Невядомая вайна: 1654-1667

Акупанты і партызаны

А здешних, государь, краев люди ненадежны.
Ваявода Мікіта Бабарыкін

Для заняволенай, але так дарэшты і не падпарадкаванай Беларусі падпісанне Віленскага пагаднення мала што змяніла. Як і ў ваенным часе, людзей тут абдзіралі, бралі ў няволю, забівалі. Насельніцтва цярпела ад маскоўскіх гарнізонаў, ад казакаў, ад шведаў, а ў дадатак - і ад сваіх здэмаралізаваных жаўнераў, асабліва ад наймітаў. "Сапраўды, варта шкадавання, калі невядома, ці больш ад непрыяцеля мусіць цярпець вясковец, ці ад жаўнера", - пісаў тады канцлер Вялікага Княства Альбрэхт Радзівіл ды адзначаў, што імя жаўнера стала замяняцца імем рабаўніка [28а, s.434]. Асабліва вызначыўся палкоўнік Ян Кароль Лісоўскі, тысячны аддзел якога яшчэ ўвосень 1655 г., ідучы з поўначы Беларусі на Берасцейшчыну, на злучэнне з Паўлам Сапегам, рабаваў па дарозе ўсё, што толькі мог. Потым, перакінуўшыся на бок непрыяцеля, жаўнеры Лісоўскага займаліся марадзёрствам у Менскім ды Полацкім паветах. На "лісаўчукоў" скардзіліся і на беларускім Палессі (напрыклад, пінскі габрай Давыд Літмановіч), і на Полаччыне, жыхары якой так і казалі, што ім "Масква больш не шкодзіла, чымся пан Лісоўскі, калі з людзьмі сваімі ў край наш прыйшоў ды пад руку цара Маскоўскага аддаўся". Калі пазней Лісоўскі зноў вярнуўся на бок Рэчы Паспалітай і ў яго запыталі, чаму ён гэтак рабіў, той адказаў: "На тое ж была вайна..." [92, s.77].

Але сама страшнымі былі, бясспрэчна, дзеянні царскіх ваяўнікоў. Яшчэ напрыканцы 1655 г. ковенскі земскі суддзя Стэфан Мядэкша запісаў, праехаўшы па беларускім Панямонні, што тут скрозь "трупаў па дарогах поўна, вёскі, мястэчкі, сядзібы папаленыя, беднай хаткі цяжка пабачыць цэлай [29, s.18]. Менскі павет, згодна з паведамленнем саміх жа маскоўскіх ваяводаў, у 1656 г. ужо быў "весь пуст и выжжен", а сяляне разбягаліся, хто куды,каб не памерці ад голаду. У Койданаве на той час было "мещан и крестьян ... только дымов со двести... и те все пограблены, разорены до остатку", а жыхары скардзіліся, што таксама паміраюць ад голаду [9, с.202]. Шклоўскі павет у 1658 г. быў настолькі спустошаны, а "села и деревни позжены", што войска царскага ваяводы Далгарукага, маючы загад стаяць на Шклоўшчыне, мусіла адыходзіць на Смаленск, каб хоць неяк пракарміцца [5, т.2, с.615]. Тое ж было на Друйшчыне, дзе пагаспадарылі казакі. І гэтак - амаль па ўсёй Беларусі. Хіба толькі заходнім землям крыху пашчасціла, бо яны з шэрагу прычынаў пацярпелі параўнальна менш.

З падпісаннем пагаднення насельніцтву мусіла б стаць спакайней, аднак гвалту бадай не паменела. У 1657 г. полацкая шляхта пісала ў скарзе, што ўсё Полацкае ваяводства "от войска царя... под Ригу и с под Риги идучи, ни во что спустошено", а шляхта Віцебскага ваяводства прасіла абароны ад маскоўскіх салдатаў і стральцоў, якія "насилством ночью на маетности шляхетские и на крестьянские дворы... находят и наезжают и огнем жгут и до смерти побивают..." [11, с.69, 72, 273]. Ашмянская шляхта жалілася, што маскоўскія залогі "гумна молотят, местечка и села наезжаючи, людей мучат... животину что сыщут всю емлют" ды яшчэ пагражаюць, што "имеют приказ рубити и в полон их имати". Нават епіскап полацкі і віцебскі Каліст, заўзяты прыхільнік праваслаўнага маскоўскага манарха, не вытрымаў і напісаў ваяводу Івану Хаванскаму адчайны ліст, што Полацкае ваяводства ўжо вынішчана дазвання. "Навошта столькі крыўды, раскрадання, пакутаў і забойства ў гарадах і ў вёсках, у лясах і на полі, за што ў кожным месцы чуецца плач і ліюцца слёзы?" - пытаўся ён, апелюючы да хрысціянскае маралі [11, с.131-132].

Звычайна людзі ўцякалі ад гвалту ў лясы ці ў яшчэ глухія невядомыя чужынцам вёскі, але царская адміністрацыя і там знаходзіла іх ды сілай вяртала ў гарады і мястэчкі пад свой кантроль. Прыкладам такога "дабрадзейства" былі падзеі ў Вільні, калі цар загадаў ваяводу Шахоўскаму вяртаць шляхту, мяшчанаў і сялянаў, якія разбегліся па ваколіцах, абяцаючы ім ранейшую зямлю, але калі тыя не прыйдуць у Вільню - высылаць на іх войска, непаслухмяных хапаць і кідаць у віленскі астрог.

Ад мноства непахаваных трупаў людзей і жывёлаў лютавалі эпідэміі. Зараза з'явілася ў Беларусі яшчэ на пачатку вайны і, праўдападобна, прыйшла з тэрыторыі Маскоўшчыны, дзе ў 1654 г. быў вялікі мор, але апагей гэтай бяды прыпаў на час замірэння. Эпідэмія суправаджалася страшэнным голадам. Увесну 1656 г. рэшткі незабранага збожжа папсавалі палявыя мышы, што сапраўдным нашэсцем накінуліся на край, асабліва на Менскае ваяводства. Пасля гэтага "голад страшны настаў, які трываў аж да жніва 1657 г., так што катоў, сабак, здыхляціну ўсялякую елі, а на астатак людзей рэзалі і целы людзкія елі і памерлым трупам людзкім у дамавіне выляжацца не давалі", - пісаў, сам перажыўшы ўсё тое, слуцкі шляхціч Ян Цадроўскі [25, s.146]. Пра тое ж не раз паведамлялася ў афіцыйных дакументах царскай адміністрацыі: што ў Беларусі "не токмо что мертвечину и всякую нечистоту, но и плоти человеческие едят..." [6, т.3, с.576, 578, 582]. Маштабы бязлітаснай эпідэміі, якая запанавала на беларускай зямлі, цяжка ўяўляюцца. Паводле запісаў Мядэкшы, памерлыя ляжалі паўз дарогі, іх не было каму пахаваць, а сабакі, жывячыся мерцвякамі, разносілі заразу далей. Найбольш пацярпелі ад пошасці, відаць, Менскае ды Берасцейскае ваяводствы. Шмат людзей памерла ў самім Менску, дзе не ўбярогся ад смерці і царскі ваявода Хведар Арсеньеў. Калі Стэфан Мядэкша ехаў да Шарамецева ў Барысаў, той загадаў да Менска не набліжацца і з ніводным чалавекам з Менскай залогі не сустракацца.

У 1658 г. эпідэмія ўспыхнула з новай сілай*. Ратуючыся, маскоўскія ваяводы ставілі на дарогах заставы, рабілі засекі. А цар наракаў, што з прычыны мору ён атрымлівае надта мала інфармацыі з тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага...

* Лютавала тады яна і ў Вільні. Аднак, калі віленчукі памкнуліся ратавацца ад пошасці, з якой ужо паміралі людзі ў самым горадзе, на пасадзе і ў слабодах за Вяллёй, царскі ваявода Шахоўскі загадаў "закрыть ворота все" ды "из города мещан пропущать не велел". Праўда, па якім часе ўсё ж мусіў дазволіць ім выйсці ды жыць на палях, у лесе, па вёсках і мястэчках, але папярэдне ўзяў з кожнага падпіску аб вернасці маскоўскаму цару.

У тыя гады на занятых абшарах Аляксей Міхайлавіч нават рэлігію зрабіў сваёй зброяй. Правам на існаванне тут надзялялі толькі адну канфесію - праваслаўную. Ацалелыя неправаслаўныя храмы ці зачыняліся, ці перадаваліся святарам грэцкага абраду, як, прыкладам, у Смаленску ды ў Старым Быхаве, дзе цар загадаў "в каменном костеле быть соборной церкви". Людзі апынуліся ў такім становішчы, што часам трэба было пераходзіць у праваслаўную веру адно дзеля таго, каб выжыць, каб не памерці з голаду [5, т.3, с.101]. Асабліва даставалася вуніяцкай царкве. Сам вуніяцкі мітрапаліт ратаваўся толькі тым, што таемна пераходзіў з месца на месца, несучы з сабою рэшткі мошчаў полацкага вуніяцкага арцыбіскупа Язафата Кунцэвіча, якія да вайны захоўваліся ў Полацку.

Ідучы на часовае замірэнне ў 1656 г., маскоўскі ўрад мусіў часткова карэктаваць сваю палітыку да касцёла. Каб нейтралізаваць каталіцкае духавенства, хоць неяк схіліць сімпатыі шляхты да цара як кандыдата на каралеўскі пасад, трэба было пайсці на кампраміс. Падзяліўшы захопленую тэрыторыю на дзве часткі па лініі ракі Бярэзіна, цар па-ранейшаму забараняў існаванне каталіцкіх храмаў толькі на ўсход ад яе. На захад ад Бярэзіны цяпер дазвалялася суіснаваць і царкве, і касцёлу. Гэтак маскоўскія ўлады, падпісаўшы патрэбнае замірэнне, пайшлі насустрач дамаганням шляхты Ашмянскага, Ваўкавыскага, Горадзенскага і Лідскага паветаў, якая прасіла захаваць яе веру й маёнткі. Праўда, напачатку гэты дазвол не распаўсюджваўся на сама буйныя гарады - Вільню, Горадню, Трокі. А ў паветах спакой і бяспека каталікоў мала бараніліся ад сваволі праваслаўнага духавенства ці вайскоўцаў актам прынятай дамовы. Гэтак, у гады замірэння полацкі епіскап Каліст гвалтам закрыў касцёл у вёсцы Альбарочыцы на Ашмяншчыне, забараніў там набажэнствы, а ксяндзоў павязаў і невядома куды дзеў. Што ж да вуніятаў, дык яны аніколі не ведалі літасці з боку царскага ўрада. Пад час тых жа віленскіх перамоваў маскоўскія паслы неадступна патрабавалі: "Уния должна быть уничтожена, ибо она Богу всемогущему грубна" [64, т.10, с.638]. Незалежна ад ваенна-палітычнай сітуацыі на занятай тэрыторыі храмы вуніятаў абавязкова зачыняліся, землі іх канфіскоўваліся, а саміх парафіянаў найчасцей высылалі ці пераводзілі ў праваслаўе. Прыкладам, у 1658 г. сам цар загадаў свайму віленскаму ваяводу Міхайлу Шахоўскаму "из города Вилны и из иных городов и мест, которые к Вилне близко, униятов всех, кто где живет... высылать вон тотчас, и заказ учинить крепкой, чтоб впредь униятов нигде не приймовали и высылали их вон, чтобы от них в вере каких расколов не было". Сабраўшы вуніятаў, ваявода абвясціў ультыматум: або яны перахрысцяцца ў праваслаўе, або іх выганяць. Падумаўшы, шмат хто пагадзіўся змяніць веру [4, с.261]. Пад гэтакім ціскам за гады акупацыі ў праваслаўе было пераведзена, відаць, усё вуніяцкае жыхарства Беларусі.

