Ю. Бардах - Звычаёвае шлюбнае права русінаў Вялікага Княства Літоўскага (XV–XVII ст.)

Заключэнне шлюбу

А. Невянчаныя шлюбы, як і свабоду разводаў, М. Уладзімірскі-Буданаў і А. Лявіцкі, а за імі і Ф. Леантовіч, выводзілі з дахрысціянскай эпохі, трактуючы іх як спрадвечны народны звычай15. Гэта знаходзіць апору ў найдаўнейшых помніках рускай царкоўнай літаратуры. Мітрапаліт кіеўскі Іаан на схіле XV ст. сцвярджаў, што стасункі, якія тычацца шлюбу, застаюцца пад паганскімі ўплывамі. Шлюбы заключаліся без удзелу царквы, а ў сферы разводаў існавала вялікая свабода, як сведчыць наступны пасаж ягонага "Паслання" пра сучасных яму русінаў: "Иже поимаются без блогославения, с[о]четають ся и жены отметають ся и свое жены пущают и прилепляються инем"16 .

Гэты ж Іаан пісаў пра шлюб без удзелу царквы (тайнопоимание), што ён быў правілам у простых людзей. Хрысціянскія шлюбы ў той час намагаліся ўводзіць толькі сярод князёў і баяр17 . Зняважлівая назва "тайнопоимание" тлумачыцца тым, што шлюб перад абліччам царквы ў візантыйскім праве стаў пануючай формаю ўжо ў IX ст., калі імператар Леў IV Філосаф выдаў указ, які загадваў праводзіць шлюб ва ўрачыстай форме ў царкве пад пагрозай яго непрызнання; напрыканцы XI ст. Аляксей I Камнін пашырыў гэтае па-трабаванне і на рабоў18 . Вось жа, сакралізацыя шлюбу ва ўсходняй царкве адбылася нашмат раней, чым на Захадзе.

Ад цырыманіялу каранацыі маладых падчас царкоўнага шлюбу на Русі шлюб пачалі называць вянчаннем (ад слова вянец - карона)19 .

Аднак гэтая царкоўная форма заключэння шлюбу не хутка прынялася на Русі, дзе ў грамадскай свядомасці было глыбока закарэнена разуменне шлюбу як свецкае ўмовы. Рускае права, працягваючы прызнаваць шлюбы, якія заключаліся без удзелу святара - што супярэчыла выразным пастановам візантыйскага права - ужо з канца XII ст. брала пад адмысловую абарону жонку, шлюб з якой браўся праз царкву, жадаючы такім чынам узняць аўтарытэт шлюбу, за-ключанага in facie ecclesiae [перад абліччам царквы]20 . Яшчэ ў XV ст. на тэрыторыі Ноўгарада шлюбы, заключаныя без удзелу святара, як вынікае з тагачаснага юрыдычнага помніка, былі досыць шматлікімі. Праваслаўная царква мусіла прызнаваць іх de facto, хоць de iure і сцвярджала іх неса-праўднасць. Супярэчнасць, якая вынікала з сутыкнення гэтых двух прынцыпаў, знайшла выраз у пастанове, якая да-зваляла святарам бесперашкодна даваць развод "невянчаным" сужонкам, якія пра гэта папросяць, як асобам, якія жывуць у грэху21 . Гэткім чынам царкоўныя ўлады імкнуліся да ліквідацыі шлюбаў, заключаных без удзелу святара.

