Ю. Бардах - Звычаёвае шлюбнае права русінаў Вялікага Княства Літоўскага (XV–XVII ст.)

Адною з юрыдычных асаблівасцяў Вялікага Княства Літоўскага было існаванне на гэтай тэрыторыі моцных свецкіх элементаў у асабовым шлюбным праве сярод праваслаўных. Рускае насельніцтва, якое належала да гэтага вызнання, разумела шлюб як свецкую ўмову, а царкоўнае права прабівала сабе дарогу ў гэтай сферы памалу і паволі. Мяжу a quo акрэслівае абсяг вядомых крыніц, мяжу ad quem - паступовы заняпад свецкага характару шлюбнага права на працягу XVII ст. Дзе-нідзе, праўда, ён захоўваўся яшчэ ў XVIII ст., але ўжо ў рэ-ліктавай форме.

Пытанне, пра якое пойдзе гаворка, не было дагэтуль прадметам усебаковага гісторыка-юрыдычнага разгляду. Гэта не значыць, што ў літаратуры не звярталася ўвагі на такія адметныя для тых часоў стасункі, у якіх заключэнне і асаб-ліва разрыў шлюбу часта адбываліся без удзелу духоўнае ўлады. Упершыню зрабіў гэта Чарнецкі ў доследзе, прысвечаным Літоўскім Статутам 1. Бліжэй заняўся пытаннем, якое нас цікавіць, М. Уладзімірскі-Буданаў. У 1878 г. у рэцэнзіі на выданне гісторыка-юрыдычных крыніц Віцебскага Архіва 2 ён закрануў пытанне так званых невянчаных шлюбаў сярод мяшчан места Магілёва і разводаў, якія адбываліся перад гарадскімі ўладамі. А ў працы, прысвечанай сямейнаму праву Заходняе Русі ў палове XVI ст., ён закрануў гэтую тэматыку з пункту гледжання яе геаграфічнае дыферэнцыяцыі і ступені распаўсюджанасці ў розных грамадскіх слаях 3 . Ён вылучыў тры рэгіёны паводле ўсё меншае частаты невянчаных шлюбаў і разводаў, якія адбываліся перад свецкімі ўладамі. Гэта былі: а) Украіна, б) правінцыйныя тэрыторыі Вя-лікага Княства, в) галоўныя цэнтры літоўскае дзяржавы. Адначасова ён выказаў погляд, што розныя грамадскія класы ў тыя часы кіраваліся рознымі, няраз процілеглымі, юрыдычнымі нормамі. Даўнейшае права, якое было, на яго думку, "надзвычай верна захаваным помнікам паганскіх часоў", найперш прыйшло ў заняпад сярод вышэйшых слаёў, а найдаўжэй трымалася сярод вясковага люду на ўкраінскім па межжы 4.

Найбольш увагі прысвяціў разгляданаму намі пытанню А. Лявіцкі 5 , выдавец збору крыніц пра сямейныя стасункі на паўднёва-заходняй Русі XVI– XVII ст. Уступ да гэтага збору, напісаны выдаўцом6 , дагэтуль застаецца найбольш вычарпальным разглядам пытання ў дачыненні да тэрыторыі Ўкраіны, асабліва Валыні. Аўтар разгледзеў невянчаныя шлюбы, падкрэсліваючы свабоду разводаў і звяртаючы ўвагу на існаванне свецкае юрысдыкцыі ў шлюбных справах. Адзначаў ён і рэшткі даўнейшых звычаяў ва ўкраінскай вёсцы ў XVIII і XIX ст. Следам за Лявіцкім М. Грушэўскі падкрэсліваў звычаёвы характар шлюбнага права на Ўкраіне, далёкі ад патрабаванняў права ўсходняе царквы 7 . У сваю чаргу А. Загароўскі ў манаграфіі, дзе было паказана гістарычнае развіццё разводу ў расійскім праве, грунтаваў пункты, прысвечаныя разводам праз нязгоду сужонцаў альбо з іх узаемнае згоды, на матэрыяле з тэрыторыяў Літоўскае Русі 8 .

