Антыбальшавіцкія паўстаньні і партызанская барацьба на Беларусі

Дабранскае паўстаньне

За дзесяць кілямэтраў ад гораду Мсьціслаўлю, за два - ад мястэчка Маляцічы, за восем - ад чыгуначнай станцыі Ходасы, на самай мяжы Крычаўскага, Чэрыкаўскага і Мсьціслаўскга раёнаў знаходзіцца вялікае сяло Добрае. Яно такое вялікае, што часткі яго маюць самастойныя назвы: Данілаўка, Барысаўка, Царкавішча (тут была царква), Ракаў Канец і Сяло. Тутэйшыя сяляне жылі вельмі заможна і мелі ў сярэднім па 100-150 дзесяцінаў зямлі, а ўвогуле амаль ніхто зь іх ня меў менш за 20 дзесяцінаў.

Маючы добры дастатак, сялянскія дзеці пасьля пачатковае школы ішлі вучыцца далей у сярэднія й вышэйшыя навучальныя ўстановы. Многія зь іх сталіся дактарамі, інжынэрамі, каморнікамі, аграномамі, чыноўнікамі, а падчас Першае сусьветнае вайны большая палова дабранскае моладзі даслужылася да вялікіх і малых афіцэрскіх чыноў.

Да мясцовае інтэлігенцыі належалі: Валюжэнцы, Пуцілы, Асмалоўскія, Зяньковічы, Рахонскія, Астаньковічы, Пузырэўскія, Міхневічы, Язерскія і іншыя. Калі фронт пад узьдзеяньнем бальшавіцкае прапаганды разлажыўся, а ў гарадох стала холадна й голадна, бальшыня гэтай маладой інтэлігенцыі вярнулася ў роднае сяло.

Адным з апошніх вярнуўся ў Добрае гусар лейб-гвардыі Лявон Зяньковіч, у поўнай ваеннай форме, з шабляй і рэвальвэрам. Прыехаў ён на дзьвюх падводах, нагружаных рознай зброяй - да кулямётаў уключна. I хаця ўсе вярнуліся з фронту ўзброеныя да зубоў, аднак усё-ж палічылі за неабходнае спытацца:

- А нашто табе, Лявон, столькі? Яшчэ не наваяваўся? Маці ўсе сьлёзы выплакала. Замест шаблі лепей жонку мець.

- Нашто? - адказаў Зяньковіч. - Празь некаторы час будзеце знаць, каго ваяваць, як матак і жонак абараняць. -I завяршыў свой адказ старой салдацкай песьняй:

Жаўнерыкі -малойчыкі,
А дзе-ж вашы жоны? -
Нашы жоны - ружжы заражоны.
Вось дзе нашы жоны...

I сапраўды, спачатку здавалася, што зброя зусім не патрэбная. Недзе пракатваліся праз гарады й сёлы франты грамадзянскае вайны, недзе ехалі па хлеб і па дарозе паміралі ад голаду людзі, недзе выразалі на сьпінах афіцэраў георгіеўскія крыжы й вырывалі сьвятарам бароды... Усё гэта было недзе, а Добрае самаізалявалася, ігнаравала загады аб мабілізацыі ў Чырвоную армію, сабатавала шляхам розных хітрыкаў харчраскладку. Афіцэры ўзяліся за плуг. Нават ваяўнічы Лявон Зяньковіч пайшоў у сваты да адной дзяўчыны, сам сасватаў яе і ажаніўся.

Аднак над Добрым зьбіраліся паступова хмары. Памыляўся той, хто думаў, што яго праміне Вялікая Кастрычніцкая рэвалюцыя. "Летам 1919 г., у самае жніво, - успамінае I. Е., - мы былі на полі і раптам заўважылі, што неба зацягвае дымам. Спачатку здалося, што гарыць лес, але мы не пачулі ўласьцівага лясным пажарам паху смалы. Гарэла Добрае. Хаця ад нашае вёскі Пастарнакі да Добрага дваццаць кілямэтраў, але па вечарох выразна чулася страляніна. Па ўсіх дарогах, што вялі да Добрага, стаялі чырвонаармейскія загараджальныя атрады, не прапускаючы нікога ні туды, ні адтуль. Так доўжылася два тыдні. I нарэшце мы даведаліся, што ў Добрае накіраваны дадатковыя воінскія часткі з Мсьціслаўлю й Чэрыкава. Потым страляніна сьціхла, неба ачысьцілася ад дыму. Ноччу, праз сон, я пачуў ціхі стук у акно нашае хаты й голас маці:

-Гэта ты, Лявон?

У хату ўвайшоў Лявон Зяньковіч і пакінуў яе на сьвітаньні. Удзень ён хаваўся ў лесе каля нашае вёскі, а начаваў у копах сена, куды мы й насілі яму ежу. Тымчасам мой старэйшы брат шукаў мясьціну, дзе-б Зяньковіч мог схавацца больш надзейна. I пасьля доўгіх марных пошукаў такім сховішчам аказаўся шырака ведамы на Магілёўшчыне Цёмны Лес. Калі нязьвезенай заставалася толькі адна капа сена, я прывёз у ёй Зяньковіча ў Пастарнакі. Ноччу я праводзіў яго да Мсьціслаўлю, а адтуль у наступную-ж ноч інжынэр Пячкоўскі завёў Зяньковіча ў Цёмны Лес, дзе адрэкамэндаваў знаёмым зялёнаармейцам як кіраўніка Дабранскага паўстаньня. А па дарозе да Мсьціслаўлю Лявон Зяньковіч расказаў мне пра гэтае паўстаньне.

