І. Клюкоўскі - Успаміны аб падзеях паўстання 1830-1831 гадоў
- Паўстанне Ашмянскага павету
- Завілейскае паўстанне
- Аб'яднанне літоўскіх паўстанцаў з польскімі войскамі
- Эмісарства
- Варшава (2 жніў[ня] - 7 верас[ня])
- Выхад з Варшавы
- Блуканне
Эмісарства
Ян Жыгімонт Скшынецкі - польскі генерал, удзельнік напалеонаўскіх войнаў 1809 - 1814 гадоў. У паўстанні галоўнакамандуючы польскай арміі, праводзіў пасіўную палітыку, за што быў пазбаўлены пасады. У складзе корпуса С. Рожыцкага адышоў у Галіцыю. У эміграцыі генерал дывізіі ў бельгійскай арміі.[18 ліпеня]. Драмаў я стомлены пад вясковым плотам, абапёршыся галавой на уланскі шышак. Глухі гук ад колаў артылерыі, што кацілася па мягкаму грунту каля мяне, абудзіў мяне ад трывожнага сну. На палову адкрытым вокам назіраў я за перасоўваннем гармат і глядзеў на суровыя постаці нашых артылерыстаў. I зноў задрамаў, і зноў быў абуджаны і пазіраў на праходзіўшую рэзва пяхоту - гэта быў цвет жвавых хлопцаў Польшчы, не замардаваных цяжкасцямі і супярэчнасцямі. I зноў я драмаў, і зноў абуджаны - марыў. Калі вызвалі мяне да Дэмбінскага, я сарваўся і пабег. Знайшоў я паважанага камандуючага сідзячым на парозе гумна над картай, тут жа каля яго, расцягнуўшыся на зямлі, спалі стомленыя ад'ютанты. Ён, апусціўшы галаву, глядзеў на карту, а каля яго, апусціўшыся на адно калена на гэтае ж месца глядзеў падафіцэр з артылерыі (затым так знаёмы мне па эмісарскім блуканням - Панятоўскі), якога той высылаў у разведку на адлегласць у некалькі міль для захопу языка, каб даведацца аб перасоўваннях непрыяцеля. Пачуўшы, што хтосьці падыходзіць, падняў галаву і з прыемным шчырым усмехам заклікаў мяне да выканання даручэнняў, аб чым мне намякаў ужо ў Панявежы і выслаў адтуль [14 ліпеня] з гэтай мэтай Канстанціна Граткоўскага, які таксама служыў у познаньскім палку. Тх мэтай было прабрацца паасобку да Скшынецкага, які адпаведна нашаму ўяўленню павінен быў знаходзіцца паміж Беластокам і Гродна, перадаць яму пісьмовы рапарт і вусна падрабязна распавесці аб усёй жахлівасці нашага становішча, і запытацца аб далейшых загадах, папрасіўшы дапамогі калі не людзьмі, так хаця б боепрыпасамі для зброі. У выпадку, калі не застану яго ў тым месцы, на якое мы разлічвалі, павінен буду прабірацца далей аж да самай Варгаавы.
Пасля ваеннага абеда пры штабе, узяўшы на дарогу 100 рублёў асігнацыямі і развітаўшыся са слязамі, як ніколі так чулліва не развітваўся з бацькам, заставіўшы на руках у сяброў каня, зброю і абмундзіраванне, пераправіўся, апрануўшыся ў дранае адцзенне, праз Вілію і накіраваўся проста ў Міхалішкі да знаёмага мне яшчэ са спакойных часоў па Вільна Вінцэнта Жэброўскага. Я застаў яго на лугавіне з касцамі. Ён быў вельмі здзіўлены, калі пазнаў мяне, а пасля таго, як даведаўся аб усіх падрабязнасцях, забяспечыў прыемны начлег, а потым адаслаў мяне на сваіх конях да свайго знаёмага Івашкевіча, які жыў на адлегласці паўтары міль ад Гудзенікаў і павінен быў у далейшым дапамагчы мне і даць неабходныя інструкцыі.
