первейшую учинили отволоку дву слух наших, уже поворотились великими грамада убывуючею в счоте войск наших и не от малаго времяни будучи в делах воинских, опасался однако, чтоб в краях приятство и верность ваших милостей, особно в повети Браславском, как от немалого времяни под ярмом свейской обороны и кающим изменные того неприятеля не пребывали запалые в разных людей, а подобно и некоторых подданых наших урожоных, умыслили есмя тем универсалом обвестить приятство и верность ваших милостей, чтоб если то подлинно ведали, что по самую Варшаву, которая в облеженью с неделю от войска великаго княжства Литовского есть, и имеем надежду скорого ея взятья, и по границу княжства Пруского с одной стороны, а з другой стороны от великие Полши аж по Торунь  меем панство наше вцеле уволнено и освобожено; сами ж с немалою частью войска корунного и посполитого рушенья на оборону войск, при вельможных каштеляне киевском и маршалке великом корунном будучих, особою нашею х королю свейскому идем, что-ден на входячих татарских и казацких за нами смотря посилков, о чем приятство и верность ваших милостей ведая, а милость и отмщение Божие над тем неприятелем пред очима имеючи, чтоб есте до громады собиратися и случившись рука с рукою, и естлиб какие залоги в повете приятство ваших милостей хотя в ближних пребывали, оные воевать и вцеле подданство принять хотели, прилежно желаеи, пониже как ни откуду тот неприятель посилков иметь не можеть, но еще новая ему откуды инуды бывает великая война; притом напоминаем приятно верность ваших милостей, особно уроженых урядников, при которых сила проваженья посполитаго рушенья пребывает, чтобы на часть короля свейского или гетманов его недерзали собиратся, подданных наших жителей повету своего далеко вящьше за границу выпроводить, но вцеле при нас ставясь, того неприятеля сносить один другому допомогли и сами и с войском нашим, которые вскоре в там-те краи послать умыслили есмы, хотя иметь по уроженых урядниках повету того, чтоб как напрележнее постерегали, чтоб людем царя его милости московского никаких зацепок не чинили и их во всем оберегали, понеже  имеем на Господа Бога надежду, что от тамтой стороны скорое станет великого княжества Литовского успокоенье. А возврату посланника нашего что-ден ожидаем, учините то приятно верность ваших милостей с любви ку отчине, из должности к нам, чтоб, не противясь тому уневерсалу нашему, далеко лутче; хто бы с ннприятелем взятися хотел, пенею смертные казни (каpaны) быть имели; для чего тепле приятно верность ваших милостей напоминая, желаем доброго от Господа Бога здоровья. А универсал тот чтоб чрез уряд градский по парафьях и местах обыклых против права был чтен, прележно желаем Дан в Зерборичах, месяца мая 18 дня, лета 1656, панованья нашего полскаго осмого а свейскаго девятого году.

Ян Казимер, король.

(Место печати).

Глав. Москов. Архив М. И. Д., Дела Полския за 1656 год, св. 105, л. 182, № 14.

Паляшук напiсаў(ла) 27.08.2014 19:03

1656 г. Июнь — Сентябрь.

Бумаги белорусского полковника Ивана Нечая, присланныя им в Москву во время пребывания его со своими козаками в Чаусах и в Могилевском и Борисовском уездах.

1. Грамота короля Яна-Казимира войту и мещанам г. Быхова с выра жением похвалы за мужественное выдерживание шведской осады, с увещанием дальнейшаго сопротивления, с извещением о претерпеваемых шведами поражениях и с обещанием присылки подкреплений. 23 июня 1656 г.

Ян Казимер, Божиею милостью король полский, великий князь литовский, руский, пруский, мазовецкий, жемоитцкий, инфлянский, смоленский, черниговский, а шведцкий, готцкий, вандалский дедичный король.

Славнии верне нам любимые! Неподвижная вера, желателство и правда, которые не толко дедичному пану своему но так-же нам и речи посполитой верность ваших милостей, яко пламенем отвсюду небезстрашиями охаплены, додерживаете, достойно есть от нас не только похвалы, но и особной милости нашей, чтоб то вперед будущим веком памятно было, что есте между многими то себе заслужили; а хотя ни в чем не опасаемся, что пан ваш дедичный покажет вам ту ласку, которой достойныи есте, однако мы с нашие стороны того запоможем, что не толко мы сами, но и речь посполитая будет иметь призрение на такие великие мужества, протори, труды и истери, которые через тик долгую осаду восприяли есте; о том только прилежно желаем, чтоб есте до конца в той правде своей пребывали, будучи надежны того, что вкратце с той осады освобождены будете за приблжением в там-те краи войск наших; есть-ли бы до покою с тем неприятелем, которого себе желаем, не пришло, то уж Господь Бог знатно благословит войском нашим, понеже и тут — в коруне частые и знатные неприятель заморской побитие восприемлет, крепостей единых далече отбегает, а в иных отсидется не может, а с остаттком войска, которого уже одва что имеет, срамно уходить и неудобно выкрутитца, понеже ему отвсюду пути заступлены; в великом кнажеств- Литовском Жмойдь, Вилкомир, Упита, Бряцлавль, не могучи извести тяжкого ярма свейского, все залоги свейские высекли, которым на помочь уже часть войска немалую выслали есмя; с остатком войск наших сами, даст Бог, особою нашею к Литве поспишитися не омешкаем; есть-ли неприятель о ровных статьях не склонится до покою, то тогда верностем вашим на потеху и утверждение объявя, желаем доброго от Господа Бога здоровья.