Звычаёвым аспектам пытання заняўся галоўным чынам А. Ябланоўскі ў працы "Stosunki rodzinne na Wołyniu na przełomie XVI i XVII w."9 , якая таксама грунтавалася на матэрыялах і доследах, апублікаваных А. Лявіцкім.

Пытанне разводаў, якія на суседняй тэрыторыі Галіцкае Русі ажыццяўляліся свецкімі ўладамі, найраней закрануў Л. Шараневіч10 . Ён лічыў іх злоўжываннем, якое чыніла дзяржаўная ўлада на шкоду ўсходняму касцёлу. Пазней пра гэтае пытанне пісалі, шырэй ці павярхоўней, некалькі аўтараў 11 , пакуль ім не заняўся ў асобнай працы К. Саханевіч 12 . Абмежаваная тэрыторыяй, дзе гэтая праява - з прычыны мацнейшых, чым дзе яшчэ, польскіх уплываў - ужо ў XV ст. апынулася ў глыбокім заняпадзе, аперуючы досыць скупым матэрыялам крыніц, гэтая праца, на нашую думку, нягледзячы на некаторыя трапныя назіранні, змяшчае шэраг няўдалых меркаванняў, якія патрабуюць удакладнення. Наўзбоч заўважма яшчэ, што ў заходняй літаратуры прадмета гэтыя праявы ўвогуле не знайшлі адлюстравання.

Праблематыку, якая нас цікавіць, можна сканцэнтраваць у некалькіх прадметных колах: першае з іх датычыць характару свецкага заключэння шлюбу, што знаходзіць выраз у т. зв. невянчаных шлюбах і ў другараднай ролі, якую адыгрывала царкоўнае вянчанне, калі яно мела месца пры заключэнні шлюбу. Другое ахоплівае пытанне разводаў, асабліва тых, што адбываліся з узаемнае згоды сужонкаў і найчасцей перад царкоўнымі ўладамі. Нарэшце, трэцяе датычыць юрысдыкцыі свецкіх судоў у шлюбных справах.

Гэтае апошняе кола пытанняў распрацавана найгорш. Прынцыповыя лакуны ў гэтай галіне, асабліва адсутнасць аналізу дачыненняў цэнтральнае дзяржаўнае ўлады і праваслаўнае духоўнае ерархіі да свецкае юрысдыкцыі ў шлюбных справах, якая ажыццяўлялася мясцовымі ўладамі, і падштурхнулі нас узяцца за гэтую тэму13 .

Яно таксама дазваляе высветліць чацвёртае пытанне, а менавіта, як на цікавым для нас адрэзку часу фармаваліся адносіны пісанага дзяржаўнага права і права звычаёвага.

Прынятая намі тэматыка тычыцца - як мы заўважылі ў тытуле - праваслаўнага насельніцтва Вялікага Княства. Каталікі знаходзіліся ў інакшай сітуацыі, бо каталіцкі касцёл быў цалкам самастойным арганізмам, які не толькі мог забяспечваць рэалізацыю пастановаў кананічнага права, але і няраз пашыраў сваю юрысдыкцыю на справы, якія да яе не належалі14.

З прасторавага пункту гледжання тэма ахоплівае як беларускія, так і ўкраінскія землі Вялікага Княства, у тым ліку і пасля 1569 г., калі апошнія ўвайшлі ў склад Кароны. Згодна з тагачаснай тэрміналогіяй мы называем іх рускімі землямі, у адрозненне ад вялікарускіх, альбо расійскіх. Дзеля параўнання мы карыстаемся роднасным матэрыялам з тэрыторыі Галіцкае Русі, а для пазнейшых часоў - з т. зв. Слабадской Украіны, часам таксама і вялікарускімі крыніцамі, якія паказваюць істотныя адрозненні ад стану, які існаваў на Літоўскай Русі.

Спадабаўся матэрыял? Падзяліцеся з сябрамі!
Каментары чытачоў
Няма каментароў. Ваш каментар будзе першы.

Вы можаце пакінуць свой каментар, уласную думку ці пытанне па выкладзенаму вышэй матэрыялу.