Час вікінгаў у Беларусі: канец IX - пачатак XIII ст.

Скандынаўская калянізацыя Вялікага Ўсходняга шляху

Гістарычна Швэцыя была павернутая сваім тварам на Усход.
Гаральд Ернэ (Harald Hjarne, 1848-1922)
клясык швэдскай гістарычнай навукі.

Вікінгі ўва Ўсходняй Эўропе зьяўляюцца ў сярэдзіне VIII ст. і працягваюць сваю дзейнасьць да пачатку XIII ст. На жаль, пры мностве гіпотэзаў дагэтуль бракуе праўдападобных крыніцаў. Але калі савецкая "антынарманская" школа бьша пабудаваная цалкам на мітах пра "русы люд", "раксаланаў", "рэчку Русь", дык швэдзкія й заходнія гісторыкі заўсёды ішлі ад фактаў, якіх, тым ня менш, не хапае, каб скласьці ясны абраз тагачасных падзеяў. Як і абсалютная бальшыня сучасных гісторыкаў, аўтар падтрымлівае "нарманскую", дакладней, "вараскую" канцэпцыю гісторыі старажытнай Русі*.

*Тэрмін "нарманізм" не пасуе да рэаліяў Усходняй Эўропы, бо "norrman" (паўночны чалавек) - пазначэньне вікінгаў на Захадзе Эўропы. У нашых крыніцах яны вядомыя як "варагі", "русь", альбо "сьвеі".

Як вядома, мэтаю данскіх і нарвэскіх вікінгаў быў Захад. Акурат у Заходняй Эўропе былі заснаваныя скандынаўскія дзяржавы ў Ангельшчыне (Ёрвік), Нармандыі, Сыцыліі. У сваю чаргу, швэдзкія вікінгі прасоўваліся на Усход у землі тагачасных фінскіх і славянскіх плямёнаў [Arbman 1961:89]. Асноўным цэнтрам гэтага прасоўваньня на усход была старашвэдзкая Бірка на высьпе возера Мэларэн (Malaren). Потым да яе далучыўся горад Вісьбю (Visby) на высьпе Готлянд (Gotland) [Sawyer 1985:167]. Першай швэдзкай калёніяй бьша Старая Ладага/Aldejgjuborg, заснаваная ў сяр. VIII ст. на паўночным захадзе сучаснай Расеі. Акурат тут швэдзкія вікінгі-купцы атрымалі ад навакольнага фінскага насельніцтва назоў "Русь" ("Routsi"). Этнонім гэты паходзіць альбо ад назвы паморскай швэдзкай правінцыі Русьлаген (Roslagen), альбо ад назвы маракоў-веславаньнікаў "русь-чалавек" (rops-maen). Пабудаваны этнонім строга паводле законаў фінскіх дыялектаў. Параўнайце наступныя назвы фінскіх плямёнаў: "Чудзь", "Весь", "Водзь", "Сумь", "Лібь". Дагэтуль тэрмін "Русь" ("Routsi") выкарыстоўваецца для пазначэньня Швэцыі ў фінскай ды эстонскай мовах.

У заходняй гістарычнай навуцы паходжаньне паняцьця "Русь" лічыцца канчаткова вырашаным, а ўсе спэкуляцыі на гэты конт ("русы", "раксаланы" й г.д.) антынавуковымі [Stender-Petersen 1953:242-245]. Яўхім Карскі яшчэ ў 1930 годзе заўважьгў, што назва швэдзкіх вікінгаў "роусь" была запазычана ў фінскіх этнасаў наўгародзкімі славенамі й полацкімі крывічамі. У першыя стагодзьдзі існаваньня старажытнага Полацкага й Ноўгарадзка-Кіеўскага княстваў назоў "Русь" ніколі ня зьмешваўся з назовам "Славяне". Напрыклад, выразна адрозьнівае "Русь" ад "Славянаў" збор законаў "Руская праўда" [Karskii 1930:90]. Усе імёны першых князёў і грыдзяў (чаляднікаў) у даўнейшых памятках выключна скандынаўскія.