Дан в обозе под Варшавою, 23 дня июня, лета Господня 1656-го, панованья королевств наших: польского — 8, а свейского 9-го году.

Ян Казимер, король.

Печать короля полского Казимера.

На низу у листа написано: славным Тимошу Власовичю, войту, лавником и всем мещаном места Быховского, верно нам любимым.

На том же листу написано: тот лист, список с листа полского Казимера короля к войту и к мещаном Быховским, промыслом его милости пана Нечая, полковника белоруского, от ляхов в дороге взят.

2.Письмо виленскаго воеводы Павла Сапиги к речицкому земскому судые Нерошинскому, с сообщением о своих военных успехах и с уведомлением о движении к Быхову вспомогателнаго отряда, — 4 июня 1656 г.

Милостивый пане судья земский речицкий, мой милостивый пане и приятелю!

Имею надежду, что, при милости Господа Бога единого, уж неприятеля едва не совсем погромил, а з другим алибо добрыми советами через статьи, с которыми и сам поизволяет, и комисарской съезд в Вилне в нынешних днях преспевает, на то позволить хочем или расправиться счасливо; с недели пойду с войском от Висли к Немирову; а пан судья Мозырский з добрым полком, навестя Тикотин, придет Польским воеводством к вашим милостям скоро; тем временем прошу добре, чтоб ваши милости старалися как лутче, как бы набитой через так многие прислуги и своей рыцерской славы не потеряли; я королю его милости известип ваши заслуги: посылаю лист его також до города. Пишут ко мне от ваших милостей: листы, до меня посланые, идут в дороге; даны 23 мая, и еще до мене недошли. Пан Яцынич, чаю, что поворотил до вашей милости. Отдаюся затем милости и приязни доброй твоей услугами моими.

Дан в Варшаве, 4 июня, лета 1656-го.

Твоей милости, моего милостивого пана, желателный приятель и служить готов Павел Сапига, воевода Виленский.

 Приписка на особом листе к вышеприведенному письму Сапиги к Нерошинскому, — от того же числа.

Да в том же листу положен лоскутчик, а в нем написано:

Чолобите его милости ксенду пробощу Быховскому, которому ниско кланяется пан Сапига; також Москве и казаком не верить, хотя-б на добре уговариватся с королем его милостью свещались.

А на подписи написано:

Список с листа от его милости пана Павла Сапеги, воеводы виленского, гетмана великого литовского, до пана Нерошинского, судьи Речицкаго, наместника Старобыховского, за печаловоньем его милости пана полковника Белоруского в дороге взяты.

3.Письмо виленскаго воеводы Павла Сапеги к войту и мещанам г. Быхова, с обещанием скорой поддержки и помощи против неприятеля, — 4 июня 1656 г.

Во 5 листу написано:

Павел Сапега, воевода Вилинский, гетман великий великого княжества Литовского, слонимский, здитовский, бортцкий староста.

Славному пану Тимошу Власовичю, войту, лавником и всем мещаном и жителем места моего Быхова, верно мне любимым. Дошло мне писание ваше, дано 14 мая, в котором вижу я великую потребу вашу и всех, которые с вами там же пребывают в так блиском суседстве неприятеля силного; а хочете посылков от мене: тогда я за ваше утраты и доброты и веру печалуюся прилежно, чтоб есте вспоможены были как скорее, о чем пишу до пана коменданта моего. Будьте надежны, что в кратком времени, даст-ли Бог, витатися с вами буду, и веселится будете славы и услуг ваших, которые любо у его королевские милости застарелые; однако и ныне я о них печаль имею, что с листа самого короля его милости, которой до нас послать велел, вы разумеете. Прошу вас, чтоб себе додержали и надежди не теряли; но и царь московский обещал вас ни в чем оскорбить, имеючи до миру, и с королем шведцким счасливо нам водится. Затем вас Господу Богу и его святой обороне отдаю.

