Аналіз гістарычнай дакладнасці афіцыйнай назвы Літоўскай Рэспублікі

Моўнае становішча ў Вялікім Княстве Літоўскім

Цяперашняя летувіская мова - гэта у пэўнай ступені змененая з цягам часу старая пісьмовая мова балтаў, што была ва ўжытку на тэрыторыі Жамойці. Вядома, што дзяржаўнай мовай Вялікага Княства Літоўскага была старабеларуская, на ёй ажыццяўлялася і міжнародная дыпламатычная перапіска да пачатку паланізацыі. Аднак і пасля яе, напрыклад, з прадстаўнікамі Маскоўскай дзяржавы перапіска вялася таксама па-беларуску. Вядомы амерыканскі даследчык гісторыі Усходняй Еўропы Тымаці Снайдэр па гэтаму пытанню адзначае, што "летувіская мова цягам стагодздзяў не была мовай палітыкі". Сапраўды, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сітуацыя ў Вялікім Княстве не была прыхільнай да жамойцкай мовы. Пра такое яе становішча пішуць і шматлікія летувіскія гісторыкі. Напрыклад, жамойцкія граматыкі і слоўнікі да канца XVIII стагоддзя друкаваліся толькі ў Прусіі, за выключэннем слоўніка Канстанціна Шырвіда, які быў надрукаваны каля 1620–га году.

Такім чынам, жамойцкая мова ў Вялікім Княстве Літоўскім выкарыстоўвалася пераважна на рэгіянальным узроўні. [1, 8]

Культура ў ВКЛ: балцкі і славянскі ўклад

Аснову культуры Вялікага Княства Літоўскага у асноўным складала дзейнасць беларусаў на працягу XV-XVI стагоддзяў. Гэты перыяд лічыцца шматлікімі гісторыкамі як "Залаты век" у гісторыі Беларусі. Сярэднявечны час росквіту нашай старадаўняй культуры найперш асацыюецца з дзейнасцю Францыска Скарыны, Яна Вісліцкага, Міколы Гусоўскага, Сымона Буднага, Васіля Цяпінскага, шматлікімі архітэктурнымі шэдэўрамі (царкоўнае будаўніцтва, абарончыя сістэмы замкаў), мастацкай творчасцю, узнікненнем прафесійных тэатраў, развіццём друкарняў, што выдавалі кнігі на старабеларускай мове. Жамойцкая культура не аказвала істотнага ўплыву на жыццё ў Вялікім Княстве, перш за ўсё за кошт абмежаванага выкарыстання жамойцкай мовы ў вышэйшых колах. [1, 9]

Прычыны выкарыстання назову Літва жамойцкім нацыянальным рухам ў XIX - пачатку XX стагоддзя

Дык чаму ж у наш час самая паўднёвая з трох прыбалтыйскіх краін не толькі носіць гучнае імя "Літва", якое ўдала асацыюецца з развітой старажытнай дзяржаўнасцю, але і неабвержна ўспрымаецца як адзіная праваспадкаемка Вялікага Княства Літоўскага? Адказ трэба шукаць у XIX-ым стагоддзі.

У 1795-ым адбыўся трэці падзел Рэчы Паспалітай, у выніку якога большая частка тэрыторыі цяперашняй Літоўскай Рэспублікі апынулася ў складзе Расійскай імперыі, дзе ўвайшла ў Ковенскую і часткова ў Віленскую і Сувальскую губерні.

Пасля нацыянальна-вызваленчага паўстання 1863-1864-ых гадоў расійскія ўлады вырашылі падтрымаць жамойцкі нацыянальны рух, каб зменшыць уплыў палякаў і апалячаных беларусаў, які дэстабілізаваў становішча ў рэгіёне і з-за чаго часта ўспыхвалі бунты і паўстанні. Спрыянне жамойцкаму культурнаму развіццю адлюстроўвалася ў зацвярджэнні за жамойцкай мовай статусу мовы навучання ў Марыямпальскай вышэйшай вучэльні (у выніку чаго тая адразу стала цэнтрам падрыхтоўкі жамойцкай і ітэлегенцыі), дазволе мець свой нацыянальны касцёл, развіцці жамойцкага друку і асветы. Больш за тое, каля 100 000 жамойтаў жылі ў Прусіі, дзе мелі амаль неабмежаваныя магчымасці уласнага культурнага развіцця. У гэты ж час царскі ўрад забараніў беларускую мову, як мову асветы і друку, а ў 1839-ым годзе была забароненая уніяцкая царква, у выніку чаго беларусы згубілі сваю канфесійную адметнасць.

Садзейнічанне да развіцця жамойцкай культуры і мовы расійскімі уладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэнне пачалося значна раней за беларускае. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць не сваю спрадвечную назву "Жамойць", а найменне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з эпіцэнтрам у Беларусі - Вялікага Княства Літоўскага. Гэтыя адраджэнцы прысвоілі не толькі найменне "Літва", але і заявілі пра свае выключныя правы на нашу гістарычную і культурную спадчыну, а таксама на сімволіку. Замест свайго гістарычнага гербу "Мядзведзь" жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць "Пагоню" славянскага паходжання. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова для яе абазначэння, жамойцкая эліта (а менавіта Сіманас Даўкантас) прыдумала яе, назваўшы "Пагоню" новым словам "Віціс". У выніку, беарускае адраджэнне пачалося пазней за жамойцкае, і нашыя дзеячы культуры, пачынаючы з Францішка Багушэвіча, прынялі найменне, якое тады было шырока распаўсюджана на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расійскім друкам ― беларусы.