У IX ст., паступова прасоўваючыся з Ладагі й Ноўгараду на ўсход, швэдзкія вікінгі праклалі міжнародны гандлёвы шлях ад Балтыцкага да Чорнага мора й далей на ўсход. Сымбалем далечыні падарожжаў швэдзкіх ваяроў-купцоў лічыцца фігурка Буды зь Індыі, знойдзеная на высьпе Гельгё (Helgo) возера Мэларэн ля Стакгольму, якая сёньня захоўваецца ў Нацыянальным гістарычным музэі Швэцыі (Statens Historiska Museum).

На рачных прасторах паміж Балтыкай і Чорным морам швэдзкія ві-кінгі засноўваюць гандлёвую карпарацыю, якая атрымала назву "варагі" (varjager, varingar). Слова гэтае мае скандынаўскі карэнь "var" -клятва. Згодна з "Рускай праўдай" варагі валодалі выключна прывілеяваным становішчам у старажытнарускім грамадзтве [Stender-Petersen 1953:250]. Старажытнарускія летапісы злучалі паняцьце "Русь" і "Варагі" ў адно, маючы на ўвазе, безумоўна, скандынаваў: "идоша за мо рекь Варагом к Русі, сіце боса звахуть Варази суть яко се друзии зъвутся Свеі, друзии же Оурмане, Ангелане, друзии Гете" [PSRL 1997-1:19].

Першая зьвестка пра скандьшаўскае гаспадарства на абшарах плямёнаў фінаў і ўсходніх славянаў датуецца 839 годам. Праз Хазарскі каганат і Бізантыю да імпэратара Сьвятой Рымскай імпзрыі Людвіка прыбыло пасольства ад народу "Русь" (Rhos). Якраз так назваў дэлегацыю ў сваім лісьце імпэратар Бізантыі Тэафіль. Але нямецкае баярства са зьдзіўленьнем адзначыла, што насамрэч гэтыя Русы па сваёй мове належаць да швэдаў (Suetos) [Stender-Petersen 1953:247]. Швэдзкай дзяржавай лічылі старажытную Русь таксама арабскія аўтары [Karras 1989:46].

У X ст., перамогшы Хазарскі каганат (акурат у часе вайны паўстала неабходнасьць пабудовы "гарадоў"-умацаваньняў уздоўж Дняпра), швэдзкія вікінгі апанавалі ўсе рачныя шляхі ад Балтыкі да Чорнага мора. Балтыцкае мора па-швэдзку мае назоў Усходняе мора (Ostersjon). Славяне й фіны гэтае мора "ўсходнім" называць ня маглі, бо для іх яно было заходнім. Таму назвалі яго "Вараскім" на імя купцоў, якія прыходзілі са Скандынавіі [Labuda 1960:64]. Пра гэта пісаў пры канцы XVII ст. гісторык Хвядос Сафановіч: "словяни осели ажь до Двины и там все берега и того край осели на остаток ажь до Ледова и Балтгского мора, которое Варяжским Русь называет" [Safanovic 1952:96]. У сваю чаргу, Чорнае мора называлі "морам Русое" усходнія географы, напрыклад,Аль-Масудзі(сярэдзіна Хст.)[П 1989:189],тое самае мы сустракаем у "Аповесьці мінулых гадоў". "Рускім" Чорнае мора называе таксама заходнеэўрапейская "Славянская хроніка" Гельмольда (др. пал. XIICT.)[LI 1989:189].

Зь цягам часу скандынаўская дзяржава "Русь", палітычная ўлада ў якой належала швэдзкім вікінгам, апанавала ўсе рачныя шляхі ад Балтыкі да Чорнага мора. Сыстэма Вялікага Ўсходняга шляху (Storosterled), якую кантралявалі скандьшавы, была досыпь складанай. Існавала колькі маршрутаў яго праходжаньня. Сярод іх не згаданы канкурэнтнай Полацку кіеўскай хронікай "Аповесьць мінулых гадоў" шлях з Балтыкі наўпрост праз Полацак і Віцебск па Дзьвіне ў Дняпро, які быў карацейшы за Неўска-Ладаскі маршрут. Менавіта полацкі варыянт вялікага ўсходняга шляху ўзгадвае адзіная швэдзкая сага "Гутасага" (Gutasagan). Згодна гэтай гісторыі Готлянду, пісанай у пачатку ХШ ст. готляндзкай гаворкай: "ля 1030 году Ігар Дальняход зь сябрамі праплыў парацэДзьвіна (Dyna) праз Русь (Ryzaland) у Грэцыю...".