Дан в Варшаве, 4 июня, лета 1656.

Вам всего добра желательный Павел Сапега, воеведа виленский, гетман великий великого княжества Литовского, рукою своею.

А на подписи: Список с листа его милости пана Павла Сапеги, воеводы Виленского, до войта, лавников и мещан Быховских, также за печалованьем его милости пана полковника белоруского в дороге


Паляшук напiсаў(ла) 27.08.2014 19:12

Челобитье белорусского полковника Ивана Нечая царю Алексею Михайловичу о своих распоряжениях и действиях под г. Бобруйском, о перехваченных полских писмах, о клевете на него Ивана Репника и преследовании за грабежи козаков, о средствах содержания своего войска в двух войтовствах и о пожалованш за службу сотнику Ивану Кошанскому имения в Могилевском уезде, — 24 июня 1656 г.

Список з белоруского листа, что писал к великому государю, царю и великому князю Алексею Михайловичю, всеа великия и малыя и белыя Росии самодержцу, войска Запорожского наказной полковник Иван Нечай, з братом своим с Юрьем Нечаем, с товарыщи, в нынешнем, во 164, году, июня в 29 день.

Наяснейши, цресветлый, милостию Божиею великий государь, царь и великий князь Алексей Михайлович всеа великия и малыя и белыя Росии самодержец, московский, киевский, владимерский, новгородцкий, царь казанский, царь остраханский, царь сибирский, государь псковский и великий князь литовский, смоленский, тверский, волынский, подолский, юхорский, пермский, вятцкий, болгарский, и иных, государь и великий князь новгорода низовскии земли, черниговский, резанский, полотский, ростовский, ярославский, белозерский, удорский, обдорский, коудинский, витебский, мстиславский, и всеа северныя страны повелитель и государь Тверские земли, карталинских и грузинских царей и кабардинскии земли, черкаских и горских князей и иных многих государств и земель восточных и западных и северных отчич и дедич, и наследник, и государь, и обладатель.

Бьют челом я, Иван Нечай, холоп и полковник твоего царского величества, со всем войском Запорожским полку твоего царского величества, падши у ног твоего царского величества, верное подданство и службы наши отдаем; в нынешнее время, июня в 19 день, под местом Бобруйским, обретаючимся на верной службе твоего царского величества, по розным дорогам заставы войска полку моего поставил есми, чтоб люди войска полскаго до Старого Быхова не проходили; и те два сотники полку моего Денис Мурашка и Хилко Будкович, переняв под городом Бобруйским, людей полских пограбили и лист короля полского и гетмана Павла Сапеги, переняв, взяли, с которых уразумели есмя, что король полский полк болшой со Скиркою, полковником своим посылает до Старого Быхова. Против котораго полку, совокупяся со князем Иваном Андреевичем Хованским, воеводою Могилевским, сам тотчас со всем полком против того неприктеля иду. И переправ на Березне и на Друте оберегать буду и впередь указу твоего царского величества ожидать буду. А ныне те листы короля полского и гетмана его, з братом моим родным, с Юрьем Нечаем, с которым сотника моего подручнаго над всею шляхтою Ивана-Адама Григорьева Кошанского, шляхтича, посылаю; с которых листов все твое величество уразумееш и как с ними поступать повелиш. При том выразумел я нерадение пана Ивана Борисовича Репнина, которой с ненависти твоему царскому величеству огласил нас будто я с полком моим какову худобу учинил в Могилевщине, и то на меня никогда не обявица; во всем твоему царскому величеству очищен быти готов. А будет которой своеволник и с полку моего свою волю какову чинил, и я тех наказывал и горлом карал, и моя правда и службы желательные, яко елей на верх воды, является. И ныне хотя скудное время на хлебе, полку твоего царского величества толко с Чаус из дву войтовств могилевских — Пулковского и Благовитцкого — сам с войском своим кормлюсь; а уряд Могилевский со всем от меня цел, чтоб и вперед при том же хлебе Чаусовском и в дву войтовствах пребывати мог. Падши у ног твоего царского величества, смиренне челом бью о грамоте; а я, восприяв милость твоего царского величества, тотчас с Чаус из двух войтовств на скужбу твоего царского величества знамя пансырного войска 120 коней своим подъемом с ружьем и со всеми достатки сподобью, и где повеление твоего царского величества будеть, послать тотчас готов есмь и сам с полком своим, где указ твоего царского величества будет, готов тотчас итти против всякого супостата; за сотника моего подручного Ивана-Адама Григорева Кошанского челом бью, чтоб ему поместье, хотя спаленое и выпустошеное, во Мстиславском уезде грамоту дать изволил и ево пожаловал, чтоб имел с чего служить твоему царскому величеству.