Якім жа мілым пасля ваеннага шуму сярод няспынных няўдач падалося мне вясковае зацішша. Т якім непрыемным - рамяство ваеннага! Ах, не ведаў я яшчэ да гэтага шчасця, якое паходзіла ад цішыні!
Затым было каля дваццаці міль прыемнага падарожжа праз Віленскі і Ашмянскі паветы, бо ўвесь час пераязджаў ад знаёмых да знаёмых. Так, спачатку накіраваўся да Чэрнішак Кундзічаў, адтуль да Мазурышак Людвіка Ходзькі, а таксама да Медніку Януша Козела, адкуль перабраўся праз Каменны Лог. дзе чаркесы пільнавалі паштовую станцыю, аднак на шчасце ў гэтай хвіліне там не было ні воднага з іх, да Табарышак Важынскага, адкуль я пісаў да бацькі. 3 гэтага месца накіраваўся да Антонава. што належала падкаморьгю Вяржбовічу, які адаслаў мяне да Сакалоўшчыны Гжоўскага, а адтуль да Больцэнік Путкамера, што знаходзіліся ўжо ў Гродзенскай губерні.
[20 ліпеня]. Ехаў позняй ноччу, ясна свяціў месяц, які калі-некалі праплываў праз цёмныя хмаркі, я ж набліжаўся да месца, дзе жыла Марыя... каханая нашага першага паэта... Па чарзе прыходзілі на думку вершы:
"На доле туман. а месяц высока.
Кружыць сярод разводдзя чорных хмар.
Імгле не усё ён вока паказаў".
альбо:
"Жанчына, марная пушынка!"
I ў гэтых марах закацілася мая брычка з грукатам на ганак.
Сядзела няверная Марыя (?). Каля яе сядзеў муж, самотны і маўклівы..., не бачыў на іх тварах весялосці... Прынялі мяне найветлівей... Не ведаў дагэтуль бессмяротнай рыфмы пакінутага каханка Марыі, углядаўся ў яе пільна. Стан зграбны, але маладосць ужо прайшла, рысы твару па-сапраўднаму польскія, мала прыемныя..., вочы блакітнага колеру, але поўныя адлюстраваннем меланхалічнай чуллівай душы. Не дзіва, што іх позірку павінны мы "Дзядам". "Свіцязянцы" і "[Конраду] Валянроду"... Ах, такіе ж самыя вочы, і з такім жа самым выразам... Ну, што нам далей казаць?...
Назаўтра, з самай раніцы былі пададзены да ганку коні, і я, як хутчэй сарваўся і накіраваўся на Эйшышкі, Радунь. у плебанію паважанага патрыёта к[сёндза] Мацяёўскага, на Забалоць Вансовіча, да ветлівых жыхароў і руплівых патрыётаў Пірускіх, якія даставілі мяне аж да вёскі Друзкенікі, размешчанай над самай ракой Нёман.
[24 ліпеня]. У гэтай вёсцы перавезлі мяне сяляне праз Нёман і правезлі некалькі міль позняй ноччу да маёнтка Віктарын. размешчанага ў Аўгустоўскім ваяводстве, уласнасці памешчыка Хомскага. Прывітанне, зямля герояў, прывітанне, краіна свабоды, прадстаўляў сабе, што ўжо тваё вольнае паветра ўдыхаю! I вас таксама ніколі не запамятую, бедных, аднак шчырых літоўскіх сялян, з якой расчуллівасцю вы са мной развітваліся, з якой чуллівасцю цалавалі мне рукі, бласлаўлялі і жадалі мне шчаслівага далейшага падарожжа! Хто ж у вашы простыя сэрцы ўліў такое чыстае полымя нацыянальнай свядомасці? О! Прыйдзе да вас бяда, тыраны, што з такой упартасцю абражаеце людскія пачуцці!