Нецярплівасць маскоўскіх уладаў да іншых веравызнанняў вельмі ўражвала сучаснікаў тых падзеяў. Пасол аўстрыйскага імператара Аўгусцін Маербэрг, які ездзіў пад час вайны ў Маскву, нават параўноўваў цара з турэцкім уладаром. Але калі турак, лічачы ўсе веравызнанні ніжэйшымі за сваю веру, усё ж дазваляе праводзіць каталіцкія, і праваслаўныя набажэнствы, дык "масквіцяне толькі ўвойдуць у адкрытую браму якога-колечы горада ... адразу ж знішчаюць усялякае падабенства каталіцкай веры", - адзначаў ён [15, с.199].

Затое праваслаўная царква ў Беларусі ў тым часе ўсяляк умацоўвалася, манастыры карысталіся дэманстратыўнай пратэкцыяй і сама шырокай падтрымкай цара. Прыкладам, Богаяўленскі манастыр у Полацку, які яшчэ на пачатку вайны атрымаў дапамогу па царскай грамаце, у чэрвені 1656 г. дачакаўся новае ўзнагароды - граматы на валоданне Іванскай воласцю "со крестьяны и с землею, со всеми угодьи к тем селам и деревням* належачим"; затым, увосень таго ж года, цар перадаў яму апусцелыя двары полацкіх мяшчанаў і габраяў, а крыху пазней, у лістападзе, - яшчэ блізу 30 вёсак [11, с.57, 67, 68].

* У Іванскую воласць тады ўваходзілі вёскі Іванск, Копцавічы, Дзямідавічы, Красніца і Мядзьведзькі.

Умацоўваючы праваслаўную царкву ў Беларусі, царскі ўрад імкнуўся цалкам узалежніць яе ад Масквы. У 1655 г. Магілеўскае епіскапства было падпарадкавана непасрэдна патрыярху Нікану. Цяпер епіскапа зацвярджала Масква, даходы ішлі ў Маскву, яна ж трымала пад пільным наглядам мясцовае духавенства. Ненадзейных святароў замянялі сваімі. У Беларусь ехала мноства папоў з Маскоўскай дзяржавы. Вядома, што ў Віцебску тады былі царкоўныя служкі з Тарапца, а ў Шклоў летам 1655 г. прыслалі 23 святароў з самой Масквы.

Аднак на ўзроўні мясцовай царскай адміністрацыі стаўленне новых уладаў да аднавернага насельніцтва Беларусі выглядала ўжо не так прывабна, як урадавая палітыка. Войска ж наогул не зважала на праваслаўнасць мясцовых жыхароў. Храмы іхныя абдзіраліся як пад час ваенных дзеянняў (прыкладам, на Берасцейшчыне, Піншчыне, Тураўшчыне), гэтак і ў гады замірэння (як было на Магілеўшчыне, Полаччыне ды ў іншых раёнах Беларусі). Не раўнуючы як паганымі наезнікамі, шмат дзе праваслаўныя цэрквы былі спаленыя царскімі ратнікамі (у Пінску, Высоцку, пад Чачэрскам ды ў іншых месцах), вёскі спустошаныя, жыхары абрабаваныя, па-бандыцку забітыя ці заняволеныя. Нават папоў мардавалі і расстрэльвалі, нават магілы нябожчыкаў парушалі [3, т.3, с.538; т.34, с.32, 67, 70; 64, т.10, с.620].

З першага года вайны царскі ўрад ажыццяўляў праграму вываду насельніцтва з Беларусі на тэрыторыю Маскоўскае дзяржавы. Загад Аляксея Міхайлавіча ад 30 ліпеня 1654 г. паклаў пачатак цэламу заканадаўству, на падставе якога палонных сталі ператвараць у прыгонных [18, с.337]. У 1655 г. патрыярх Нікан адкрыта пісаў пра намер Аляксея Міхайлавіча пасяліць на сваіх абязлюдзелых землях 300 000 палонных беларусаў. Узаконенае паляванне на людзей з мэтай пераводу іх у прыгонніцтва ці дзеля продажу набыло на занятых абшарах сама нялюдскія формы. Канфесійная прыналежнасць жыхароў тут не мела аніякага значэння - бралі ўсіх. Адзін ваявода Раман Бабарыкін у Белым (на праваслаўнай Смаленшчыне!) узяў "с посаду и их уезду ... к себе неволею ж семей з двадцать, а поголовно будет с женами и з детьми блиско за двесте человек", ды парассылаў па сваіх вёсках як прыгонных [54, с.189]. Большая частка выведзеных з Беларусі людзей ("литовского полону") адразу пераводзілася ў стан халопаў. Маскоўскія памешчыкі ды мяшчане маглі прыехаць ды яшчэ ў зоне ваенных дзеянняў купіць у ратнікаў патрэбную колькасць нявольнікаў, аддаючы ўсяго 3-5 рублёў за чалавека [54, с.185] ці нават яшчэ танней. Там жа, у разрадным намёце, ваенная адміністрацыя простым запісам ці адмысловай пазнакай у "палоннай кнізе", у якой вёўся ўлік захопленых, афармляла "законнае" права новых гаспадароў на іх халопаў. У Маскве такую паперу выпісвалі ў прыказе халопскага суда ці ў "съезжей избе" ваяводаў. Але быў яшчэ і прасцейшы шлях атрымання палонных ва ўласнасць - іх перахрышчванне. Хто праводзіў нявольніка з каталіцтва ды вуніяцтва ў праваслаўе, той і лічыўся ягоным уладаром. А паддзячы на Іванаўскай плошчы ў Маскве мог выпісаць "крэпасць" на выведзеных з Беларусі людзей кожнаму купцу з арабскага Ўсходу.

* Паводле сведчання аднаго сучасніка, які бачыў мноства палонных пад Калугай, "сем і восем хлапцоў ці дзяўчат прадавалі за рубля".

Захопам ды вывадам жыхароў займаліся не толькі маскоўскія ратнікі, але і ўкраінскія казакі. Напрыклад, у 1655 г. у Ноўгарад-Северскім павеце мясцовае насельніцтва адбіла ў казакаў, якія вярнуліся з Беларусі, з-пад Дуброўні, "полону купленого шесть мужиков, да четыре девки" [54, с.208].

Паводле палонных кнігаў, мноства якіх з'явілася ў гарадах Маскоўскай дзяржавы ў часе той вайны, можна вызначыць, хто ж складаў "литовский полон", што гэта былі за "литовские люди". Пры афармленні права на нявольніка ў такіх кнігах запісвалі пра яго ўсю асноўную інфармацыю - дзень, калі палоннага прывялі, ягонае імя, паходжанне, дзе схоплены і нават узрост ды вонкавыя прыкметы. Напрыклад, у Ноўгарадзе за 5 месяцаў 1656 г. у спісы палонных былі ўнесеныя 29 чалавек, прыведзеных у асноўным дваранамі, купцамі, паддзячымі, якія купілі нявольнікаў у служылых дваранаў, казанскіх татараў, казакаў. Большасць палонных - нялеткі. Гэта дзеці 10-12 гадоў; васьмёра мелі па 15 гадоў, і толькі адзін чалавек - трыццацігадовы. А "малы Васька" нават не мог сказаць, якога ён узросту. Захапілі іх у Беларусі, толькі некалькі чалавек - са "шведскага паходу".

Паводле палоннай кнігі адной Наўгародскай пяціны, з кастрычніка да жніўня таго ж года 17 чалавек прывялі і запісалі сабе 52 нявольнікаў, захопленых пад Полацкам, Віцебскам, Вільняй, Воршай, - мужчын, жанчын, дзяўчат, дзяцей. Трынаццаць з іх не мелі і 15 гадоў, астатнія - паміж 15 і 25 гадамі, і толькі двум чалавекам было 30 і 35 тадоў. А былі і зусім яшчэ маленькія дзеці - па 6, 9, 10 гадкоў. У Маскве тады ж, з сакавіка да жніўня 1656 г., князі, баяры і розныя служылыя людзі аформілі ў "выпісной кнізе" сабе 90 нявольнікаў - галоўным чынам шляхцічаў, іх жонак і дзяцей, захопленых на Смаленшчыне, Віцебшчыне, Гарадзеншчыне, у Вільні, Менскім і Варшанскім паветах, у іншых мясцінах Беларусі.

Асобнай справай быў пошук і вывад беларускіх рамеснікаў. Пры захопе гарадоў іх забіралі, бадай, першымі. Ужо ў 1654 г. з першымі партыямі нявольнікаў на Валдаі апынуліся кафляры з Дуброўні, Амсціслава, Шклова, а ў Маскве - кавалі ды збройнікі з іншых гарадоў. Ад пачатку вайны ў Беларусі з'яўляліся царскія давераныя асобы, якія мусілі спецыяльна набіраць "розных дел мастеров", вабілі высокім заробкам ці проста забіралі сілай, "по государеву указу", як, прыкладам, полацкага спевака Івана Коклю, якога ў лістападзе 1656 г. цар загадаў выправіць у Маскву "с женою и с детьми" [11, с.69], ці "золотого и серебреного и бронного дела мастеров и учеников", якіх на загад Аляксея Міхайлавіча ваявода Бабарыкін вышукваў у Беларусі ды таксама высылаў у Маскву з жонкамі і дзецьмі.

Адначасова з масавым вывадам насельніцтва Беларусі на другім этапе вайны цар спрабаваў стала сяліць у беларускіх гарадах сваіх ратнікаў. Згодна з ягоным загадам, у Полацку і Віцебску для іх адводзіліся месцы пад слабоды. На будаўніцтва двароў цар абяцаў прыслаць 10 тысячаў рублёў. Калі маскоўскія ратнікі пачулі пра гэты загад, дык сталі прасіць, каб іх сялілі ў Беларусі стала, бо яны, маўляў, тут "на вечном житье быть хотят" [5, т.3, с.94].

Спусташэнні і здзек, голад і пошасці, масавы вывад нявольнікаў - усё гэта выклікала шырокі народна-вызваленчы рух у Беларусі. Даведзенае да адчаю насельніцтва ўзнялося на ўзброеную барацьбу з акупантамі*.

* Прыклады пасіўнага супраціву мясцовага насельніцтва акупантам таксама вядомыя з пачатку вайны. Так, калі вясной 1655 г. цар загадаў зганяць жыхароў на будоўлю мастоў і гацяў для пераправы войска, дык выявілася, што "мостов мостить и гатить некому". Казакі шукалі людзей на 5-6 вёрстаў ад дарогі і амаль нікога не маглі знайсці.

Актыўны ўдзел у ваенных дзеяннях супраць маскоўцаў цывільныя жыхары многіх раёнаў Беларусі бралі з першых месяцаў вайны*. Ужо летам 1654 г., адразу ж пасля акупацыі паўночна-ўсходняй Беларусі, у Віцебскім, Полацкім, Амсціслаўскім і Смаленскім ваяводствах з'явіліся аддзелы самаабароны, складзеныя ў асноўным з мясцовых сялянаў. Маскоўскія ваяводы называлі іх "шишами", "ворами", "изменниками". Такія аддзелы імкнуліся абараніць свае вёскі, перашкаджалі захопу і вываду нявольнікаў. Партызаны звычайна мелі свае сцягі і барабаны. Праўда, іхная баяздольнасць была невысокая, бо яны не мелі ні адпаведнага вайсковага досведу, ні добрага ўзбраення (ваявалі з бердышамі, косамі, віламі, зрэдку даставалі агнястрэльную зброю). Бывала, што беларускія сяляне падтрымлівалі сваімі дзеяннямі і прафесійнае войска Вялікага Княства. Так, пад час апошняй наступальнай аперацыі Януша Радзівіла за Бярэзінай разам з ягонымі харугвамі сабраліся мясцовыя "мужыкі" [6, т.14, с.441], а вясною 1655 г. полацкія сяляне дзейнічалі пад Полацкам разам з харугвамі палкоўніка Лазоўскага. Калі ж на іх рушыла маскоўская конніца і пяхота, Лазоўскі адступіў, а сяляне прынялі бой - "с шишами Полотцкого уезду с мужиками бой был" [11, с.17].