У швэдзкіх крыніцах краіна Русь атрымала ўласны назоў "Гардарыка" (Gardarike) - краіна ўмацаваных гарадкоў, бо ў мэтрапольнай Швэцыі VIII-X стст. не было жаднай патрэбы будаваць умацаваньні.

Цэнтрамі "Гардарыкі", альбо "Вялікай Швэцыі", сталі Aldejgjuborg /Старая Ладага, Holmgard/Ноўгарад, Palteskia/Полацак, Syrnes/Гнёздава, Konugard/Кіеў (Княскі горад). Мэтаю падарожжа варагаў-купцоў быў Miklagard/Kaнcтaнтынопaль - найбуйнейшы гандлёвы цэнтар тагачаснага сьвету. Падарожжа ад швэдзкай Біркі праз Балтыку на Русь пры добрым надвор'і займалаўсяго пяць дзён [L1 1989:145]. Багата швэдзкіх вікінгаў служыла ў каралеўскай гвардыі Бізантыйскай імпэрыі, дзе яны былі вядомы як "варангі" (varangus) [Stender-Petersen 1953]. Шмат зь іх складалі гвардыю вугорскага караля Х-ХІ стст., дзе яны былі вядомы як "оруш" (orosz) [LI 1989:115]. Нарвэскі кароль Гаральд (Harald, 1047-1066) у маладосьці служыў зьбіральнікам палюдзьдзя ("бірчым") у кіеўскага князя Яраслава/Jaritsleif Мудрага, жонкаю якога была швэдка Інгегерд/Ірына. Закахаўшыся ў дачку Яраслава скандынаўку Елізавету/Ellisiv, Гаральд прысьвяціў ей верш на старашвэдзкай мове. Твор гэты захаваўся.

Галоўнаю мэтай усходняга гандлю швэдзкіх вікінгаў былі рабы, якіх абменьвалі на срэбра. Невыпадкова куфіцкія дырхемы знойдзены на ўсходнім узьбярэжжы Швэцыі ды на заходнім, нашым, баку Балтыкі -у Беларусі, Латвіі й на поўначы сучаснай Расеі. Гандлёвае падарожжа ў Бізантыю ("Усход", "Грэцыю"), мяркуючы па надпісах рунічных камянёў Уплянду, было звычайнаю справай швэдзкіх вікінгаў. Акурат яны пакінулі падчас свайго побыту рунічныя надпісы на старашвэдзкай мове ў Ноўгарадзе, Полацку, Кіеве, Канстантынопалі (Сафійскі сабор). На абшарах старажытнай Русі знойдзена вялізарная колькасыдь скандынаўскіх памятак, большую за якую археолягі знайшлі толькі ў самой Швэцыі ды на фінскім узьбярэжжы. Заўважым, што на абшарах старажытнай Русі дагэтуль ня знойдзена жаднай памяткі альбо комплексу памятак данскага ці нарвэскага паходжаньня. Усе знаходкі атрыбутуюцца дасьледнікамі як акурат швэдзкія [Sverdlov, Shaskolskii 1986:113].

Гандлёвы шлях на ўсход меў выключнае значэньне для старажытнай Швэцыі. На Ўсход везьлі футра, мячы, медзь, сьвінец, коней. На абшарах усходніх славянаў і старажьггаых фінаў як падатак зьбіраліся каштоўныя шкуры, воск (тагачасны сьвет меў моцную патрэбу ў сьвечках), мёд. Важнае значэньне набыў гандаль рабамі, які красаваў у тагачаснай Швэцыі. Рабы былі хадавым таварам на рынках Усходу. Асноўным пастаўніком была Ўсходняя Балтыка. Напрыклад, эстонцам (эстам) паходжаньнем быў захоплены калісьці вікінгамі ў рабства нарвэскі кароль Улаф Трыгвасон (Olof Tryggvason) [Karras 1989: 47].

