Саюз Беларускай Моладзі - вяртаньне з забыцьця

Ад аўтара

Ціна Клыкоўская, Саюз Беларускай Моладзі - вяртаньне з забыцьця

Сёньняшняя грамадзкасьць, на жаль - i старэйшыя, i мала­дзейшыя людзi - не падрыхтаваная пакуль што да аб’ектыўнага ўспры­няцьця драматычнага шляху, на якi ступiў падчас Другой Сусьветнай вайны шмат хто з сыноў i дачок Беларусi. Людзi, якiя дзеля марнай надзеi на лепшую будучыню сваёй краiны апынулiся „па той бок”, вымушаны былi ахвяраваць спачатку бясьпекай - сваёй i сваякоў, пасьля - жыцьцём альбо воляй. Закляймёныя потым, як здраднiкi Радзiмы (якой Радзiмы? Крэсаў Усходнiх? БССР? „Беларуценii”?), яны ўсё астатняе жыцьцё пiлi з атручанай чашы вымушанага маўчаньня, адчуваючы на сабе нядобры позiрк недаруючай дзяржавы.

„Калябаранты” - адным гэтым словам павянчалi iх усiх, - i школьных настаўнiкаў, i сябраў Саюзу Беларускай Моладзi, i жаўнераў Беларускай Краёвай Абароны, i сапраўдных злачынцаў - тых, хто катаваў нявiнных, на чужой крывi будуючы свой няпэўны дабрабыт. Людзi гэтыя, - а былi iх сотнi, тысячы, - iмёны якiх не парупiлiся прыгадаць шматлiкiя партызанскiя мэмуарысты, у большасьцi сваёй кажуць сёньня, што менавiта ў сталiнскiх лягерах у поўнай меры загартаваўся iхнi нацыянальны дух, якi дагэтуль не пакiдае зьнямоглай у канцы жыцьця плоцi. Дагэтуль дае сiлы жыць адчуваньне сваёй рацыi. Не старэчая немач, не адзiнота ў канцы жыцьця, а афiцыйная „адзнака” i народная „ўдзячнасьць” не даюць сёньня спакою тым нешматлiкiм, хто перажыў i крах сваiх iдэалаў, i шматгадовую помсту „пераможцаў”.

Пераможцы апошняй вайны, пакараўшы пераможаных фiзычна, паклапацiлiся аб тым, каб зьнiшчыць самую памяць пра iх, iхняй жа крывёй змываючы iмёны са скрыжалёў гiсторыi. Калi i гэта не атрымалася, iх - не „пятую калюмну”, але „трэцюю сiлу”, што ў 1942- 1944-м гадах паўстала на Беларусi падчас сьмяротнага двубою двух антычалавечых рэжымаў, - назвалi вылюдкамi, забойцамi, здраднiкамi той бальшавiцкай „радзiмы”, у якой не засталося месца Радзiме сапраўднай.

Другая Сусьветная вайна на тэрыторыi Заходняй Беларусi шмат у чым насiла характар вайны грамадзянскай. Супрацьлегласьцi гэтай крывавай эпохi, сьляды якой працягнулiся на дзесяцiгодзьдзi, адлюстравалiся ў зламаных лёсах дзесяткаў тысяч людзей. Безімянныя магiлы адных зраўнялiся зь зямлёй у вечнай мярзлаце краiны пад назвай ГУЛАГ; месцы адвечнага супакаеньня iншых удзельнiкаў тых падзей раскiданыя па ўсяму свету - ад Канады да Аргентыны, ад Аўстралii да Заходняй Нямеччыны. Калi памiралi iхныя мацi, зганьбаваныя на сваёй Радзiме як мацi пасобнiкаў акупантаў, былыя „калябаранты” альбо гiнулi ў лягерах, альбо спазналi корсткі смак эмiгранцкага хлебу, адстойваючы перад пасьляваенным заходнiм сьветам права на волю назаўсёды страчанай для iх Радзiмы. Радзiмы, за якую яны змагалiся i былi пераможаныя.

Чатыры гады iшла праца над зборам матэрыялу да гэтай манаграфii. „Шмат пра вайну напiсана, але поўнай праўды пра яе ўсё яшчэ ня сказана” - колькі гадоў таму трапна зазначыў Васiль Быкаў. У напаўпамерлых беларускiх вёсачках, у „далёкiм” i „блiзкiм” замежжы дагэтуль жывыя i кiраўнiкi тагачаснага беларускага руху, i шэраговыя сябры Саюзу Беларускай Моладзі. Архiвы захоўваюць ад фiльтраваныя рэшткi „спраў” закатаванай у 1944-1950-ых гадах моладзi.

Значная частка картатэкi СБМ, вывезьцi якую за мяжу даручана было акруговаму кiраўнiку СБМ у Слонiме Барысу Сураваму, згубiлася падчас катавасii, якая распачалася ў Бэрлiне напярэдадні прыходу Чырвонай Армii. Архiў жа навагарадзкага Саюзу Беларускай Моладзi апынуўся ў Бэрлiне ў сям’i Гэбэрлiнг, якая вылучалася цiкаўнасьцю да беларушчыны. На жаль, сьляды гэтай сям’i губляюцца недзе ў пасьляваеннай Эўропе, нiчога не засталося i ад колiшняга ейнага дома. Шмат хто з былых СБМ-аўцаў так i не адважыўся парушыць шматгадовае маўчаньне. Таму галоўнай, бадай, мэтай гэтай кнiгi стала толькi спроба наблiзiцца да iсьцiны. „Пасьля заканчэньня вайны СБМ апынуўся ў лiку пераможаных, - пiша сёньня Ян Жамойцiн, адзiн з тагачасных актывiстаў Саюзу Беларускай Моладзi, - якiм адмоўлена было ў станоўчых рысах i самiм сэнсе iснаваньня. Але, як там не было, бясспрэчным зьяўляецца факт, што фэномен гэтага спантанага руху беларускае моладзi ў такiх неспрыяльных вайсковых умовах ня меў i ня мае аналягаў у беларускае гiсторыi...”.

Такiм чынам, гэтая манаграфiя - спроба зразумець. Працуючы над ёй мне давялося сустрэцца далёка не з усiмi з тых людзей, чыя прыналежнасьць да СБМ зьяўляецца наяўным фактам. Гэта зразумела - далёка ня ўсе яны даюць згоду на сустрэчу, шмат хто пагаджаецца распавесьцi пра сваё мiнулае толькi з умовай захаваньня ананімнасьці.

Не магу ня выказаць падзяку калегам: Алесю Мазуру, Паўлу Карназыцкаму, Iрыне Халiп, Тацьцяне Сьнiтко, Сяргею Пульшу за самую дзейсную падтрымку ў напiсаньнi гэтае кнiгi.

Цiна Клыкоўская