Чорт у легендах і паданнях беларусаў

Уступ

Так павялося спрадвеку, і не толькі сярод людзей, якія падзяляліся (вядома ж, умоўна) на добрых і благіх (злых), але і сярод прыродных з’яў, дрэў, раслін. Мы не агаварыліся, бо нашы старадаўнія продкі абагаўлялі не толькі жывую прыроду, не толькі сваіх язычніцкіх багоў, але “ўдыхнулі” жывую душу і ў свет тых з’яў і прадметаў, якія мы сёння адносім да “нежывых”: камяні, зямлю, ваду. Здавалася б, што тут незразумелага? Не маглі яны нешта правільна, зыходзячы з рэальных каранёў, растлумачыць, вось і баяліся яго, імкнуліся задобрыць паднашэннямі-ахвяраваннямі і “свядомым увядзеннем у ранг бостваў”. Усё проста, і, разам з тым, не надта лёгка адшукаць першасныя карані фетышызацыі, татэмізму пэўных прадметаў, звяроў. Проста і складана, бо няма выразна адлюстраваных у вуснапаэтычнай спадчыне беларусаў (ды і не толькі іх, але і ў суседніх народаў таксама) каранёў-першавытокаў, ухапіўшыся за якія можна было б разблытаць гэты складаны клубок міфалагічна-дэманалагічных уяўленняў, зрабіць так, каб было зразумела, выразна бачна не толькі даследчыку, але і звычайнаму чытачу. І яшчэ хацелася б адзначыць наступнае: адна справа, калі нельга растлумачыць тое, што ўжо амаль назаўсёды схавалася-растварылася за смугою шматлікіх стагоддзяў, і зусім іншая, калі гэты міфалагічны ці дэманалагічны персанаж (вобраз, герой, можна акрэсліць па-рознаму) актыўна ўжываецца і сёння. Яго часта згадваюць у гутарковай мове і ў мастацкіх творах, у запісах сучасных вуснапаэтычных адзінак і мастацтве, але ён усё роўна дастаткова не вывучаны, не даследаваны, не класіфікаваны. Калі задаць канкрэтнае пытанне носьбіту-інфарматару фальклорнай адзінкі, аўтару карціны ці літаратурнага твора, то і яны, у пераважнай большасці, будуць разводзіць рукамі ці паціскаць недаўменна плячыма, але не змогуць даць вам канкрэтны, вычарпальны адказ, адкуль бы стала вядома ўсё да драбніц. Вось да такіх таямніча-выразных міфалагічна-дэманалагічных персанажаў і адносіцца чорт (нячысцік).

Справа ў тым, што, напрыклад, старыя людзі, асабліва на Палессі, могуць нават “намаляваць” вам знешні выгляд чорта і зробяць гэта яны без асаблівых намаганняў, бо маюць у памяці традыцыйна сфарміраваны на працягу многіх стагоддзяў вобраз. Іншая справа, што кожны з інфарматараў можа ўносіць свае, залежныя ад яго ўласнага погляду на навакольны свет і дэманалагічных персанажаў, рысы ці асаблівасці. Тут ужо трэба абавязкова ўлічваць індывідуальныя, характэрныя якасці самога інфарматара: як ён мог распавядаць пра цікавыя здарэнні, пра тое, што было, а чаго і ўвогуле не магло быць у жыцці, яго ўменне захапляць слухачоў. Мы не бяром у разлік ступень адукаванасці такога чалавека, а дакладней, у нас за прыклад у далейшых разважаннях і аповядах будзе выступаць жыхар Беларусі канца XIX – пачатку XX стагоддзя. Гэты чалавек, у лепшым выпадку, мог толькі чытаць па складах і таму быў пазбаўлены надзвычай актыўнага, падаўляючага ўплыву інфармацыі. Ён не мог таксама тэарэтычна разважаць пра паходжанне чорта (нячысціка) ў свядомасці людзей, а будзе, наадварот, спасылацца на стаўшыя ўжо агульнавядомымі, традыцыйнымі, легенды і паданні, былічкі, казкі і павер’і з вуснапаэтычнай творчасці ці стане паведамляць класічныя сюжэты з раннебіблейскіх міфаў. Гэтыя паведамленні нам цікавы, у першую чаргу, тым, што нясуць у сабе вялікую варыятыўнасць, а ні для каго ні сакрэт, што гэтая самая варыятыўнасць адна з асноўных прымет фальклору, у ёй мы можам адшукаць не толькі характэрныя ўласцівасці паасобнага чалавека, які даносіць да нас вобраз патрэбнага нам дэманалагічнага персанажа, але і пэўныя асаблівасці эпохі, да якой адносіцца (няхай сабе і ўмоўна) гэты ці іншы твор. Супастаўляючы, параўноўваючы такім чынам вуснапаэтычныя шэдэўры розных часоў, класіфікуючы іх, вылучаючы нешта непаўторнае, арыгінальнае, самабытнае, пастаянна паглыбляешся не толькі ў сам вобраз, але і ў часавую прастору.