Скандынаўскія знаходкі на абшарах Беларусі. Складальнік Ф.Гурэвіч.

Скандынаўскія русы кантралявалі з DC ст. Чорнае мора, а таксама грабил шэраг паходаў на караблёх на Касыгі. Апонші швэдзкі паход на Усход датуецца другой паловай XI ст., калі караблі вікінгаў на чале зь Ігарам Дальняходам (Ingvar Vittfame), верагодна, трапілі ў Грузію, але ня здолелі вярнуцца дадому. Успаміны пра гэтую выправу адбітыя на 26 рунічных камянёх Уплянду, афармленьне якіх у свой час патрабавала вялікіх сродкаў [Kan 1996:48]. Вядома, што менавіта Ігар Дальняход на чале ўласнай дружыны ля 1030г.зрабіў рэйд па Дзьвіне [Abrahamson 2002].

Што да полацкіх крывічоў, наўгародзкіх славенаў альбо кіеўскіх палянаў дык скандынаўскія калёніі здаваліся выспачкамі ў іх моры. Швэдзкія вікінгі забясьпечвалі збыт прадукцыі тутэйшых гаспадарак ды вызначалі памер, характар ("палюдзьдзе") і месца ("пагост") збору падаткаў. Бедныя славянскія плямёны (пра гэта сьведчаць пахаваньні) ня мела аніякага сэнсу рабаваць.

Паступова, на працягу стагодзьдзяў, скандынаўская палітычная эліта асымілявалася ў славянскім асяродзьдзі. Тутэйшыя абшары, населеныя ўсходнімі славянамі, атрымалі назву Русь і вызналі праваслаўе. Вынікам стаўся своеасаблівы скандынаўска-славянскі сымбіёз. Этнолягі даўно заўважылі, што ў адрозьненьне ад звычайных палітонімаў (этнонімаў), палітонім "рускі" адказвае на пытаньне "чый", але не на пытаньне "хто" (паляк, немец і т.д.). Таму ўсходнеславянскія этнасы лічыліся ў сярэдня-веччы "рускімі". Акурат таму вызнаюць праваслаўе і лічаць сябе "рускімі" фінамоўныя карэлы й карпацкія русіны, на мову якіх паўплывалі заходнеславянскія гаворкі. Бо ад Карэліі да Карпатаў у паўночным і паўднёвым кірунку сягалі межы старажытнай Русі. Сёньня скандынаўскі карэнь "Русь" захавалі дзьве краіны Ўсходняй Эўропы: Беларусь і Расея.

Крыніца: Андрэй Котлярчук - Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. Менск, - Энцыклапедыкс.- 2002

Прапануем да дадзенага матэрыялу...
Спадабаўся матэрыял? Падзяліцеся з сябрамі!
Каментары чытачоў
Рагвалод напiсаў(ла) 10.03.2011 14:47

Древнескандинавские географические сочинения

IX. 1. «Какие земли лежат в мире»

В той части мира находится Европа, и самая восточная [там] — Великая Свитьод. Туда приходил крестить апостол Филипп. В том государстве есть та [часть], которая зовется Руссия, которую мы называем Гардарики. Там такие главные города: Морамар, Ростова, Сурдалар, Хольмгард, Сюрнес, Гадар, Палтескья, Кёнугард. Там первым жил Магон, сын Иафета, сына Ноя. Рядом с Гардарики лежат такие земли: Кирьялы, Ревалы, Тавейсталанд, Вирланд, Эйстланд, Ливланд, Курланд, Эрмланд, Пулиналанд, Виндланд — самый западный ближайший к Данмарку.

(Hauksbok,1892—1896, s. 155).