Дан из Могилева, месяца июня в 24 день, лета 1656.

Твоего царского величества верный халоп, со всем полком войска Черкаского Запорожскего, Иван Нечай, полковник твоего царского величества войска Запорожкого, рукою.


Челобитье белорусского полковника Ивана Нечая царю Алексею Михайловичу, с выражением преданности и готовности к усердной службе, с уведомлением о малом числе войска у него и об уводе козаков полковником Антоном Ждановичем, — 27 июня 1656 г.

Божиею милостию великий государь, царь и великий князь Алексей Михайлович, всея великия и малыя и белыя России самодержец (далее следует полный царский титул).

По указу вашего царского величества, пана и пана моего милостивого, за щастям теж от Бога даного вашему царскому [66] величеству Алексея Алексеевича, благоверного царевича, пана моего милостивого, вся дни живота моего прежде сего на услузе вашего царского величества, пана моего милостивого, проводилем и ныне, по указу вашего царского величества и по повелнеию, не перестаючи раболепно верный слуга и зычливый подданы и вашему царскому величеству и от Бога даному нашему царскому величеству Алексей Алесеевичу, благоверному царевичу, пану моему милостивому, за достоинство и разшыреие панств вашего царского величества, пана моего милостивого, и от Бога даного вашему царскому величеству Алексей Алексевича, благоверного царевича, пана моего милостивого, на каждом месце кровь нещадно розливать готов зостаю, со всяким опасным стяжанием понуждаюсь, яко прежде, и нынечи всяко верою и правдою нашему царскому величеству служить; лишь за правдою шествует ненависть; Богом вся быша и вся суть; на него увесь уповаю, на пресветлое лице вашего царского величества, взываючи: приклони милостивое ухо, ваше царское величество, ко исправление незлобия моего! Коло Минска, Борисова и иных мест и уездов жадных залог казацких не маш; и не такого в далных краях, але и близ Чаус, всех звевши, пан Антон Жданович украинных людей з собою побрал, а туж толко тии, котории давно поженилися в своих домах зостают, а я сам в килку коней зостаю на своем хлебе до указу вашего царского величества; есть не мало полку Лисовского, полку наюдзилова и инных шляхты, новоприбылых безчинных людей, котории с Нечаевими не бывают, безчинии делаючи; а они мене, а я их и в очы не знаю; где сам ответ дати в невинности моей до пресветлого маестату вашего царскаго величества, низко до земле упадаючи, перед пресветлыи очы вашего царскаго величества пребываю, себе найнизшым слугою и незычливым подданным маестату пресветлому вашего царского величества стелючи.

С Чаус, 27 дня июня месяца 1656 року Божьего. 

Вашего царского величества, пана а пана моего милостивого, нанизшый слуга и подножок Иван Нечай, наказный полковник войска вашего царского величества.

Надпись на конверте: Божиею милостию великому государю, царю и великому князю Алксеею Михайловичу, всея великия и малыя и белыя России самодержцу (далее следует полный царский титул).

Документы эпохи Богдана Хмельницкого 1656 и 1657 гг., извлеченные из главного московского архива министерства иностранных дел. Киев. 1911

Вінцук напiсаў(ла) 27.08.2014 19:56
Список осажденных царем Алексеем Михайловичем в Смоленске в 1654 году.

Смоленск и его стены. Смоленск. 1902

Крестоприводная именная книга польских и московских людей — шляхты, солдат, гайдуков и пашенных крестьян, вышедших в сентябре из Смоленска.

Сентябрь 1654 г.

Смоленская шляхта, Том II. Списки шляхты, хранящиеся в Российском Государственном архиве древних актов. (Историческая библиотека Б. Г. Федорова, Кн. 9). М. Российское экономическое общество. 2006

КРЕСТОПРИВОДНАЯ КНИГА

ШЛЯХТЫ ВЕЛИКОГО КНЯЖЕСТВА ЛИТОВСКОГО 1655 Г.
Крестоприводная книга Великого Княжества Литовского 1655 г. // Памятники истории Восточной Европы. (Monumena Historica Res Gestas Europae Orientalis Illustrantia). Том IV. Москва-Варшава. Древлехранилище. 1999


МАТЕРИАЛЫ ПЕРЕГОВОРОВ ЦАРСКИХ ВЛАСТЕЙ С РУКОВОДИТЕЛЯМИ ВЕЛИКОГО КНЯЖЕСТВА ЛИТОВСКОГО 

Великое княжество Литовское и Россия во время польского потопа (1655-1656). М. Наука. 1994

Толькі зарэгістраваныя карыстальнікі могуць пакідаць каментары.