Відарысы гербаў Жамойці.

герб Мядзведзь
Гістарычна першапачатковы герб "Мядзведзь"

герб Віціс
Жамойцкі герб з 1918 года "Віціс"

За канцэпцыю ўтварэння ВКЛ жамойцкімі адраджэнцамі была ўзятая канцэпцыя балцка–славянскай канфрантацыі, якая ўзнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расійскімі даследчыкамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагоддзя. Паводле яе, падмуркам утварэння Вялікага Княства Літоўскага была перамога раннефеадальнага балцкага ўтварэняя над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагоддзя гэтую канцэпцыю пераканаўча аправерг Алесь Краўцэвіч, які даказаў, што ВКЛ з самага пачатку была біэтнічнай балта–славянскай дзяржавай з дамінаваннем славян, а балта-славянскія адносіны ў часы утварэння Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар. [1, 5, 6, 9, 10]

Каментары чытачоў
Стах напiсаў(ла) 13.05.2014 19:34
Litefama pagana (Літва паганская) — на мапе пазначаная як горад на беразе Балтыйскага мора (у «Кнізе ведаў» гэта краіна). 
Каталёнскі атляс 1375 году — ілюстраваны атляс сьвету аўтарства вядомых картографаў і кніжных ілюмінатараў бацькі й сына Абрагама і Ефуды Крэскесаў, якія жылі на высьпе Маёрка і, адпаведна, увасаблялі сваёй творчасьцю маёрскую картаграфічную школу.
http://www.svaboda.org/content/white-red-white-flag-belarus/25383533.html
Тэй жа напiсаў(ла) 15.08.2014 13:35

У Вікіпэдыі не пратаўкнуў,

цяпер тута трудзіцца...

Vitold напiсаў(ла) 23.08.2014 07:22

ВЛАДИСЛАВ ЯГАЙЛО

ПИСЬМО КОНРАДУ ЦОЛЬНЕРУ

Приветствия многочисленные дружеские с искренним, полным уважения обращением господин магистр, властитель милостивейший.

Владычеству вашему сообщаем, что ваше письмо благоразумным сердцем мы хорошо восприняли, в котором нам весть, что Витовт (Vytaut) и Токвил (Tokwyl), как и встарь, князья литовские возле вас поселились, и смиренное моление за них, чтобы этих князей мы милостиво приняли бы, и дали бы им немного мы из наследства и небольшую вотчину их вернули бы мы и чтобы со всем сердцем просьбу вашу мы бы выполнили, соответствующую высокому уважению и дружбе.

Но в действительности не можем им поверить, вашей милости это поручаем и хотели бы иметь ваше решение над ними. Также ваше владычество помнит, почему вы должны подозревать наших беглецов и [их] удерживать, однако видится наше несогласие, что мы должны греть змею на груди.

Также, например, ваша милость от нас требует, чтобы мы с князьми Мазовии заключили тройной мир после праздника святой Пасхи (Pasca). Хотя дело, ваша милость, мы очень хотим закончить и трехсторонний мир заключить, как ваша милость требует и как вам нравится – через год после праздника святой Пасхи, однако прибавляются такие условия, - чтобы все имущество и товары, которые были у наших людей из Вильно (Vilna) отобраны и захвачены, нетронутыми возвращены или оплачены, и также люди наши из Вильно, которые были арестованы, были отпущены на свободу со всем имуществом.

И из того замка Висна (Vysna), как вы говорите, хотя вам были предложены какие-то деньги, но об этом мы не печалимся, но видится нам бессмысленность и недостойность, што вы поддерживаете и помогаете врагам и неприятелям нашим нам в убыток и потери, аднако с (с. 16) вашей милостью таким образом [все] хорошо умело между нами уладится и обозначится для каждой стороны, что не нужно будет один одному вредить, как к врагу один к одному относиться, но друг друга поддерживать против всех врагов.

Тревожит к тому же ваша милость [то], что от жемайтов (Zemaytis), которые на вас усиливают жаловаться, откуда мы просим вас, друга, что те вас никоим образом не приглашали по той причине, что все жемайты подчиняются нам и брату нашему любезному князю Скиргелу (Skyrgel), и потому мы даже поддерживаем большую непримиримость наших подданых и литвинов (Litwanis), о которой вам мы не можем писать по этой причине.

Дано в Вильне на [праздник] Богоявления.

Подпись этого письма в действительности была в этих словах, Ягайло (Jagal) великий король Литвы, друг ваш искренний. Выше написанные слова были [такими], как были поданы [в письме], великий властитель, господин Конрад (Conrado), могучий и великий магистр Тевтонского ордена. Это письмо дано без задержки.

6 января 1383 года, Вильно

Вы можаце пакінуць свой каментар, уласную думку ці пытанне па выкладзенаму вышэй матэрыялу.