Адгэтуль паехаў на Ястшэмну Любавіцкіх, Яцвезь Гансеўскага, ДэМбаў Андрацкага, адкуль мяне па чарзе стральцы правадзілі пеша праз недаступныя балоты да вёскі Капіцы.
[27 ліпеня]. Не даходзячы яшчэ да вёскі, пачуў удалечыні стрэлы ручной зброі, якія станавіліся што раз бліжэй. Праваднікі, спалохаўшыся, пераапрануліся як хутчэй у сялянскія світкі і скрыліся ў вёсцы. Значна змяркалася, па вёсцы хадзілі па некалькі чалавек з ліку разбітых нашых салдатаў, хутка падыйшоў і сам кіраўнік, палкоўнік Пушэт з дзесяткам застаўшыхся салдат. Ён быў разгромлены, як паведаміў мне, перавышаючай непрыяцельскай сілай пад Белагрудай. 3 двухсот ці трохсот чалавек у яго засталося ледзь трыццаць. У сваім адступленні праз балоты страцілі яны ўсіх коней. Самога Пушэта з-за празмернай паўнаты, не здольнага брысці шпарка праз балоты, салдаты валаклі пад рукі. Напэўна, варты быў ён у такім стане спачування, але я знайшоў у гэтым, супраць уласнага жадання, штосьці камічнае. Грузны карміцель, абваляны ў балоце, які страціў з перапуду пісталеты, гадзіннік і ўсё, што было пры ім, і няспынна нагадваў аб сваіх геройскіх учынках, як з самага пачатку вайны, маючы толькі каля двухсот чалавек, супрацьстаяў дзесяткам тысяч маскалёй. Правільна ці няправільна, аднак я ўсміхаўся ў душы над гэтай буфанадай; развітаўся з палкоўнікам, які выбіраўся шукаць прытулак, перабраўшыся праз балоты, у Дэмбаве.
Адтуль пайшоў пеша праз лес на Волькі і Цемнацыі. дзе павінны былі знаходзіцца казакі. Вёскі было яшчэ не бачна, бо яе засланяў густы бор, але ж знаходзіліся мы дзесьці блізка каля яе, бо чулася браханне сабак і крык цемнашыйскіх гусей. Мой праваднік быў спалоханы яшчэ болей, чым я. Ён няспынна азіраўся і выходзіў наперад на разведку, пакідаючы мяне ў кустах за некалькі крокаў ад сябе. Наканец шчасліва мінавалі мы жахлівы прамежак. У Клімашэўніцы наняў коней да мястэчка Ядвабнае. адкуль мяне шчыры солтыс з бліжэйшай вёсцы на канях, як свайго парабка, праводзіў да Драздова. які баяўся ехаць возам з-за таго, што ў гэтых мясцінах снавалі маскоўскія салдаты. Па дарозе спаткаўся з некалькімі дзесяткамі ваенных, апранутых у мундзіры корпуса Хлапоўскага, якія з-пад прускіх межаў прабіраліся ў Варшаву.
3 Драздова, дзе спаткаў каля дваццаці маскоўскіх уланаў, якія суправаджалі з пашы да Ломжы каля двесці коней, адвёз мяне Лявінскі да свайго суседа Ракоўскага, жыўшага ў Ракаве. дзе я пераправіўся праз Нараў.