Такое паглыбленне, вядома ж, для нас мэтанакіраванае, бо мы імкнемся адшукаць першасныя карані-зачэпкі канкрэтнага персанажа (аднаго з самых папулярных і часта згадваемых у беларускім фальклоры) – чорта. Але нельга не згадаць і пра тое, што яно адвольнае: мы не ведаем дакладнага накірунку, дзе можа знаходзіцца першааснова старадаўняга вобраза, і вымушаны шукаць інтуітыўна, цягнучыся за тымі самымі “парасткамі”, якія, час ад часу, перад намі ўсё ж узнікаюць. Бясспрэчна, гэта рабіць надзвычай цяжка, бо нельга спаслацца і на ранейшыя распрацоўкі ў галіне беларускай народнай міфалогіі (яны проста адсутнічаюць, іх увогуле не было і пакуль што няма), а тыя шматлікія публікацыі, у якіх чорт (нячысцік) абавязкова і неаднаразова згадваўся, былі часта апісальнымі, “фіксуючымі”, але ні ў якім разе не аналізуючымі факты (браты Я. і К.Тышкевічы, О.Кольберг, З.Глогер, І.Берман, А.Троіцкі, А.Пшчолка, У.Вярыга, М.Нікіфароўскі, П.Шпілеўскі, А.Багдановіч, П.Шэйн, Е.Раманаў, М.Федароўскі, Ч.Пяткевіч, К.Машынскі і многія іншыя). Але ні ў якім разе мы не павінны крытыкаваць гэтых даследчыкаў за такі значны “пралік”, наадварот, нам трэба ім дзякаваць. Дзякаваць за тое, што ўсё ж многае яны зрабілі і зрабілі менавіта ў плане збірання, сістэматызацыі і выдання вуснапаэтычнага матэрыялу. Калі б не іхняя самаадданая праца, то сёння з залатога запасу апублікаваных зборнікаў беларускага фальклору мы б не мелі і паловы. Справа ў тым, што на працягу XX стагоддзя сам фальклор амаль страціў сваю аўтэнтычнасць – гэта глабальная трагедыя для духоўнага багацця беларусаў. А тут яшчэ абавязкова трэба дадаць і тое, што “век чалавечы нядоўгі” і інфарматары-носьбіты патрыярхальнасці, непаўторнасці, самабытнасці адміраюць. Новыя пакаленні не нясуць напаўненне ў старажытныя міфалагічна-дэманалагічныя вобразы, наадварот, яны разбуральна, рэзка адмоўна ўздзейнічаюць на традыцыйныя архетыпы, персанажы, бо пераасэнсоўваюць усё на свой лад, у сувязі з патрабаваннямі новага часу, а гэта садзейнічае ўсеагульнаму адмаўленню ўсяго найбольш патрыярхальнага.

Таму і паўстала зараз перад фалькларыстамі, ды і не толькі перад імі, першачарговая задача – захаваць, зберагчы тое, што ўжо назапашана, што маем, каб не ўпусціць апошняга моманту ў даследаванні вуснапаэтычных сюжэтаў і матываў, узаемасувязі народнай міфалогіі і фальклору з літаратурай, мастацтвам, іншымі галінамі навукі і культуры. Вось чаму ўзнікла перад намі неабходнасць адносна асэнсавання вобраза чорта (нячысціка) ў духоўнай спадчыне нашых продкаў, што ў іх было з ім звязана, якія функцыі ўскладвалі на гэтага персанажа старадаўнія беларусы.

Аляксей Ненадавец

Спадабаўся матэрыял? Падзяліцеся з сябрамі!
Каментары чытачоў
Анатоль БІГАЙДАРАЎ, Гомель напiсаў(ла) 16.11.2012 01:09

З задавальненнем прачытаў некалькі  старонак... Асабліва спадабаліся "кропелькі" пра Палессе. Тое-сёе ведаў, тое-сёе як вынайшаў... Хацелася б мець такяі ж "талмуды" і па вопратцы, вясковых строях, сялянскай сядзібе, па валах і валаводстве, па канях... Нават па жыцці-працы ў камунах, арцелях, калгасах...  

Вось мне, не вяскоўцу, вельмі цяжка пісаць пра тых, хто жыў у 30-50-х гг. мінулага стагоддзя. І няма каго распытаць. Не ездзіць жа па вёсках!..  Сягоння і не паездзіш... Івану Мележу, які сялянскага хлеба паеў нядоўга, а свайго, уласнага, не еў ўвогуле), бацька да вайны і пасля вызвалення ад акупацыі, усё чыста не адзін год разжоўваў (ёсць сведкі, пісьмы...). 

Так што такія артыкулы  робяць гонар  аўтарам!

Вы можаце пакінуць свой каментар, уласную думку ці пытанне па выкладзенаму вышэй матэрыялу.