Рагвалод напiсаў(ла) 10.03.2011 14:56

X. «Сага об Одде-Стреле»

Гардарики — такая большая страна, что были тогда там вла­дения многих конунгов: Марро звался конунг, он правил Морамаром, та земля находится в Гардарики; Радстав звался конунг, и там, где он правил, [земля] называлась Радстова; Эддвал звался конунг, он правил тем владением, которое на­зывается Сурсдал, Хольмгейр звался тот конунг, который вслед за Квилланусом правил Хольмгардом; Палтес звался конунг, он правил Палтескьюборгом; Кёнмар звался конунг, он правил Кенугардами, а там сначала жил Магог, сын Иафета, сына Ноя. Все эти конунги, которые сейчас названы, давали дань конунгу Квилланусу. Но прежде чем Одд пришел в Хольмгард, Квилланус три предшествующие зимы собирал войско. Думали люди, что он заранее знал о предстоящем приходе Одда. Там были с ним все перечисленные ранее конунги. Сварт, сын Гейррида, был [там], а также Эгмунд, победитель Эйфьова, — так он был назван. Там было также огромное войско из Кирьялаланда и Равесталанда, Реваланда, Вирланда, Эйстланда, Ливланда, Витланда, Курланда, Ланланда, Эрмланда и Пулиналанда. Это было такое огромное войско, что невозможно со­считать, сколько сотен в него входило; люди были сильно удивлены, для чего могло предназначаться такое несметное ко­личество людей, которое там было собрано. (Orvar-Odds saga, 1888, s. 187).

Litvin напiсаў(ла) 10.03.2011 19:04
Варяжское происхождение Рюрика вызывает сомнение в силу сведений из других древнерусских источников. Например, в Сказании о князьях владимирских (конец XV— начало XVI в) записано следующее: ...И в то время некии воевода новгородцкий, именем Гостомысл, скончевает свое житие, и созва вся владелца Новагорода, и рече им: «О мужии новогородьстии, совет даю вам аз, яко да пошлете в Прусьскую землю мужа мудрыя и призовите от тамо сущих родов владелца себе». Они же шедше в Прузскую землю и обретоша тамо некоего князя именем Рюрика, суща от рода римъскаго Августа царя, и молиша князя Рюрика посланьницы от всех новогородцов, дабы шел к ним княжити. Князь же Рюрик пришед в Новъгород, имея с собою два брата, имя единому Трувор, а другому Синеус, а третей племянник его с ним имянем Олег; и от того времени наречен бысть великий Новград, и нача князь великий Рюрик первый княжити в нем в лето 6375.
Арунас напiсаў(ла) 14.03.2011 16:36

Битва Рорика с куршами и шведами

По данным Саксона Грамматика куши и шведы, ранее платившие датчанам «ежегодную дань», напали на Данию, когда Рорик стал королем Дании. К восстанию присоединились также и другие племена, которые выбрали общего короля. Этих «варваров» Рорик разбил в морском сражении, а потом и остальных славян принудил подчиниться и платить ему дань.

Этого Рорика можно отождествить с викингом Рориком, активно действовавшем в Фрисландии и Ютландии в середине IX в. Император Людовик Благочестивый около 837 г. поручил ему оборону Фрисландского города Дорештада, на которого нападали викинги. Император Лотарь около 841 г. изгнал его оттуда, но в 850 г. Рорик снова силой укрепился в Дорештаде. Когда в Дании начались внутренние столкновения, Рорик ходил на Данию в 855 и 857 гг. и укрепился в Южной Ютландии в 857 г. В то же время его положение в Фрисландии усложнилось. В 863 г. он с датчанами безуспешно нападал на Дорештад, в 867 г. вновь упоминаются намерения изгнанного из Фрисландии Рорика укрепиться в бывшем лене. Только в 870-873 гг. франконские короли подтвердили ему его лен. В 882 г. Рорик был уже мертв.

Поскольку Саксон борьбу Рорика в Балтийском море увязывает с началом его правления в Дании, их можно отождествить с укреплением исторического Рорика в Ютландии в 857 г. Эта дата хорошо сходится и с событиями на Руси. В последнее время получает все больше признания мнение, что Рорик Ютландский и родоначальник династии Русских князей Рюрик есть одно и то же лицо. Его призыв в Северную Русь русские летописи относят к 862 г., а смерть - к 879 г. Это условные даты, но они по существу совпадают с датами жизни исторического Рорика.