* Пра тое, што з партызанамі маскоўскія ўлады лічыліся як з сур'ёзнай сілай, сведчыць такі факт: ужо ў жніўні 1654 г. цар папярэджваў сваіх ваяводаў пра небяспеку раптоўнага нападу з боку як рэгулярнага войска Вялікага Княства, так і партызанаў ("шишов").

Паступова барацьба лясных аддзелаў скіроўвалася галоўным чынам супраць "прысяжнай" часткі насельніцтва - шляхты і сялян, якія прысягнулі на вернасць цару. На Ашмяншчыне, напрыклад, увосень 1655 г. сабралася З тысячы мужыкоў і шляхты ды напалі на воласці, якія цалавалі крыж цару, - "и те волости разоряли и крестьян мучили и жгли и многих крестьян посекли" [57а]. Пад Амсцілавам партызаны таксама, як вынікала з многіх царскіх пасланняў, білі і рабавалі тую шляхту, якая перайшла "в вечную службу" да маскоўскага манарха. Такі характар барацьбы асабліва ярка стаў выяўляцца ў гады Віленскага замірэння*.

* Варта адзначыць, што былі выпадкі ўдзелу "прысяжных" мужыкоў у ваенных дзеяннях на баку маскоўскага войска.

Найбольш актыўна на першым этапе вайны партызаны выступалі ў паўночных і ўсходніх паветах Беларусі - у Віцебскім, Полацкім, Магілеўскім, Амсціслаўскім ды Смаленскім. Іх цэнтрамі былі Калеснікаўская, Любавіцкая і Мігулінская воласці. Партызанаў тут падтрымлівалі нават мясцовыя праваслаўныя святары, за што любавіцкі пратапоп быў арыштаваны маскоўскімі ўладамі. Паказальна, што кіраўнікамі шмат якіх аддзелаў станавіліся шляхцічы, якія мелі сувязь з Янушам Радзівілам або нават былі спецыяльна засланыя ім.

На самым пачатку 1655 г. паўсталі варшанцы, любавіцкія і азярышчанскія сяляне, якія, арганізаваўшыся, рабілі заставы на дарогах, секлі царскіх ратнікаў, а ваяводаў вязалі і перадавалі жаўнерам Радзівіла. Ужо тады на бок Вялікага Княства вярнуўся шмат хто з прысяжнай (той, што прысягнула Маскве) смаленскай і віцебскай шляхты. У Звяровічах дзейнічаў партызанскі аддзел з паўтары тысячы чалавек, на чале якога стаялі Дынка ды іншыя прысланыя вялікім гетманам шляхцічы. У Красным стаяла некалькі сотняў лясных мсціўцаў. Калеснікаўскія партызаны, якіх было не больш за 3 тысячы чалавек, яшчэ ў ліпені 1654 г. заатакавалі армію Трубяцкога, калі тая прыйшла пад Амсціслаў, і царскае войска панесла значныя страты. Зімою ж 1655 г. войт вёскі Калеснікі Карп Яўлёў з дапамогаю сялянаў захапіў у палон ваяводу Івана Пушкіна разам з казной ды пераслаў яго Радзівілу [54, с.212, 217].

Менавіта тады ў мэтах узмацнення барацьбы з партызанскім рухам у Беларусі цар надзяліў памежных ваяводаў правам чыніць самасуд над кожным падазроным. Калі выяўлялася, што затрыманыя - "воры, лазутчики" ці проста "государю изменить мыслили" (што вызначаў ваявода), - усіх такіх патрабавалася вешаць. На "государевых изменников" Амсціслаўшчыны (прыкладна 3 тысячы) Аляксей Міхайлавіч накіраваў са Смаленска моцнае карнае войска. Сярод амсціслаўскіх партызанаў налічвалася 15 шляхцічаў, але ролю палкоўніка там выконваў селянін Якім Патаповіч. Карнікі жорстка распраўляліся з паўстанцамі. Сямёра палонных, схопленых у сутычцы каля Амсціслава, сярод якіх былі казак, чатыры мужыкі, сялянка і шляхціч, яны доўга катавалі ("пытали и огнем жгли"), потым аднаго павесілі, а астатніх - "бив кнутьем нещадно и отрезав у них носы и уши, велели послать по-прежнему в деревни, чтоб, на то смотря, иным мужикам неповадно было так воровать и в шишах ходить". Украінскія казакі Залатарэнкі знішчылі тры лагеры партызанаў пад Дуброўняй, пабілі і паразганялі адтуль людзей, захапілі іхную зброю. Аднак задушыць партызанскі рух не ўдавалася. Увесну 1655 г. амсціслаўскія і крычаўскія ўзброеныя сяляне дзейнічалі пад Рославам. Каля Полацка аддзелам з 600 чалавек кіраваў шляхціч Мажэйка. Партызаны непакоілі маскоўскіх ваяводаў каля Барысава, Горак, Гораў, Дуброўні, Магілева, Амсціслава, Ашмяны, Смаргоні, Вільні. У Магілеўскім павеце летам 1655 г., як адзначана ў справаздачы стралецкага галавы Анічкава, сялянамі было "в розных деревнях и селах взято 7 человек (захоплена ў палон. - Г.С.), до смерти убито 3 человека" [5, т.2, с.430].

З 1656 г. ва ўмовах паўсюднага голаду, пашырэння заразных хваробаў партызанскі рух стаў перажываць новы ўздым. Сяляне і мяшчане масава ўцякалі ў лясы, стваралі свае ўзброеныя фармаванні ці далучаліся да казакаў. У раёнах дыслакацыі казацкіх аддзелаў Івана Нячая партызанскі рух разгортваўся асабліва актыўна. Цэлыя казацкія сотні складаліся тут пераважна з беларускага сялянства. Іншыя аддзелы называлі сябе сотнямі Нячая, але ў сапраўнасці не мелі да яго аніякіх дачыненняў. Гэтакім самастойным было казацкае войска Дзяніса Мурашкі, якое дзейнічала ў Менскім і Наваградскім ваяводствах. Яго ядро ўтваралі мясцовыя мужыкі. Чавускі казацкі палкоўнік цвёрда адмаўляў якую-небудзь прыналежнасць людзей Мурашкі да нячаеўскіх аддзелаў*. Мурашкаўцы нападалі на двары той шляхты, якая перайшла на бок маскоўскага цара, ставілі залогі на дарогах, перашкаджалі збіраць і вывозіць збожжа, а мясцовае насельніцтва не пускалі ехаць у акупаваны Менск.

* Магчыма, і сапраўды Мурашку называлі сотнікам Нячая дзеля таго, каб у вачах маскоўскіх уладаў як наймацней кампраметаваць апошняга.

У траўні 1656 г. менскі ваявода Хведар Арсеньеў выслаў на партызанаў рэгулярнае войска. Каля вёскі Грыдчыцы маскоўцы разбілі мужыцкі аддзел, захапілі два штандары, барабан і 56 палонных, сярод якіх былі і людзі Мурашкі. Усіх схопленых кінулі ў менскую вязніцу, з якой 30 здолелі ўцячы праз падкоп, а лёс астатніх вырашыў сам цар. Хведар Арсеньеў атрымаў адмысловую грамату, у якой загадвалася "пущих воров павесить".

Улетку ваявода Арсеньеў ізноў пасылаў войска граміць партызанаў пад Менскам. Тым не менш пад канец 1656 г. сялянскім рухам былі ахопленыя не толькі Менскі, але і Барысаўскі, Віленскі, Наваградскі паветы, а ў наступным годзе ён пашырыўся на шэраг усходніх і паўночных раёнаў Беларусі і нават закрануў Палессе, хоць там маскоўскія ваяводы так і не ўсталявалі свайго кантролю. За вясну 1657 г. казакі Мурашкі тройчы хадзілі на прысяжную наваградскую шляхту. Ашмянская шляхта скардзілася, што пад націскам сялянскага руху яна ўжо гатовая была перайсці назад на бок Вялікага Княства Літоўскага (на ўсходзе Беларусі даходзіла да вяртання шляхты менавіта з гэтае прычыны). Згодна з паведамленнем ваяводы Сямёна Змеева, паказачаныя беларускія сяляне летам 1657 г. кантралявалі практычна ўвесь Магілеўскі павет. Калі ў чэрвені Мурашка пакінуў сваю рэзідэнцыю Ігумен, цар паспяшаўся адразу ж заняць мястэчка сваімі сіламі. Увосень таго ж года партызанскі аддзел Багровіча з 400-500 чалавек спрабаваў завалодаць Барысавам. Пэўна, размах народнага руху падштурхнуў цара перавесці ваяводам у Барысаў самога Васіля Шарамецева, і горад, з якога цяпер часта выпраўлялася войска, стаў небяспечны для партызанаў усёй Бярэзінскай зоны.

Наказны беларускі палкоўнік Дзяніс Мурашка (ён гэтак пісаўся з сакавіка 1657 г.) цяпер меў за рэзідэнцыю вёску Камень, а зонай дзеянняў ягоных сялянска-казацкіх аддзелаў сталі Менскі і Ашмянскі паветы. Пры канцы года дзве харугвы мурашкаўцаў стаялі ў старастве Гайна пад Менскам. Актыўна дзейнічаў невялікі (пад 500 чалавек) аддзел князя Самуля Лукамскага, у якім была "шляхта розных поветов да волосные мужики, а черкас де украинных с ними нет ни одново человека". У Віцебскім павеце аперацыі праводзілі 2 конныя харугвы "воровских козаков" шляхціча Храпавіцкага і былога віцебскага студэнта Сцяпана (Станіслава?) Шалупіна, сярод якіх было 30 шляхцічаў, астатнія - "мужики с киями и з бердышами".

У снежні 1657 г. прысяжная шляхта згуртавалася і такі разбіла войска Дзяніса Мурашкі, сустрэўшы яго каля вёскі Прусавічы на мяжы Ашмянскага павета, калі тое вярталася з рэйду. Сам палкоўнік быў тады ў іншым месцы і ў бітве не ўдзельнічаў. У сутычцы са шляхтай загінула блізу 300 чалавек, што значна аслабіла сілы Мурашкі, аднак дзеянні партызанаў працягваліся. На працягу месяца ўжо аддзелы Мурашкі разбілі прысяжную шляхту пад Брусевічамі.

Ці шмат заставалася шляхцічаў пры сваіх маёнтках? Тых, хто не служыў у харугвах гетманаў, хто не пайшоў у лес і каго не вывезлі, схапіўшы, у няволю, было ўжо не так багата. Але і яны, прыняўшы падданства Аляксея Міхайлавіча, істотна падтрымлівалі пазіцыі акупацыйных уладаў на занятай тэрыторыі. Калабарацыянізм прысяжнай шляхты паспяхова скарыстоўваўся царскім урадам як у дыпламатычных, гэтак і ў чыста ваенных мэтах. Колькі сотняў полацкіх шляхцічаў уключаліся ў царовыя дзейныя вайсковыя фармаванні, да службы прыцягвалася таксама шляхта Смаленска ды іншых гарадоў. Найчасцей, праўда, прысяжная шляхта выконвала другарадныя задачы - разам з маскоўскімі ратнікамі ахоўвала гарады, дапамагала праводзіць карныя аперацыі супраць партызанаў, прыглядала за парадкам на месцах. У цэлым паводзіны сялянаў ды мяшчанаў, як выглядае, пад час акупацыі былі куды больш годныя.