[28 ліпеня]. Пераправіўшыся праз раку і не знайшоўшы ў доме Гадлеўскага (?), быў я прадастаўлены сам сабе без усялякай дапамогі. У Пнёва плябан прыняў мяне досыць халодна і абыякава, як і ўсё астатняе святарства ў Каралеўстве Польскім. Што за розніца ў параўнанні з літоўскім святарствам! Сустракаючыся яшчэ некалькі разоў з асабнымі маскоўскімі салдатамі, якія снавалі па дарозе, па гарнізонах, знаходзіліся ў маёнтках, дайшоў да вёскі Пухалы. Тут папрасіў воз ці правадніка, аднак лютаваўшая тут халера да канца пазбавіла жыхароў чалавечнасці і патрыятычных пачуццяў, суседства смерці зрабіла іх настолькі нечуллівьші, што яны нават не пажадалі мяне слухаць. Пасля доўгіх намаганняў і спроб наняў для далейшай дарогі правадніка, аднак і Вяржбіцкі ў Козіках, ад якога спадзяваўся атрымаць дапамогу, размяшчаў у сваім доме маскоўскую каманду, таму здзіўлены маім з'яўленнем, пажадаў як хутчэй ад мяне пазбавіцца, даўшы мне з гэтай мэты, як палічыў, некалькі злотых на дарогу. Адмовіўшыся ад яго ўбогага падарунку, з найвялікшым абурэннем і пакорлівасцю мучаніка, стомлены доўгай пешай дарогай, накіраваўся да бліжэйшай вёскі, дзе, адпачыўшы і наняўшы коней да Люботыні Язерскага, вымушаны быў чакаць да вечара, каб мяне не схапілі шматлікія маскоўскія каманды, якія знаходзіліся ў гэтых месцах. Прыпыніўся я ў солтыса, які мяне, прамоклага за цэлы даждлівы дзень да ніткі, схаваў ад прыходзіўшых да яго ў госці маскалёў у невялікім пакойчыку. 3 вялікім хваляваннем чакаў вечара. Як толькі сцямнела, паехаў далей і назаўтра [31 ліпеня] дабраўся да Кельчава Півонскага, дзе вечарам пераправіўся праз Буг.
3 гэтага месца накіраваўся да мястэчка Ядава, якое знаходзілася на адлегнасці толькі 6 міль ад Варшавы. Там, калі ў гандлёвы дзень не мог знайсці ні голтыса, ні нават пры дапамозе маёра Грыневіча, якому адкрыўся, не мог дастаць коней; у такім становішчы чакалі мы павозку. У гэты момапт пад'ехала оратавая Грыневіча, якая па рэкамендацыі брата забрала мяне, апранугага па-сянянску, да сваёй павозкі і адвезла ў Варшаву. Яе муж, сумленны і светлы чалавек, які служыў у французскім войску ў вайне 1812-1814 гг., не мог нарадавацца, убачыўшы так добра настроенага, як мне ён стала апавядаў, ліцвіна, усюды мяне вазіў, знаёміў і паказваў варшаўскія цікавасці, шмат у чым з любога погляду карыстаўся бы яго знаёмствам і сяброўствам, калі б праз некалькі дзён ён не стаў ахвярай пануючай халеры.
[2 жніўня]. Раніцай 2 жніўня, прыбыўшы ў Варшаву і зарэгістрыраваўшыся па Празе ў мясцовых уладаў, яшчэ пакрыты пылам, з адросшымі валасамі і барадой, увесь потны ад спекі, у сялянскім аддзенні пайшоў да Скшынецкага. Ён жыў тады ў палацы Тарноўскіх. Застаў яго за размовай з жонкай, не прыгожай, але прыемнай і прывабнай жанчынай. Пасля таго, як я паведаміў яму аб мэце і спосабе майго прыезду, аддаўшы ў рукі рапарт Дэмбінскага і перадаўшы на словах аб умовах, у якіх знаходзілася Літва, ён чулліва мяне абняў і расцалапаў, шануючы і бласлаўляючы мае ахвяры і здзейсненую працу. Затым запытаўся ў мяне, ці не адчуваю ў чым патрэбы, і калі я, падзякаваўшы яго, адказаў, што нічога не патрабую, прымусіў прыняць ад яго каля двухсот злотых, неабходных для майго новага абмундзіравання. Назаўсёды застанецца ў мяне ў памяці і будзе служыць мацнейшым довадам незаплямленасці яго намераў гэты шчыры і поўны адкрытасці прыём.
Няма каментароў. Ваш каментар будзе першы.
Вы можаце пакінуць свой каментар, уласную думку ці пытанне па выкладзенаму вышэй матэрыялу.