Пазней пазіцыі царкоўнага шлюбу ўмацаваліся - на нашую думку - перш на Маскоўскай Русі, бо там праваслаўная царква, як пануючая і адзіна прызнаная, атрымала наймацнейшую падтрымку дзяржаўнае ўлады, - але на Літоўскай Русі яны аказаліся слабейшымі. Таму яшчэ ў XV–XVII ст. мы сустракаем тут шматлікія выпадкі, калі бакі, распачынаючы трывалае сужыццё, не лічылі патрэбным санкцыянаваць яго царкоўным шлюбам. Жонка, не злучаная з мужам перад абліччам царквы, звалася невянчанаю жонкаю. У процілегласць да невянчанае жонкі тая, шлюб з якою быў узяты паводле царкоўных правілаў, называлася жонкаю вянчанаю, шлюбнаю22. Гэтыя тэрміны выкарыстоўваліся яшчэ ў XVI ст. Літоўскімі Статутамі23, што сведчыць пра паўсюднасць і жыццёвасць з’явішча. Ягоны масавы характар даводзіць і цыркуляр Жыгімонта I ад 10.II.1509 да войтаў, бурмістраў і радных усіх местаў у Вялікім Княстве, дзе чытаем: "Многи люди, Русь, въ тых местах незаконне мешкають, жоны поймуючи не венчаються, а детей крестити не хотят"24 . Гаспадар загадваў сваім ураднікам выдаваць вінаватых духоўнай юрысдыкцыі з мэтаю пакарання. Такое стаўленне да патрабаванняў царкоўнага права ўплывала і на каталіцкае насельніцтва Вялікага Княства. З цыркуляру Жыгімонта I, адрасаванага "вшем вобец" каля 1540 г. у адказ на скаргу віленскага біскупа вынікала, што і сярод каталікоў "иншыи у блуде мешкають, не венчаючися и … дети мевають, а свои жоны од себе отгоняють, так теж и жоны от мужов утекають и за иншых идуть и венчають". Таму гаспадар упаўнаважыў біскупа выслаць служэбніка, які меўся вышукваць такіх людзей у гаспадарскіх маёнтках, местах і маёнтках прыватных паноў і "карати их водле права римскому закону"25 .

Адрозненні - і то істотныя - палягалі як у частаце з’явішча ("многи" ў першым выпадку, "иншые" - у другім), так і ў тым, што ў шлюбных справах каталікоў існавала толькі духоўная юрысдыкцыя, якая ў дачыненні да праваслаўных была на практыцы - як мы пабачым ніжэй - адсунутая на другі план свецкімі ўладамі і судамі.