Цяжка сказаць, чым у сапраўднасці кіравалася беларуская шляхта, прысягаючы цару. Чаго-чаго, а гатовасці аддана служыць было, відаць, менш за ўсё. Прынамсі, пра гэта сведчаць некаторыя факты. Напрыклад, менскія прысяжныя шляхцічы з'ехаліся летам 1656 г. у Менск і, накінуўшыся на Ўнятоўскага, абранага новым харужым, "бранили всякою бранью и обесчестили..." І вось зімой 1657-1658 гг. дайшло нарэшце да адкрытага канфлікту паміж маскоўскай уладай і падданай цару шляхтай. Шляхцічы сталі скардзіцца на раскватараванае па Беларусі войска, патрабаваць ліквідацыі заставаў, дамагацца свабоды касцёлу, неўмяшання праваслаўнага духавенства ў справы каталікоў, а пасля і выступалі са зброяй супраць учарашняга ўладара.

За кошт шырокага далучэння шляхты ў 1658 г. вызваленчы рух у Беларусі разгарнуўся з новай сілай. Як і ў папярэднім годзе, край ускалыхнула хваля паўстанняў супраць акупацыйных уладаў, хоць па часе гэта і супала з чарговай спробай царскага ўрада выгнаць казакаў з Беларусі. Пад восень шляхта і мяшчане Гарадзеншчыны, пачуўшы пра набліжэнне войска вялікага гетмана Паўла Сапегі, разам ухапіліся за зброю. Падобна, што гэтаксама было і каля Наваградка [87, с.24]. Ды і Сапегавы харугвы ў значнай ступені складаліся з сялянаў, якія наняліся служыць ці прыйшлі з паўстанцкіх аддзелаў. Ваявода Юры Далгарукі ў верасні 1658 г. з трывогай паведамляў цару, што "вся присяжная шляхта всех поветов изменили и к ним, к гетманом к Павлу Сопеге и к Гонсевскому пристали и твоих ратных людей везде побивали, и в полон имали, и конские стада отгоняли" [5, т.2, с.613]. Паводле звестак, атрыманых на допыце "языкоў", пісаў ён далей, шляхта ўсіх гарадоў і паветаў гуртуецца ды злучаецца з сялянамі, з казакамі Мурашкі і Нячая, каб выступаць супраць непрыяцеля. Па дарогах ад Смаленска і Полацка зробленыя моцныя заставы, так што царскіх ганцоў ужо не прапускаюць. "А которые де твои ратные люди из наших полков от Вильны побежали, и тех беглецов присяжная шляхта с черкасы и с мужики по Смоленской и по Полоцкой дорогам многих побили". Крычма крычалі тады рэляцыі маскоўскіх ваяводаў: "казаки белорусские, государь, нас, ратных людей твоих, побивают".

Палкоўнік Нячай ужо ўлетку 1658 г. добра ведаў пра планы гетмана Івана Выгоўскага (пра якога, дарэчы, запарожцы гаварылі, што яму нельга кіраваць Украінай ды казацкім войскам, бо ён - "ліцвін") зноў аб'яднацца з Рэччу Паспалітай, і таму стаў дзейнічаць адкрыта. Калі б тады дайшло да наступу войска Вялікага Княства, ягоныя і Мурашкавы сілы ўзяліся б абараняць пераправы праз Бярэзіну і Дняпро ды не прапускаць у Беларусь падмогі з Масквы. У верасні 1658 г., згодна з Гадзяцкай дамовай, Нячай канчаткова перайшоў на бок Рэчы Паспалітай разам са сваім палком і гарадамі Старым Быхавам, Чавусамі, Рославам*. Тады ж у Амсціславе і Крычаве мяшчане склалі паміж сабой спісы і, знішчыўшы царскія залогі, узялі ўладу ў гарадах у свае рукі**. Усё гэта спрыяла актывізацыі казацка-сялянскага руху ў беларускім Падняпроўі. Полк Нячая атрымаў падмогу - у лістападзе да яго прывёў 2 тысячы казакаў брат казацкага гетмана Самуль Выгоўскі. Але тады ж для барацьбы з казакамі ды паўсталым мясцовым насельніцтвам у Шклоў прыйшло вялікае маскоўскае войска на чале з Далгарукім.

* Варшанскі ваявода Палуехтаў напісаў цару, што казакі Нячая "в могилевском и дубровенском и оршанском уездах стрельцов и солдат... многих побили до смерти, а иных пожгли".

** Праз год цар прыгадваў, што амсціслаўскія ды крычаўскія "мещане нам изменили, воевод наших и ратных людей побили".

Віцебская, шклоўская, варшанская "и иных поветов шляхта и мещане и волосные мужики и всяких чинов люди" збіраліся для ваенных дзеянняў у Абольцах. Да ротмістра віцебскага шляхціча Юндзіла і полацкага шляхціча Храпавіцкага сыходзіліся сама розныя людзі з Віцебшчыны. Па звестках віцебскага ваяводы Мікіты Бабарыкіна, у Лукамлі стаялі 2 харугвы палкоўніка Самуля Лукамскага, 3 - Фларыяна Слонскага, 3 - Караля Лісоўскага, 2 - Міхайлы Сакалінскага і па адной - Лыкі ды Раманоўскага, а разам у іх было "конных и пеших всяких людей и с мужиками тысячи с две". Выявіўшы лагеры партызанаў блізкіх да Лукамлі вёсак (у Быкаве, Машчаным, Гарадку, Ульянавічах ды іншых паселішчах), ваяводы правялі карную аперацыю. Маскоўскія стральцы на чале з Васілём Пушачнікавым "село Биково выжгли", "Мощаное выжгли", "село Городец выжгли". Тады ж, у лістападзе 1658 г., 30 стральцоў выехалі з Віцебска да маёнтка ўдавы шляхцянкі Гаеўскай браць ейнага сына, аднаго з паўстанцаў. Спазніўшыся і не схапіўшы шляхціча, яны ўжо вярталіся назад, калі былі ўначы ў Старым Сяле заатакаваныя партызанамі (сялянамі і казакамі) і ў бальшыні перабітыя. Навялі ж на іх партызанаў вежыцкія сяляне.

З 1658 г. вызваленчы рух у Беларусі прыкметна ўзмацніўся, асабліва на Віцебшчыне*. Царскія ваяводы ў сваіх паведамленнях адзначалі, што там "изменников в собранье по местечкам во многих местах множится уездные мужики". Партызаны блакавалі Віцебск, перакрыўшы паступленне хлеба і конскага корму, адбірали ў нарыхтоўшчыкаў харчовыя запасы, перахоплівалі грашовыя зборы. Палкоўнікі Камароўскі і Мікалай Валовіч, у якога было сялянаў "тысячи з две с косами и з бердыши", тады ж вызвалілі Глыбокае. Казакі Нячая яшчэ годам раней чатыры разы прыступаліся да Магілева. Згуртаваўшыся, менская шляхта на чале з палкоўнікам Падоскім паспрабавала разбіць маскоўскую залогу ў Менску і вызваліць горад, аднак не змагла і ўжо сама мусіла ратавацца ўцёкамі. А ў Камяні-Харэцкім колькі сотняў тых жа шляхцічаў злучыліся з сялянамі і разбілі аддзел адборнай маскоўскай пяхоты (300 чалавек), які адлучыўся ад палкоў Далгарукага і займаўся рабаваннем [25, с.148]. Бешанковічы і Лукам'е былі даўно ў руках партызанаў.

* Увосень 1658 г. на дапамогу віцебскай шляхце вялікі гетман Сапега паслаў палкоўніка Самуля Кміціча з 12 харугвамі рэгулярнага войска.

Вось тады Аляксей Міхайлайлавіч распачаў сапраўдную вайну супраць вызваленчага руху. У верасні на "воров и изменников" пад Магілеў быў накіраваны моцны карны корпус пад камандай ваяводы Рыгора Казлоўскага. Інструкцыю яму складалі ў Прыказе тайных справаў пад наглядам самога цара. Патрабавалася разбіваць і разганяць казакаў і паказачаных сялянаў, калі ж у якіх мястэчках ці вёсках пачнуць не паддавацца - паліць і разбураць. Гарады, якія здрадзілі цару ці ў якіх стаялі партызаны, - "повоевать и выжечь и разорить совсем без остатку". Разам з Казлоўскім мусіў дзейнічаць магілеўскі ваявода Сямён Змееў. Неўзабаве на дапамогу ім быў накіраваны яшчэ і ваявода Іван Лабанаў-Растоўскі з войскам. Адначасова на Віцебшчыну са Смаленска рушылі салдаты Восіпа Сукіна і стральцы Васіля Пушачнікава. У мястэчку Бешанковічы з імі правялі бой аддзелы Фларыяна Слонскага, Браніслава Прасецкага, Караля Лісоўскага і Самуля Лукамскага, складзеныя са шляхты, чэлядзі і сялянаў. Пабітыя карнікі мусілі вяртацца ў Смаленск, а партызаны засталіся ў Бешанковічах [5, т.2, с.639]. З Віцебска ваявода Бабарыкін таксама ў снежні 1658 г. высылаў войска на харугву ротмістра варшанскага шляхціча Сулікоўскага і харугву сотніка Піліпа Прудніка. У мястэчку Нерашы адбыўся начны бой. Пацярпелі на гэты раз горш узброеныя і слабейшыя колькасна партызаны.

І ўсё ж карнікі не дасягнулі пастаўленых мэтаў, бо вызваленчы рух працягваў разгортвацца. На Віцебшчыне ў Лукамлі, па звестках ваяводы Бабарыкіна, у студзені 1659 г. ізноў былі палкоўнікі Лукамскі, Лісоўскі, Слонскі, да якіх прыйшоў яшчэ і Самуль Кміціч. Маючы разам блізу 3 тысячаў чалавек, яны наладзілі сувязь з Паўлам Сапегам і чакалі вялікага гетмана да сябе на Віцебшчыну. Па-ранейшаму дзейнічалі партызаны ў Полацкім павеце. На Барысаўшчыну зноў мусіла ісці карнае войска. Са схопленых у палон "изменников-козаков и воров-шишов" шмат каго вешалі, іншых бязлітасна білі пугамі і, адрэзаўшы вушы, адпускалі [5, т.3, с.51]. У сакавіку 1659 г. на партызанаў Горацкага павета прыйшло войска са Смаленска, але тыя, узначаленыя палкоўнікам Іванам Рыдарам, заціснулі маскоўскіх ратнікаў у Вялікіх Горах і пратрымалі ў аблозе да з'яўлення новых сілаў непрыяцеля, пасля чаго адышлі ў Амсціслаў. Тады ж узняліся жыхары Рослава. Кіраваў імі рослаўскі шляхціч Аляксандр Волік, які меў 2 тысячы пяхоты і конніцы, праўда, вельмі мала зброі ды хлебных запасаў [5, т.2, с.658]. Але ўжо ў сакавіку войска Івана Лабанава-Растоўскага аблажыла Амсціслаў. Сабраўшы свае сілы разам, палкоўнікі Кміціч, Аскірка, Нячай і Выгоўскі выйшлі з Крычава на дапамогу амсціслаўцам - ды самі пацярпелі. На пачатку красавіка паспрабавалі яшчэ раз (цяпер з імі быў Дзяніс Мурашка), але былі зноў пабітыя. Амсціслаў жа, застаўшыся без дапамогі, неўзабаве паддаўся маскоўскаму войску. Пасля гэтакі ж лёс напаткаў і іншыя паўсталыя гарады. А палкоўнік Нячай, разбіты пад Рославам ваяводам Баратынскім, зачыніўся ў сваім Старым Быхаве*.