Борьба Рорика с куршами и шведами, описанная Саксоном, есть как бы связывающее звено на пути Рорика на Русь. Шведы издавна имели колонии и в Куляндии (Гробиня-Зэбург), и в Северной Руси (Ладога-Альдейгьюборг). В середине IX в. племена окрестностей Ладоги восстали против шведских варягов и изгнали их. Примерно в то же время в Балтийском море показался энергичный датский викинг Рорик, который удачно воевал с шведами и куршами. Естественно, что жители окрестностей Ладоги пригласили Рорика оборонять их от шведов.

Дзед напiсаў(ла) 15.03.2011 14:09
Цесныя сувязi памiж русскiмi князямi i скандынавамi захавалiся i на пачатку XII cтагоддзя. Напрыклад, у 1127 годзе князь Мсцiслаў Вялiкi здзейснiў паход на Полацак. Жонкай Мсцiслава была шведская князёўна Хрысцiна Iнгаўна. У гэтым жа паходзе ўдзельнiчаў яго сын смаленскi князь Расцiслаў Мсцiслававiч. Цiкава, што памёр князь Расцiслаў 17 сакавiка 1167 года на тэрыторыi Смаленскага княства ў вёсцы Зарубе, якая належыла яго сястры Рагнедзе -http://kremlion.ru/praviteli/rostislav/
Ingrid напiсаў(ла) 05.08.2012 12:42
В "Саге о Тидреке Бернском" XIII века рассказывается, что князь Вилькин со своими воинами пошел на Восток, захватил Полоцк и Смоленск, и, оставив там своих воинов, сам вернулся в "страну Вилькинланд". Паве Урбан предпологал, что в такой форме отразилось "предание о прежнем переселении части вильцев-лютичей с запада на восток" (П.Урбан. Старажытныя лiцьвiны. Мова, паходжанне, этнiчная прыналежнасць. Мн., 2003. - С.71). Хотя вполне вероятно, что упомянутый Вилькин был первым известным князем ободритов Вильчан (около 795 года) согласно франкским летописям.
Волат напiсаў(ла) 04.10.2012 11:01
Паляшук напiсаў(ла) 04.12.2012 11:18
А вось цытата з Супрасльскага летапісу пра Рагвалода:
"В лъто 6488 (980)... Бъ бо Рогволод пришел и замория, имъ бо власть свою в Полъцку". (Хронікі і летапісы Беларусі. Сярэднявечча і раньнемадэрны час. Тэматытчны дадатак да нумару "ARCHE" №9 за 2009. 2010. - с.78)
Паляшук напiсаў(ла) 04.12.2012 11:33
А Рурык прыйшоў на Русь не со Швецыі, а з Памераніі альбо Ютландыі. Пра гэта нават у Слуцкім летапісе запісана наступнае:
"Летописець о великом князи московскомь, како далеки от роду Володимерова

В лето 6000 (492) То придоша з Немец 3 браты в Новьгородокь Трувор. Первыи князь, Рюрикь, пришедь из немець и роди княза Игоря, а Игорь роди Святьслава, и Святьслав роди Володимера, иже крести Рускую землю. Владимир роди Ярослава, Ярослав роди Всеволода, Всеволод роди Владимира Мономаха, Манамах роди Юрья и Юрьи роди Всеволода Великое Гнездо, а Всеволод роди Ярослава; при сем князи Батыи быль, татарове взяли Рускую землю. Ярославль роди Александра Храбраго и Ярослава, Александра роди Данилия, Данилеи роди Иоана Доброго Калиту, иже исправи Рускую землю о татеи и отразброя, от всякого мятежа. Иван роди Дмитрия, тои бо Дмитръи называеться самодържень. Дмитреи роди Василия, Василеи роди Василя ж, Василеи роды Иоан роди Иоан, Иоан роди Дмитреи.

В лето 6496 (988). У Володимира 12 сыновь было: 1. Вышеслав, 2. Изяславь, 3. Святополк, 4. Ярославль, 5. Всеволода, 6. Святославль, 7. Мьстиславль, 8. Борис, 9. Глеб, 10. Станиславь, 11. Судиславь, 12. Позвиздь. Посади же Вышеслава в Новегороде, Изяславя в Полоцку, Святополка в Туровъ.

(Там жа, 156-157)
litva напiсаў(ла) 30.12.2012 16:47

Толькі зарэгістраваныя карыстальнікі могуць пакідаць каментары.