Таму манаршыя лісты, якія мелі на мэце падтрымаць юрысдыкцыю ўсходняе царквы, не выклікалі значных зменаў. Сярод праваслаўнага насельніцтва шлюбы, заключаныя без удзелу святара, надалей лічыліся сапраўднымі, а невянчаныя жонкі на практыцы займалі тое ж становішча, што і замужнія жанчыны. Калі даходзіла да судовага працэсу, то хоць дзяржаўнае пісанае права - не кажучы ўжо пра кананічнае - адмаўляла асобам, не злучаным у прысутнасці царквы, у статусе сужонкаў, звычаёвае права мела такую моц, што няраз лічылася патрэбным юрыдычна касаваць шлюбы і з невянчанымі жонкамі. Аднак у цэлым касаванне невянчаных саюзаў адбывалася нашмат лягчэй26 . Гэта вынікае з спрэчкі, якая вялася напрыканцы XV ст. перад гаспадарскім судом. Перад ім стала валынская зямянка Красоўская, вінавацячы сям’ю свайго "няшлюбнага" мужа Мушаціча, што тая па смерці мужа выгнала яе з малым дзіцем з ягонага маёнтка. Гаспадар, беручы пад увагу, што саюз паміж імі не быў легалізаваны, адхіліў скаргу Красоўскай27. Вось жа, як відаць, у той час у вялікакняскім судаводстве няшлюбным удаве і дзіцяці адмаўлялася ў правах на маёнтак. Гэтая практыка - з пэўнымі ваганнямі - тыповая і для наступных стагоддзяў. У 1540 г. перад адміністратарам гарадзенскага староства В. Трэбскім Багдана Захараўна вінаваціла свайго мужа, нейкага Яцка, што той узяў яе сабе за жонку, а цяпер кінуў без ніякае віны з яе боку. На гэта Яцэк адказаў, што ён яе "собе за жону взял, нижлим ся з нею невенчал, а ям ее не отганял, нижли сама от мене бегаеть и воли своей ужываеть, а кгдижь есть так свовольна, я вжо ее за жону мети не хочу" ("узяў сабе за жонку, толькі з ёю не вянчаўся, а я яе не праганяў, толькі яна сама ад мяне бегае і волі сваёй ужывае, а калі яна такая свавольная, я ўжо яе за жонку мець не хачу"). На гэта суддзя адрэагаваў наступным чынам: "А так я… бачачи, ижь тот Яцко з жоною своею ся не венъчал, учинил есми того Яцка от нее вольным"28. Сужонства, не асвечанае царквою, мела вартасць сапраўднага нават у вачах кліру. Пра гэта сведчыць дакумент магілёўскага магістрата, у якім быў аблатаваны "лист роспустный" магілёўскага мешчаніна Апанаса Грыдковіча і яго невянчанае жонкі. Гэты ліст склаў праваслаўны святар. Ён хацеў даць гэтай пары шлюб і гэткім чынам санкцыянаваць перад Царквою іх становішча, якое сам ён называе "аблудным" (ад слова "блуд"), але яны не хацелі далей заставацца разам. Таму святар склаў разводны ліст, дзе мы чытаем, што "один другого з малженьства вызволившы и вольного учынившы, один другому женити се и замуж ити позволили"29. Як відаць, і невянчанае сужонства - паводле грамадскае думкі - вымагала разводу, каб можна было заключыць наступны сужонскі саюз. Гэта, аднак, не было правілам, бо з іншага боку мы ведаем факты, калі разарванне невянчанага сужонства адбываецца без ніякіх фармальнасцяў, шляхам пакідання адным з сужонкаў другога30 .

Адсутнасць шлюбу не перашкаджала ўзнікненню паміж сужонкамі стасункаў са сферы шлюбнага маёмаснага права, такіх, як выдзяленне невянчанай жонцы пасагу і ўзаемны запіс вена з боку мужа. Пра гэта сведчыць спрэчка, якая ўзнікла ў 1564 г. паміж валынскім зямянінам Фёдарам Хамяк-Смардоўскім, які выставіў сваю жонку, да таго ж цяжарную, з дому, і яе крэўным, шляхціцам Войцехам Красоўскім, які выступіў у абарону пакрыўджанае. Калі Красоўскі, узяўшы з сабою з ураду вознага, прыбыў да Хамяка, слуга гэтага апошняга не ўпусціў іх у дом, заявіўшы: "Пан мой не мает в себе жены, одно дей себе кухарку, поведил, и там ее отослал где был взял"31 . У гэтым выпадку муж, жадаючы разысціся з невянчанай жонкаю, выкарыстаў адсутнасць царкоўнага шлюбу, каб разарваць сужонства, і папросту адаслаў жонку да сваякоў, адначасова адмовіўшы ёй у статусе сужонкі, - нягледзячы на тое, што раней ён атрымаў за ёю пасаг і запісаў ёй вена на трэцяй частцы свайго маёнтка. У дачыненні да сужыхаркі, напэўна, ён бы гэтага не зрабіў. Падобны выпадак мы ведаем напрыканцы XVI ст. у асяроддзі праваслаўнае арыстакратыі. Князь Станіслаў Варанецкі шмат гадоў пражыў з Марынаю Гулевічаўнаю-Смалігоўскай, зрабіў ёй некалькі дарчых запісаў, тытулуючы яе ва ўсіх актах "сваёю мілаю сужонкаю, княжною Станіслававай Варанецкаю". Пазней, аднак, паміж сужонкамі ўзніклі спрэчкі. І вось у 1594 г. князь Варанецкі заявіў перад гродскім судом у Луцку: "Пани Марына Гулевичувна, каторая се менит быть жоною моею а не есть, бом шлюбу з нею не брал"32. Паказальна, што сын князя Станіслава, таксама Станіслаў, быў жанаты з дачкою пані Марыны ад першага шлюбу, а значыць, быў зяцем сваёй мачыхі. Трэба заўважыць, што суд, перад якім ідзе справа, надалей тытулуе пані Марыну княжною Варанецкаю, хоць і вызначае яе ў актах як "жону нешлюбною". Працягваючы спрэчку праз шэсць гадоў, князь сам кажа пра пані Марыну як пра сваю жонку33 , хоць і не адмовіўся ад закіду, што яна "няшлюбная жонка". Аднак мы ведаем, што калі даходзіла да спрэчкі перад дзяржаўным судом, той увогуле адмаўляў невянчанай жонцы ў правах, якімі карысталася жонка шлюбная.