* На пачатку 1659 г. праўдападобна палову войска Івана Нячая складалі мясцовыя сяляне, узброеныя бердышамі, сякерамі, рагацінамі.

У іншых раёнах Беларусі вызваленчая барацьба вялася з неменшай напругай. Карны корпус ваяводы Чэлышава мусіў хадзіць на Белы, "на Велиж, и к Витебску, и к Полоцку, и в иные места", дзе былі партызаны.

Не перапыняючыся, вызваленчы рух у Беларусі датрываў да ўзнаўлення ваенных дзеянняў паміж царскімі палкамі і харугвамі Рэчы Паспалітай. Там, дзе з'яўлялася сваё войска, барацьба мясцовага насельніцтва прыкметна актывізоўвалася. Агульнае імкненне вызваліцца ад акупацыі найяскравей выявілася ў шэрагу гарадскіх паўстанняў, буйных партызанскіх акцыях, а таксама ў далучэнні сялянаў і мяшчанаў да дзейнага рэгулярнага войска. Напрыклад, увесну 1662 г. Да 5 харугваў Рэчы Паспалітай, якія стаялі ў Рэжыцкім павеце, далучылася 6 харугваў партызанаў - "шишей и уездных мужиков", пасля чаго ўсе збіраліся ісці на Дынабург. У Полацкім павеце ва ўрочышчы Лахты дзейнічалі адзін час 4 харугвы войска Вялікага Княства Літоўскага і разам з імі 3 харугвы вясковых мужыкоў. Нярэдка мясцовыя жыхары, узброіўшыся, дабівалі рэшткі царскіх палкоў, рассеяныя пасля вялікіх бітваў, як, напрыклад, пад Кушлікамі, калі сяляне нападалі на маскоўскіх ратнікаў у лясах, "помсцячы за гвалты і рабаванне сваіх вёсак". Гэта была ўжо другая, вышэйшая стадыя развіцця вызваленчага руху, калі мясцовыя жыхары, арганізаваўшыся, не абмяжоўваліся самаабаронай, але пераходзілі да актыўных дзеянняў, здабывалі мястэчкі і невялікія гарады, чынілі пераслед непрыяцеля. Ідэя адпору тыраніі аб'ядноўвала ўсе станы, часова нівелюючы сацыяльныя антыпатыі, гуртуючы пад адну харугву і сялянаў са шляхтаю, і мяшчанаў з казакамі.

Выглядала, што ўсё насельніцтва задзіночылася адной мэтай - выгнаць чужое войска са сваіх гарадоў і паветаў. Аўстрыйскі дыпламат, праязджаючы тады па Беларусі, адзначыў, што здзекі і жорсткі гвалт маскоўскага войска над мясцовым людам "так адвярнулі ад масквіцян сэрцы гэтага народа і адштурхнулі ўсялякі давер да іх, што ён выгнаў іх са сваіх земляў з такой жа нянавісцю, з якім даверам калісьці іх прымаў".

Прапануем да дадзенага матэрыялу...
Спадабаўся матэрыял? Падзяліцеся з сябрамі!
Каментары чытачоў
Арцішэўскі Генадзь напiсаў(ла) 18.04.2010 06:50
Паважаны спадар !Вялікае дзякуй за Вашу працу!Займаючыся сваім радаводам, з захапленнем прачытаў Вашы аповяды.Справа у тым, что па прывілеі Владзіслава IV у 1638г. мой продак валодаў маёнткам на Мсціслаўі.
Сяржук напiсаў(ла) 19.10.2010 18:21
Вялікі дзякуй за працу!
Павел напiсаў(ла) 20.10.2010 09:41
Битва под Мяделем произошла 8 февраля 1659 года и принесла победу московскому войску. По сведениям из Википедии около 200 рыцарей попало в плен. В других документах доводилось встречать упоминание о пленниках, взятых во время "Мядельской войны".
Міхась напiсаў(ла) 28.09.2011 01:51
Хоць і не зусім аб'ектыўна, але болей адэкватна, чым у спадара Мальцава.
Вялікі дзякуй!
Люба Андрукова напiсаў(ла) 30.05.2014 00:22
Дзякуй вам, спадар Сагановіч!
Ваяр напiсаў(ла) 21.08.2014 10:17

ПУТЕШЕСТВИЕ ИЗ ВЕНЫ В МОСКВУ

В 1655 ГОДУ

Путевой дневнике рагузского дворянина Франциска Гундулича, сопровождавшего посольство германского императора Фердинанда III к царю Алексею Михайловичу.


6-го июня выехали из Опочки, а к ночи прибыли в одну деревню не далеко от Полоцка, где много потерпели от комаров; здесь мы пробыли восемь дней. 8-го июля прибыли в Полоцк и были, по царскому приказанию, приняты торжественно. Полоцк, город литовский, принадлежал Польше до настоящей войны; в нем дома деревянные. Здесь иезуиты имеют церковь и дом, первая разрушена. Во время польского владычества иезуитам принадлежали здесь 8.000 душ крепостных крестьян.

14-го июля прошло через Полоцк к Литве 30.000 человек войска с военными запасами на шесть месяцев. На следующий день приехал сам царь, которого мы ждали с большим нетерпением. Накануне царского приезда в Полоцк, военный начальник приказал снять католическое распятие, находившееся над городскими воротами: этот варварский поступок я видел своими глазами. Общественное мнение утверждало, что это нечестие совершилось без ведома царя, который, как человек образованный и умеренный, не позволил бы подобного беззаконного дела...


20-го июля, в четверг, мы имели аудиенцию у царя, после долгих прений насчет его титула: бояре претендовали, чтоб император назвал царя: «Dux Smolicensis, Severiensis, Altae Russiae et magni Ducatus Lituaniae», а император, как посредник между царем и Польшей, не хотел согласиться. И на этот раз царь желал оставить нас у себя обедать; но так как г. Алегретич не совсем хорошо чувствовал себя, то обед прислали нам на квартиру. Наша аудиенция происходила в доме иезуитов, в котором царь остановился. Мы застали царя на троне и с ним его тайных советников.

По вручении царю г. Алегретичем императорских писем, нас перевели в другую комнату, где мы оставались целый час. Наконец вышел к нам первый царский стольник, Федор Михайлович, человек с прекрасными манерами, вежливый как самый образованный Итальянец, и ввел нас к царю, которого мы застали за столом. Он подозвал к себе посланников, меня и переводчика. Царь выразил г. Алегретичу свое сожаление, что император не хочет признать полного его титула...


8-го августа мы прибыли в Вильну. До войны этот город славился своим обширным предместьем и прекрасными каменными зданиями и церквами, а теперь все лежит в пепле и развалинах.

10-го августа приехали польские полномочные.

4-го сентября, в понедельник, были возобновлены мирные переговоры. На этом заседании Pyccкие представили свой ultimatum. Польша уступает на вечные времена Русскому царю княжества: Смоленское, Северское, Полоцкое с Верхнею Poccией (Белоруссией), Волынь и Подолию, так чтобы новую границу между двумя государствами составляли реки Двина, Днестр и Буг. А вместо десяти миллионов вознаграждения за военные издержки, царь удерживает за собою Литовское княжество на 20 лет. Поляки потребовали от Русских изложить им письменно свои требования, чтобы приготовить на оные ответ к следующему заседанию, укоряя их при этом за их бесстыдство требовать уступки и таких областей как Волынь и Подолия, до которых pyccкие войска не доходили.

Палачанин напiсаў(ла) 24.08.2014 11:41


ЯН ЦЕДРОВСКИЙ

Записная книга Яна Цедровского,

собственноручно писанная, памятник исторический XVII века, найденный кзензом Иосифом Малышевичем, магистром богословия, почетным корреспондентом, Императорской Публичной библиотеки.


1655 года 8 Августа, овладело Вильном войско Царя Московского Алексея Михайловича, нам тогда пришлось убираться на Жмудь, где мы надеялись все то время на заступничество Его мочи Короля Шведского.

1655 года 30 Ноября, в Шавлях, где мы были in exilio (в изгнании) от Москвы, любезная дочь моя Екатерина умерла от оспы. Погребена 9-го Декабря на кладбище Красноголинского собора в четырех милях от Шавель, где в то время проповедником был ксёнз Станислав Минкевич. Погребальную проповедь говорил ксёнз Давид Редер. Текст был из Притчей Соломоновых, из отд. 12, стр. 5.

1656 года 21 Марта в Шавлях, во время изгнания, супруга моя выкинула дочь, плод был мертвый, по случаю лихорадки и горячки.

1656 года в Апреле, Жмудь Шведская начала бунтовать, почему я с женой и детьми моими поехал домой, куда прибыль 28 Мая; приехав, я начал пахать землю под яровое и для огородов, этого году я посеял 9 кварт гороху, который купил в Минске, намолотил его более полуторы бочки.

1656 года 21 Марта. Господь Бог допустил в воеводстве Минском, в различных местах и в моем доме огромное количество полевых мышей, так что хлеб, сначала на полях, а потом в копнах, амбарах и гумнах, ужасно портили. За сим попущением Божиим, тотчас наступил голод, который продолжался до уборки хлеба 1657 года, люди ели кошек, собак, всякую падаль, напоследок резали людей и тела их ели, не давали покоя в гробе человеческим трупам; это все я, ничтожный человек, видел собственными глазами.

1656 года, которого дня не помню, против моего желания целое воеводство Минское послало меня послом с челобитной к Царю Московскому. Пункты этой челобитной были: чтобы нас воевода Минской, а был тогда Федор Юрьевич Арсеньев, не судил за печатями, которые имели такое значение, что если кто обвинил дворянина перед воеводой, то вытискивал печать на воске и посылал её к нему чрез Москаля (Русского), а если за ней тотчас не являлся, то его связывали и представляли. 2) Чтобы воевода нас дворян, не принуждал к постройке замка и насыпке вала в Минске. Я застал Его мочь Царя Московского в Друи над рекой Двиной, он шел с большим войском к Риге, ибо уже разладил со Шведом; и там, со многими послами Короля Литовского из различных воеводств и уездов я целовал руку Царя Его мочи, сидящего уже в карете, слушал меня Царь Его мочь, приказал взять челобитную своему думному дьяку Заборовскому, (exspediowano) он отпустил меня из под старой Риги довольно милостиво; ибо Царь Его мочь позволил нам по-прежнему, т.е. нашим правом, судиться, и изъял все дворянство от суда воеводы, не велел нам, дворянам, ни сыпать вал, ни строить замок в Минске, на что к воеводе я привез грамоты от Царя Его мочи. За труды, я получил от воеводства только шестьдесят злотых. Сборщиком этой позволенной мне платы, был брат мой пан Александр Цедровский. Что а вытерпел и истратил в этот путь, известно Всевышнему Богу, только от Него жду награды.

1657 года 14 Марта. Мы претерпевали необычайные грабежи и наезды от наших собственных мужиков , полковником которых был гультяй Денис Мурашка, основавший себе (sedem belli) притон в Каменце. Этот безбожный человек и его гультяи, не только мужиков и подданных наших, но и челядь бунтовали и в свой реестр вписывали и были важнейшей причиной тяжкого голода и разброда всех мужиков. Потом однако замирились, когда их в Просовичах поколотили, где убито и моих несколько подданных, которые было погультяями.