Нягледзячы на мірны лад жыцьця, дабранцы ўсё-ж трымалі вуха востра. Таму калі ў Добрым паявіўся больш значны, чым калі-небудзь раней, атрад, што складаўся з камдэзаўцаў і харчармейцаў, то больш за трыста дабранцаў, якія ўхіляліся ад мабілізацыі, зараней схаваліся. Яны прайшлі праз франты сусьветнае вайны, неаднойчы глядзелі сьмерці ў вочы, яны мелі шмат баявых адзнак, яны былі пакрытыя шрамамі ад ранаў, але яны не маглі, бо не хацелі, абараняць ненавісны ім бальшавіцкі дзяржаўны лад.

Два дні прабылі чэкісты ў Добрым, патрабуючы выдачы дэзэртыраў і выкананьня харчраскладкі, але дарэмна. На трэці дзень дабранцы, што хаваліся ў бліжэйшых лясох, пачулі раніцай над усімі пяцьцю канцамі сяла шум - крычалі людзі, іржалі коні, мычалі каровы, бляялі авечкі, вішчалі сьвіньні, і над усім стаяў брэх сабак. Зразумела, што ўцекачы, пакінуўшы свае часовыя сховішчы, пачалі асьцярожна пасоўвацца да сяла, каб даведацца, што там адбываецца. Наблізіўшыся, яны ўбачылі, што чэкісты запрагаюць іхніх коняў у іхнія-ж вазы, прывязваюць іхніх кароў, а на падводы грузяць авечак і сьвіней, хлеб і палатно. Было відаць, як звар'яцелыя ад страху і гора іхнія маткі, жонкі й дзеці кідаюцца бараніць сваё дабро, а чэкісты б'юць і штурхаюць іх.

Сабраўшыся вакол Зяньковіча, якога адразу прызналі важаком, дабранцы вырашылі даць чэкістам належны адпор. Дабранская моладзь, што мела вялікае баявое дасьведчаньне і ўзброілася самай найноўшай зброяй, кінулася ў наступ. Спачатку выбілі чэкістаў з царкавішча, дзе адразу на званіцы царквы паўстанцы ўстанавілі кулямёт. Неўзабаве яны занялі ўсе астатнія часткі сяла. Раззброеных чырвонаармейцаў замкнулі ў лазьні, прыставіўшы да іх варту. Па дарозе да лазьні жанчыны хацелі забіць некаторых чэкістаў, якія асабліва жорстка абыходзіліся зь вяскоўцамі, аднак паўстанцы не дазволілі. Між тым частка чэкістаў пасьпела ўцячы, і ў хуткім часе яны вярнуліся разам з падмогай. На дапамогу чэкістам падыходзілі ўсё новыя і новыя сілы, аднак паўстанцы не здаваліся. Часткі сяла пераходзілі з рук у рукі, і кожны раз займаліся новыя пажары. Толькі праз два тыдні, калі да Добрага падышлі рэгулярныя часткі Чырвонай арміі, паўстанцы, не здаючыся і не складаючы зброі, адступілі.

- Крэпка біліся і з чэсьцю адступілі. Ніхто ня ўцёк, адышлі ў лес арганізавана, - сказаў Лявон Зяньковіч.

А там, на ўскрайку лесу, паглядзелі яшчэ раз на роднае сяло, дзе заставаліся бацькі й маткі, жонкі й дзеці, сёстры й нарачоныя, потым моцна паціснулі адзін аднаму рукі на разьвітаньне і разышліся ў розныя бакі".

Дабранцы страцілі ў часе паўстаньня пятнаццаць чалавек забітымі й каля трыццаці параненымі. Лік забітых і параненых чэкістаў дакладна няведамы, аднак, трэба думаць, ён значна большы, чым страты паўстанцаў. Ні адзін узброены паўстанец ня даўся ў рукі чэкістам. Частка паўстанцаў разам зь Лявонам Зяньковічам пайшла ў Цёмны Лес, частка перабралася на Украіну, дзе яны жылі і працавалі пад чужымі прозьвішчамі і з падробленымі дакумэнтамі. Чэкісты змаглі арыштаваць толькі параненых. Празь некаторы час у Чэрыкаве адбыўся адкрыты суд, дзе былі прысуджаны да расстрэлу схопленыя і завочна -нязлоўленыя паўстанцы, а сярод апошніх і Лявон Зяньковіч. У тым-жа 1919 г. супраць дабранцаў пачаліся рэпрэсіі. А ўжо ў 1930 г. у беларускім непакорным сяле Добрым зь ягоных старых насельнікаў нікога не засталося.

У 1922 годзе ў сувязі зь пяцігодзьдзем Кастрычніцкай рэвалюцыі была аб'яўленая дзяржаўная амністыя, якой падлягалі і ўсе завочна асуджаныя дабранцы. Ніхто зь іх не вярнуўся, каб выкарыстаць гэтую амністыю, акрамя Лявона Зяньковіча. Ён скарыстаў яе, відавочна, таму, што хацеў убачыць сваю маці, жонку й дзіцятка. Аднак ён занадта даверыўся савецкім абяцаньням. У тым-жа годзе яго арыштавалі й саслалі на дзесяць гадоў на Камчатку. Праз адзінаццаць гадоў Лявон Зяньковіч прыслаў адтуль ліст, што адбыў прызначаны яму тэрмін пакараньня, аднак назад у Добрае ён ня вернецца. А куды й да каго вяртацца? Яшчэ за восем гадоў перад тым, як прыйшоў гэты ліст, сям'ю Лявона Зяньковіча выслалі ў Сібір, і там яна загінула.

Крыніца: Віцьбіч, Ю.
Антыбальшавіцкія паўстаньні і партызанская барацьба на Беларусі / Юрка Віцьбіч. -Вільня: Gudas, 2007. - 308с.