1658 года. Осенью, после заморозов, когда Долгорукий взял в плен под Вильном Его мочь пана Гонсевского, гетмана Польного Великого Князя Литовского, мы стали целым воеводством Минским в Минске, при полковнике нашем Его мочи пане юноши Карле Подоском, который хотел оказать услугу республике и хитростию обмануть Москвичей укрепившихся в Минске, в Униятской церкви, но Москва (Русские) остереглась. Мы же, спасая жен и детей наших от войска Московского разбежались по своим домам. В Каменю Хожецком, собравши несколько дворян и несколько мужиков Плескосенских, мы уничтожили более тридцати человек превосходной Московской пехоты, которые для грабежа и поживы отлучились от войска Долгорукого в наш угол, сам же Долгорукий шел на Логойск и вел Его мочь господина Гонсевского. По уничтожении и разбитии Московской пехоты в Каменю, я уже не мог более сидеть дома от угрозы из Борисова, откуда Москва постоянно нападала и угрожала мне, оставив дом я уехал с женой и детьми в Слуцк к их мочам панам родителям супруги моей.

Паляшук напiсаў(ла) 24.08.2014 12:17

1659, июня 28(18). — Ковно (Каунас). — Регест письма подполковника Силы Петровича Юрьева, коменданта гарнизона царских войск в Ковно, к князю Богуславу Радзивиллу

Речь идет о баржах, нагруженных товарами, закупленными в Великом княжестве Литовском для нужд князя его милости курфюрста. Эти баржи до сего времени задержаны в ковенском порту на р. Неман. В мою бытность ни одна баржа по реке Неман до Кенигсберга не проходила и не показывалась даже и по реке Вилии. А не идут баржи из-за опасности, так как войска посполитого рушения стоят по обеим берегам реки и чинят различные кривды. 17 июля немало барж с разными товарами прибыли в Ковно, просят меня, чтоб я их пропустил в Кенигсберг, они стоят здесь в Ковно с баржами, что раньше пришли. Прикажи ваша м[ил]ость написать пропуск в войска, чтобы эти баржи могли иметь свободный проход до Кенигсберга без малейших препятствий. Жду ответа от вашей м[ил]ости.

АГАД. Фонд “Архив Радзивиллов”. Отдел 4. № 6208. Оригинал.

Паляшук напiсаў(ла) 27.08.2014 17:49

1654 г. ноября 5. — Письмо шляхтича Раховского коронному хорунжему А. Конецпольскому с сообщением о наступлении русских, украинских и белорусских войск, которые овладели городами Смоленском, Шкловом и др., и о сношениях Речи Посполитой с крымским ханом, Швецией и Англией с целью создания коалиции против России и Украины 208

Главный архив древних актов в Варшаве, Библиотека Замойских, № IX-в-15, л. 44—45 об. Подлинник.

Письмо Ракочи Александру Конецпольскому, 1654, 5.XI

Ясновельможный, милостивый пан коронный хорунжий, м. в. м. пан и благодетель.

Я уже в предыдущих письмах предупреждал о Гродно, и, в частности, сообщал в. м. м. п. о том, что Смоленск сдался, а другие города, такие, как Витебск, Дубровна, Горы и Горки, дай бог, чтобы выдержали. В Быхове еще хорошо держатся. Шклов сдался. После взятия Смоленска противник открыл себе ворота в Литовское княжество. Теперь, если он захочет, сможет захватить Вильно и гостить там. Не имея перед собой никаких крепостей, он скоро будет на пограничьи. Вчера поступило сообщение, что 50 тысяч московского войска движется к Полоцку, а 7 — к Динабургу, который, вероятно, не устоит, так как там нет никого, кроме нескольких десятков пехотинцев, и то небоеспособных. По-видимому, эти войска направляются в Вильно. [776]
Сейчас противник дальше Березины не движется. Даже вблизи Березины никого нет. Захватывают замки, а те, которые уже захватили, укрепляют.

А гетманы здесь ничего не делают и разъездов не высылают. Войско само удивляется своему бездействию. Здешние ясновельможные мм. пп. сенаторы не одобряют того, что князь п. гетман Януш Рад-зивилл сам бездействует и другим не разрешает что-либо делать, оставив за собой право руководить всеми военными операциями. Князь же оправдывается е. м. тем, что силы у него слабые, и он не хочет рисковать ими в борьбе с могущественными московскими войсками.

П. Межинский, слуга князя я. в. п. гетмана, предложил е. к. м. и некоторым пп. сенаторам попытаться через князя курляндского заключить перемирие.

Приняли тогда во внимание е. к. м. и их мм. пп. сенаторы, что здесь в Литве больших сил, чем сейчас имеется, не будет ни сейчас, зимой, ни весной, ни потом, в течение всего лета.

Во-первых, потому, что поветы, которые вместо посполитого рушения провели набор только на один квартал, после окончания квартала больше содержать войско не будут из-за недостатка денег. Второго набора провести не смогут, так как трудности все возрастают, особенно в связи с потерей большей части княжества. Все это говорит о том, что они долго не продержатся.

Во-вторых, те паны, которые добровольно снаряжают дружины и уже навербовали людей, больше, чем [позволяет] этот один квартал, не смогут содержать свое войско, так как даже крупнейшие среди здешних панов обнищали.

В-третьих, хотя войско и бездействует, однако, пехота обязательно уменьшится, и войско будет сокращаться.

В-четвертых, если осажденные в замках узнают о положении дел и отчаятся в получении помощи, они будут вынуждены сдаться.

В-пятых, сейчас надо изматывать и беспокоить противника, когда горячая обида и неподходящее время изнуряют его, а долгое бездействие томит.

Итак, все это говорит о том, что войско здесь, в Литве, не сильнее станет, а слабее, противник же станет сильнее, ибо весной сможет иметь новые пополнения.

Перемирие же по многим причинам и обстоятельствам для нас вредно и опасно, противнику же более, чем нам, нужно и выгодно. Наконец, невозможная вещь, чтобы это перемирие осуществилось, не говоря уже о других соображениях.

Правда, [при условии перемирия] противник не переходил бы Березину и не беспокоил бы войско наше и другие края, которые он еще не занял, но и от тех замков, которые он сейчас в осаде держит, не отступил бы, а те, которыми овладел, имел бы время укрепить, и, наконец, оставив в замках пехоту, мог бы конницу на зиму отвести в Москву, а к лету путь свежей, а мы оказались бы слабее, так как и поветовые и панские дружины выбыли бы, а пехота оскудела бы.

Кроме того, нужно принять во внимание то, что никогда войска польские и литовские численно не были равными московским, однако.. [777] не только защищались, но и победы одерживали, как, например, когда-то п. Жолкевский под Клушином с малым войском уничтожил большое московское войско 209. Там только две гусарских хоругви и третья пешая, сломав сопротивление, добились победы.

Бывали и другие случаи, когда польские войска были слабее московских, а войны кончались счастливо. Поэтому я написал князю я. в. пану гетману, чтобы он войско на Березину переправил, а не бездельничал с ним. Не знаю, каково будет его решение. Возможно, что он не отговорится (как все предполагают) оплатой или комиссией, которая в Минске на 3 ноября назначена. Имеется также большое затруднение с выдачей жалования войску давнего призыва, так как нет денег, ибо все, что было, на новую вербовку израсходовано. Нынешние же подати не собраны в связи с потерей большой части Литвы и разорением солдатами людей. Все же есть надежда, что дадут каких-нибудь 4 тысячи давнему призыву. Считаю, что задержка жалования здесь происходит не по вине короля и сената, а из-за неприятеля. Послано уже войску сообщение, что только на будущем сейме будет обсуждаться вопрос о жаловании.

Из Короны пишет п. гетман коронный. Из копий писем господаря валахского и п. Корыцкого посланы выписки в. м. м. п.

Опять на этой неделе пришли письма, а именно от е. м. п. коронного обозного, датированные из лагеря под Тернополем 26 октября, в которых он сообщает, что каларары валахского господаря принесли известие о том, что хан посланцам Хмельницкого носы и уши отрезать приказал, обвинив их в вероломстве и оставив при себе некоторых, остальных отпустил к Хмелю.

Пп. Яскульский и Корыцкий были уже у хана и обо всем том, что было им поручено е. м. п. гетманом, с ханом и Mypзами беседовали и хан султану калге приказал с ордами готовиться, чтобы тот с первым льдом непременно явился на Украину на помощь п. гетману, а сейчас всем буджацким ордам, как самым близким, хан приказал двинуться и соединиться с коронным войском там, где найдет это нужным е. м. п. гетман.

Дня 27 е. м. п. гетман должен был явиться в лагерь и, немедля посадив пехоту на коней, двинуться на Украину. Таким образом, в данное время они уже находятся в пути. Сейчас он хочет вступить в Брацлавщину, а потом, когда будет лед, в Киевщину, и дальше за Днепр, если бог даст счастье. Но и так, как об этом пишет п. обозный коронный, уже большое смятение среди казаков и черни, ибо они,, не надеясь на Москву, очень боятся ляхов и татар. Сообщает он также о том, что все казацкие разъезды, которые направились было в Полесье, вернулись назад.

Крыса, казак, который сдался под Берестечком, взял письмо для вербовки 100 казаков на службу Речи Посполитой. Взял он и второе на 1000 добровольцев и хочет воевать против Москвы способом Лисовского. Пошли ему, господь бог, счастье.

По просьбе здешних я. мм. пп. сенаторов е. к. м. в Швецию кратчайшим путем через Ригу отправляется е. м. п. Андрей Морштын, сандомирский стольник, чтобы не только передать привет, но и предварительно договориться относительно времени, места и посредников, [778] чтобы общими силами... к чему шведы и сами склоняются, хотя каждый раз нерешительно. В Англию также по этому вопросу отправлен п. де-Бай, голландский резидент е. к. м. В Порту поедет п. Отвиновский, но скоро он не может выбраться.

Познанское епископство остается еще не замешенным, как видно, е. к. м. решил передать его достойному, и льстивому придворному оно не достанется.

Остаюсь вашим покорнейшим и благодарным слугой. 5 ноября 1654.

Благодарный и покорнейший слуга в. м. м. п. Раховский.

Паляшук напiсаў(ла) 27.08.2014 18:47

1656 г., января 39.

Универсал гетмана Богдана Хмельницкого о назначении Ивана Нечая полковником Белорусским.

Богдан Хмелницкий, гетман с воиском его царского величества Запорозским.

Озваймуем тым писанем нашим каждому, кому бы тилко того потреба было ведати: паном полковником, сотником, есавулом, атаманом и всему товариству войска его царскаго величества Запорозскаго, старшине и черни, а особливое сотником и козаком, на Белой Руси знайдуючимсе, и ратним также его царского величества вшелякое кондицие людем, — иж ведячи ми пана Ивана Нечая нам и всему войску нашему его царского величества Запорозкому жичливого и в дилех рыцерских взятого от боку нашого, зсилаем на полковнитство в Белую Русь до Могилева, Чаусов, Новобыхова и Гомля, и инших мест, и мястечек, и сел, тамсе знайдуючих, абы там, зостаючи на пограничу, постерегал, якобы той полк вцали был захований для далшее послуге его царскому величеству, также нам и всему войску его царского величества Запорозскому напротивко розных неприятелей и кторый без перешкоды вшелякое тим полком снасть споряжати и от неприятелей пилно се стеречи, якобы с похвалою войска его царского величества Запорозкого наймней могло быть, тому пану Иванови Нечаеве, полковникови нашему белорускому, позволяем кождого з козаков, там еостаючих, доброго миловати, а злого карати. А хтобы, за оказанем того универсалу нашего, был спротивни и в том полковникови важилсе чинить якую наменшую кривду и перешкоду пререченому пану Нечаеви, — то ми кождого такового, за взятием ведомости, срокго без фолкги на горле карати будем, не чинечи иначе. Дат з Чегирина, януария дня 26, року 1656-го.

Богдана Хмелницкаго рука власная.

Печать и копея его ыилости пана Богдана Хмельницкого, гетмана войска его цар. величества Запорозкого.

Копея универсалу его милости пана гетмана.

Главный Москов. Архив М.И.Д. Подлинные Малороссийские грамоты за 1656 г., по рег. №67.

Паляшук напiсаў(ла) 27.08.2014 18:50

1656 г., марта 20,

Перевод с грамоты к государю от шляхты и военных людей города Старого Быхова, изявляющих о причинах, для чего по сю пору они не в подданстве у государя.

Перевод с полского писма, а послал 164 г., марта в 23 день.

Пресветлейший царю многих государств, княжеств и земель, от Бога себе повереных, многовладетельный и превечный государю!

На лист вашие царские милости, что мы прежь сего ответу не дали, не ина тому причина, толко что не было с стороны вашие царские милости кому отбирать; для чего, хто был к тому причинен, на того б и вина за правду быть имела. На нынешний лист отписуючи, вперед челом бьем, чтобы ваша государская милость, как государь рыцерский, коли належачюю титлу вашей царской милости в чем не дописалось, нам писма мало ведомым милостиве то простить изволил; хотя при том ведаем, что отписка наша, к его милости князю Трубецкому писана, доходила до рук вашей царской милости; однакоже, и ныне того подтвержаючи, чаем о высоком государском презрении вашей царской милости, что нас вперед пред Богом, которому мы присягали, вероломными, а притом и окрестным народом изменниками, и вечным насмеянием по захочешь иметь; естли бо возрел уже на Литву и Белую Русь ваша государская милость быть государем, тогда и Старой Быхов, коли от Речи Посполитой и от господина той крепости дедичного ведомость о том будем иметь, и мы таковые воли господни супротивлятца не захочем; а ныне о том ничего не ведаючи, и добродетели и присяжные веры к речи-посполитой и к государю своему додерживаем и додержать хочем; разумеем, что такое наше умышление и вера, например, коли бы мы подданы были вашие царские милости, никакие от вашие царские милости не отнесем хулы. Писан в Старом Быхове, месяца марта 20 числа, римского году 1656-го.

Именем шляхты и воинских людей, и всех на крепости Быховской будучи, Миколай Ниорошим и Костянтин Бугушевич, ловчей Оршанской, судья земский Оршанский, Старобыховской, староста Речетцкий. 

Главн. Москов. Архив М. И. Д., Польские дела за 1656 год, св. 105, л. 181 на об., № 11.

Паляшук напiсаў(ла) 27.08.2014 18:57

1656 г., мая 18 и июня 3.

Переводы уневерсалов польскаго короля Яна-Казимира 1) к обывателям Брaславского повета и 2) к жителям г. Быхова, в которых, увещевая всех приняться за оружие и истреблять Шведов, советует с российскими людьми поступать дружелюбно в надежде скорого с оным государством военных действий прекращения.

(Из укаэанных здесь двух универсаловь нами найден только первый, который и печатаем)

164 го., июня в 16 день, ся отписка и под нею полское писмо дано от государя сверху, принес подячий Дмитрей  Трофимов, а сказал: отдал де ему околничей Федор Михайлович Ртищев и велел полское писмо перевесть.

И то полское писмо, список Яна-Казимера короля з грамоты к шляхте и ко всему рыцерству, каков список переведен был июня в 13 день из разряду, а черной остался в посолском приказе.

Толко у сего писма приписана титла такова:

Ян-Казимир, Божиею милостию король полский и великий князь литовский, руский, пруский, жемоидцкий, мазовецкий, инфлянский, смоленский, черниговский, а шведцкий, готский, вондалский дедичный король.

А дело все писано слово в слово, каков лист переведен наперед сего июня в 13 день.

Перевод с полского писма, с латинским списка, что прислан из Вилны июня в 13 день.

Велможным, уроженым сенатором, урядникам земским, градским, рыцерству, шляхте и жителем повету Бряславского, подданним нашим, ласка наша королевская!

Велможные, уроженые, приятно нам любимые! Как во что - денных трудах и в безпокойствах наших неподвижно пребываючи, кончачи даные нам от Господа Бога над неприятелем заморским что-денные щасливие победы, так и в теплоте всегдашшней всех житилей, нам от Господа Бога повереных, а верных подданных наших, особно отлеглых, не уставаем одних в неподвижной к нам утвержаючи вере, других же на правдивую доброты и должности к нам и той речи посполитой напроважаючи дорогу, о таких однако хотя нам нигде неведомо, чтоб находится имели когда и войска обоего народа и воеводства все, а на останок и те, которые нам первейшую учинили отволоку дву слух наших, уже поворотились великими грамада убывуючею в счоте войск наших и не от малаго времяни будучи в делах воинских, опасался однако, чтоб в краях приятство и верность ваших милостей, особно в повети Браславском, как от немалого времяни под ярмом свейской обороны и кающим изменные того неприятеля не пребывали запалые в разных людей, а подобно и некоторых подданых наших урожоных, умыслили есмя тем универсалом обвестить приятство и верность ваших милостей, чтоб если то подлинно ведали, что по самую Варшаву, которая в облеженью с неделю от войска великаго княжства Литовского есть, и имеем надежду скорого ея взятья, и по границу княжства Пруского с одной стороны, а з другой стороны от великие Полши аж по Торунь  меем панство наше вцеле уволнено и освобожено; сами ж с немалою частью войска корунного и посполитого рушенья на оборону войск, при вельможных каштеляне киевском и маршалке великом корунном будучих, особою нашею х королю свейскому идем, что-ден на входячих татарских и казацких за нами смотря посилков, о чем приятство и верность ваших милостей ведая, а милость и отмщение Божие над тем неприятелем пред очима имеючи, чтоб есте до громады собиратися и случившись рука с рукою, и естлиб какие залоги в повете приятство ваших милостей хотя в ближних пребывали, оные воевать и вцеле подданство принять хотели, прилежно желаеи, пониже как ни откуду тот неприятель посилков иметь не можеть, но еще новая ему откуды инуды бывает великая война; притом напоминаем приятно верность ваших милостей, особно уроженых урядников, при которых сила проваженья посполитаго рушенья пребывает, чтобы на часть короля свейского или гетманов его недерзали собиратся, подданных наших жителей повету своего далеко вящьше за границу выпроводить, но вцеле при нас ставясь, того неприятеля сносить один другому допомогли и сами и с войском нашим, которые вскоре в там-те краи послать умыслили есмы, хотя иметь по уроженых урядниках повету того, чтоб как напрележнее постерегали, чтоб людем царя его милости московского никаких зацепок не чинили и их во всем оберегали, понеже  имеем на Господа Бога надежду, что от тамтой стороны скорое станет великого княжества Литовского успокоенье. А возврату посланника нашего что-ден ожидаем, учините то приятно верность ваших милостей с любви ку отчине, из должности к нам, чтоб, не противясь тому уневерсалу нашему, далеко лутче; хто бы с ннприятелем взятися хотел, пенею смертные казни (каpaны) быть имели; для чего тепле приятно верность ваших милостей напоминая, желаем доброго от Господа Бога здоровья. А универсал тот чтоб чрез уряд градский по парафьях и местах обыклых против права был чтен, прележно желаем Дан в Зерборичах, месяца мая 18 дня, лета 1656, панованья нашего полскаго осмого а свейскаго девятого году.

Ян Казимер, король.

(Место печати).

Глав. Москов. Архив М. И. Д., Дела Полския за 1656 год, св. 105, л. 182, № 14.

Паляшук напiсаў(ла) 27.08.2014 19:03

1656 г. Июнь — Сентябрь.

Бумаги белорусского полковника Ивана Нечая, присланныя им в Москву во время пребывания его со своими козаками в Чаусах и в Могилевском и Борисовском уездах.

1. Грамота короля Яна-Казимира войту и мещанам г. Быхова с выра жением похвалы за мужественное выдерживание шведской осады, с увещанием дальнейшаго сопротивления, с извещением о претерпеваемых шведами поражениях и с обещанием присылки подкреплений. 23 июня 1656 г.

Ян Казимер, Божиею милостью король полский, великий князь литовский, руский, пруский, мазовецкий, жемоитцкий, инфлянский, смоленский, черниговский, а шведцкий, готцкий, вандалский дедичный король.

Славнии верне нам любимые! Неподвижная вера, желателство и правда, которые не толко дедичному пану своему но так-же нам и речи посполитой верность ваших милостей, яко пламенем отвсюду небезстрашиями охаплены, додерживаете, достойно есть от нас не только похвалы, но и особной милости нашей, чтоб то вперед будущим веком памятно было, что есте между многими то себе заслужили; а хотя ни в чем не опасаемся, что пан ваш дедичный покажет вам ту ласку, которой достойныи есте, однако мы с нашие стороны того запоможем, что не толко мы сами, но и речь посполитая будет иметь призрение на такие великие мужества, протори, труды и истери, которые через тик долгую осаду восприяли есте; о том только прилежно желаем, чтоб есте до конца в той правде своей пребывали, будучи надежны того, что вкратце с той осады освобождены будете за приблжением в там-те краи войск наших; есть-ли бы до покою с тем неприятелем, которого себе желаем, не пришло, то уж Господь Бог знатно благословит войском нашим, понеже и тут — в коруне частые и знатные неприятель заморской побитие восприемлет, крепостей единых далече отбегает, а в иных отсидется не может, а с остаттком войска, которого уже одва что имеет, срамно уходить и неудобно выкрутитца, понеже ему отвсюду пути заступлены; в великом кнажеств- Литовском Жмойдь, Вилкомир, Упита, Бряцлавль, не могучи извести тяжкого ярма свейского, все залоги свейские высекли, которым на помочь уже часть войска немалую выслали есмя; с остатком войск наших сами, даст Бог, особою нашею к Литве поспишитися не омешкаем; есть-ли неприятель о ровных статьях не склонится до покою, то тогда верностем вашим на потеху и утверждение объявя, желаем доброго от Господа Бога здоровья.

Дан в обозе под Варшавою, 23 дня июня, лета Господня 1656-го, панованья королевств наших: польского — 8, а свейского 9-го году.

Ян Казимер, король.

Печать короля полского Казимера.

На низу у листа написано: славным Тимошу Власовичю, войту, лавником и всем мещаном места Быховского, верно нам любимым.

На том же листу написано: тот лист, список с листа полского Казимера короля к войту и к мещаном Быховским, промыслом его милости пана Нечая, полковника белоруского, от ляхов в дороге взят.

2.Письмо виленскаго воеводы Павла Сапиги к речицкому земскому судые Нерошинскому, с сообщением о своих военных успехах и с уведомлением о движении к Быхову вспомогателнаго отряда, — 4 июня 1656 г.

Милостивый пане судья земский речицкий, мой милостивый пане и приятелю!

Имею надежду, что, при милости Господа Бога единого, уж неприятеля едва не совсем погромил, а з другим алибо добрыми советами через статьи, с которыми и сам поизволяет, и комисарской съезд в Вилне в нынешних днях преспевает, на то позволить хочем или расправиться счасливо; с недели пойду с войском от Висли к Немирову; а пан судья Мозырский з добрым полком, навестя Тикотин, придет Польским воеводством к вашим милостям скоро; тем временем прошу добре, чтоб ваши милости старалися как лутче, как бы набитой через так многие прислуги и своей рыцерской славы не потеряли; я королю его милости известип ваши заслуги: посылаю лист его також до города. Пишут ко мне от ваших милостей: листы, до меня посланые, идут в дороге; даны 23 мая, и еще до мене недошли. Пан Яцынич, чаю, что поворотил до вашей милости. Отдаюся затем милости и приязни доброй твоей услугами моими.

Дан в Варшаве, 4 июня, лета 1656-го.

Твоей милости, моего милостивого пана, желателный приятель и служить готов Павел Сапига, воевода Виленский.

 Приписка на особом листе к вышеприведенному письму Сапиги к Нерошинскому, — от того же числа.

Да в том же листу положен лоскутчик, а в нем написано:

Чолобите его милости ксенду пробощу Быховскому, которому ниско кланяется пан Сапига; також Москве и казаком не верить, хотя-б на добре уговариватся с королем его милостью свещались.

А на подписи написано:

Список с листа от его милости пана Павла Сапеги, воеводы виленского, гетмана великого литовского, до пана Нерошинского, судьи Речицкаго, наместника Старобыховского, за печаловоньем его милости пана полковника Белоруского в дороге взяты.

3.Письмо виленскаго воеводы Павла Сапеги к войту и мещанам г. Быхова, с обещанием скорой поддержки и помощи против неприятеля, — 4 июня 1656 г.

Во 5 листу написано:

Павел Сапега, воевода Вилинский, гетман великий великого княжества Литовского, слонимский, здитовский, бортцкий староста.

Славному пану Тимошу Власовичю, войту, лавником и всем мещаном и жителем места моего Быхова, верно мне любимым. Дошло мне писание ваше, дано 14 мая, в котором вижу я великую потребу вашу и всех, которые с вами там же пребывают в так блиском суседстве неприятеля силного; а хочете посылков от мене: тогда я за ваше утраты и доброты и веру печалуюся прилежно, чтоб есте вспоможены были как скорее, о чем пишу до пана коменданта моего. Будьте надежны, что в кратком времени, даст-ли Бог, витатися с вами буду, и веселится будете славы и услуг ваших, которые любо у его королевские милости застарелые; однако и ныне я о них печаль имею, что с листа самого короля его милости, которой до нас послать велел, вы разумеете. Прошу вас, чтоб себе додержали и надежди не теряли; но и царь московский обещал вас ни в чем оскорбить, имеючи до миру, и с королем шведцким счасливо нам водится. Затем вас Господу Богу и его святой обороне отдаю.

Дан в Варшаве, 4 июня, лета 1656.

Вам всего добра желательный Павел Сапега, воеведа виленский, гетман великий великого княжества Литовского, рукою своею.

А на подписи: Список с листа его милости пана Павла Сапеги, воеводы Виленского, до войта, лавников и мещан Быховских, также за печалованьем его милости пана полковника белоруского в дороге


Паляшук напiсаў(ла) 27.08.2014 19:12

Челобитье белорусского полковника Ивана Нечая царю Алексею Михайловичу о своих распоряжениях и действиях под г. Бобруйском, о перехваченных полских писмах, о клевете на него Ивана Репника и преследовании за грабежи козаков, о средствах содержания своего войска в двух войтовствах и о пожалованш за службу сотнику Ивану Кошанскому имения в Могилевском уезде, — 24 июня 1656 г.

Список з белоруского листа, что писал к великому государю, царю и великому князю Алексею Михайловичю, всеа великия и малыя и белыя Росии самодержцу, войска Запорожского наказной полковник Иван Нечай, з братом своим с Юрьем Нечаем, с товарыщи, в нынешнем, во 164, году, июня в 29 день.

Наяснейши, цресветлый, милостию Божиею великий государь, царь и великий князь Алексей Михайлович всеа великия и малыя и белыя Росии самодержец, московский, киевский, владимерский, новгородцкий, царь казанский, царь остраханский, царь сибирский, государь псковский и великий князь литовский, смоленский, тверский, волынский, подолский, юхорский, пермский, вятцкий, болгарский, и иных, государь и великий князь новгорода низовскии земли, черниговский, резанский, полотский, ростовский, ярославский, белозерский, удорский, обдорский, коудинский, витебский, мстиславский, и всеа северныя страны повелитель и государь Тверские земли, карталинских и грузинских царей и кабардинскии земли, черкаских и горских князей и иных многих государств и земель восточных и западных и северных отчич и дедич, и наследник, и государь, и обладатель.

Бьют челом я, Иван Нечай, холоп и полковник твоего царского величества, со всем войском Запорожским полку твоего царского величества, падши у ног твоего царского величества, верное подданство и службы наши отдаем; в нынешнее время, июня в 19 день, под местом Бобруйским, обретаючимся на верной службе твоего царского величества, по розным дорогам заставы войска полку моего поставил есми, чтоб люди войска полскаго до Старого Быхова не проходили; и те два сотники полку моего Денис Мурашка и Хилко Будкович, переняв под городом Бобруйским, людей полских пограбили и лист короля полского и гетмана Павла Сапеги, переняв, взяли, с которых уразумели есмя, что король полский полк болшой со Скиркою, полковником своим посылает до Старого Быхова. Против котораго полку, совокупяся со князем Иваном Андреевичем Хованским, воеводою Могилевским, сам тотчас со всем полком против того неприктеля иду. И переправ на Березне и на Друте оберегать буду и впередь указу твоего царского величества ожидать буду. А ныне те листы короля полского и гетмана его, з братом моим родным, с Юрьем Нечаем, с которым сотника моего подручнаго над всею шляхтою Ивана-Адама Григорьева Кошанского, шляхтича, посылаю; с которых листов все твое величество уразумееш и как с ними поступать повелиш. При том выразумел я нерадение пана Ивана Борисовича Репнина, которой с ненависти твоему царскому величеству огласил нас будто я с полком моим какову худобу учинил в Могилевщине, и то на меня никогда не обявица; во всем твоему царскому величеству очищен быти готов. А будет которой своеволник и с полку моего свою волю какову чинил, и я тех наказывал и горлом карал, и моя правда и службы желательные, яко елей на верх воды, является. И ныне хотя скудное время на хлебе, полку твоего царского величества толко с Чаус из дву войтовств могилевских — Пулковского и Благовитцкого — сам с войском своим кормлюсь; а уряд Могилевский со всем от меня цел, чтоб и вперед при том же хлебе Чаусовском и в дву войтовствах пребывати мог. Падши у ног твоего царского величества, смиренне челом бью о грамоте; а я, восприяв милость твоего царского величества, тотчас с Чаус из двух войтовств на скужбу твоего царского величества знамя пансырного войска 120 коней своим подъемом с ружьем и со всеми достатки сподобью, и где повеление твоего царского величества будеть, послать тотчас готов есмь и сам с полком своим, где указ твоего царского величества будет, готов тотчас итти против всякого супостата; за сотника моего подручного Ивана-Адама Григорева Кошанского челом бью, чтоб ему поместье, хотя спаленое и выпустошеное, во Мстиславском уезде грамоту дать изволил и ево пожаловал, чтоб имел с чего служить твоему царскому величеству.

Дан из Могилева, месяца июня в 24 день, лета 1656.

Твоего царского величества верный халоп, со всем полком войска Черкаского Запорожскего, Иван Нечай, полковник твоего царского величества войска Запорожкого, рукою.


Челобитье белорусского полковника Ивана Нечая царю Алексею Михайловичу, с выражением преданности и готовности к усердной службе, с уведомлением о малом числе войска у него и об уводе козаков полковником Антоном Ждановичем, — 27 июня 1656 г.

Божиею милостию великий государь, царь и великий князь Алексей Михайлович, всея великия и малыя и белыя России самодержец (далее следует полный царский титул).

По указу вашего царского величества, пана и пана моего милостивого, за щастям теж от Бога даного вашему царскому [66] величеству Алексея Алексеевича, благоверного царевича, пана моего милостивого, вся дни живота моего прежде сего на услузе вашего царского величества, пана моего милостивого, проводилем и ныне, по указу вашего царского величества и по повелнеию, не перестаючи раболепно верный слуга и зычливый подданы и вашему царскому величеству и от Бога даному нашему царскому величеству Алексей Алесеевичу, благоверному царевичу, пану моему милостивому, за достоинство и разшыреие панств вашего царского величества, пана моего милостивого, и от Бога даного вашему царскому величеству Алексей Алексевича, благоверного царевича, пана моего милостивого, на каждом месце кровь нещадно розливать готов зостаю, со всяким опасным стяжанием понуждаюсь, яко прежде, и нынечи всяко верою и правдою нашему царскому величеству служить; лишь за правдою шествует ненависть; Богом вся быша и вся суть; на него увесь уповаю, на пресветлое лице вашего царского величества, взываючи: приклони милостивое ухо, ваше царское величество, ко исправление незлобия моего! Коло Минска, Борисова и иных мест и уездов жадных залог казацких не маш; и не такого в далных краях, але и близ Чаус, всех звевши, пан Антон Жданович украинных людей з собою побрал, а туж толко тии, котории давно поженилися в своих домах зостают, а я сам в килку коней зостаю на своем хлебе до указу вашего царского величества; есть не мало полку Лисовского, полку наюдзилова и инных шляхты, новоприбылых безчинных людей, котории с Нечаевими не бывают, безчинии делаючи; а они мене, а я их и в очы не знаю; где сам ответ дати в невинности моей до пресветлого маестату вашего царскаго величества, низко до земле упадаючи, перед пресветлыи очы вашего царскаго величества пребываю, себе найнизшым слугою и незычливым подданным маестату пресветлому вашего царского величества стелючи.

С Чаус, 27 дня июня месяца 1656 року Божьего. 

Вашего царского величества, пана а пана моего милостивого, нанизшый слуга и подножок Иван Нечай, наказный полковник войска вашего царского величества.

Надпись на конверте: Божиею милостию великому государю, царю и великому князю Алксеею Михайловичу, всея великия и малыя и белыя России самодержцу (далее следует полный царский титул).

Документы эпохи Богдана Хмельницкого 1656 и 1657 гг., извлеченные из главного московского архива министерства иностранных дел. Киев. 1911

Вінцук напiсаў(ла) 27.08.2014 19:56
Список осажденных царем Алексеем Михайловичем в Смоленске в 1654 году.

Смоленск и его стены. Смоленск. 1902

Крестоприводная именная книга польских и московских людей — шляхты, солдат, гайдуков и пашенных крестьян, вышедших в сентябре из Смоленска.

Сентябрь 1654 г.

Смоленская шляхта, Том II. Списки шляхты, хранящиеся в Российском Государственном архиве древних актов. (Историческая библиотека Б. Г. Федорова, Кн. 9). М. Российское экономическое общество. 2006

КРЕСТОПРИВОДНАЯ КНИГА

ШЛЯХТЫ ВЕЛИКОГО КНЯЖЕСТВА ЛИТОВСКОГО 1655 Г.
Крестоприводная книга Великого Княжества Литовского 1655 г. // Памятники истории Восточной Европы. (Monumena Historica Res Gestas Europae Orientalis Illustrantia). Том IV. Москва-Варшава. Древлехранилище. 1999


МАТЕРИАЛЫ ПЕРЕГОВОРОВ ЦАРСКИХ ВЛАСТЕЙ С РУКОВОДИТЕЛЯМИ ВЕЛИКОГО КНЯЖЕСТВА ЛИТОВСКОГО 

Великое княжество Литовское и Россия во время польского потопа (1655-1656). М. Наука. 1994

Толькі зарэгістраваныя карыстальнікі могуць пакідаць каментары.