Судовая практыка, калі ішлося пра баяраў-шляхту, стаяла на той пазіцыі, што ні невянчаная жонка, ні яе дзеці не маюць правоў на маёнтак па мужу і бацьку34 . Але з другога боку, паходжанне з невянчанага сужонства не пазбаўляла прыналежнасці да прывілеяванага слою баяраў. Такую выснову льга зрабіць з справы ў гарадзенскім судзе, які ў 1541 г. прысудзіў зямлю гаспадарскага баярына Мітка (дарэчы, павешанага за крадзеж) ягоным дзядзькам (па бацьку), адхіляючы ад спадчыны ягоных сыноў - гаспадарскіх баяраў Сака і Цімоша Мітковічаў, чыя маці перад судом сама "знала ся, иж была невенчальная отцу их"35 . Як відаць, сыны валодалі правам на патранімію па бацьку і пераймалі ад яго ў спадчыну грамадскае становішча, але не зямлю. Характэрна, што вырак быў вынесены насуперак пастановам Першага Статута 1529 г., які пастанаўляў, што дзеці, якія паходзяць з невянчанага сужонства, павінны лічыцца байструкамі36, а значыць, не маюць права ні на патранімію па бацьку, ні на прыналежнасць да прывілеяванага класа. Відаць, што судаводства на практыцы кіравалася не нормамі Статута, а звычаёвым правам, якое займала пасярэдняе становішча паміж даўнім звычаем, які прызнаваў роўнасць дзяцей з вянчаных і невянчаных шлюбаў, і пастановамі статутовага права37.

Доказам шлюбу служылі альбо паказаннні сведкаў, якія на ім прысутнічалі, альбо сведчанне святара, які даваў шлюб38 . У выпадку сумнення суды ахвотна прызнавалі правы жонкі, адносна якое не было пэўнасці, вянчаная яна ці не. Так, калі пасля смерці гарадзенскага баярына ягоныя браты абвінавацілі жонку нябожчыка Паланію Ондрашкаўну, што яна па смерці брата заняла ягоны маёнтак, "будучи ему не венчальною жоною", пазваная заявіла, што была шлюбнаю жонкаю, а давесці гэтага не можа, бо плябан, які даваў ім шлюб, памёр. Аднак прад’явіла мужаў тэстамент, які запісваў маёнтак іхнай дачцэ, а апеку даручаў ёй як жонцы. Суд прызнаў тое, што ў тастаманце нябожчык яе "властною жоною своею описал", дастатковым довадам, і адхіліў спагон 39.

Паказальна, што і сярод праваслаўнага духавенства бывалі святары, якія жылі ў невянчаным сужонстве, а шлюб in facie ecclesiae бралі толькі тады, калі меліся атрымаць вышэйшыя высвячэнні. На гэта звярнуў увагу патрыярх Антыяхійскі Яўхім, наведваючы ў 1586 г. львоўскую дыяцэзію, і сурова зганіў за гэта мясцовага біскупа 40 .

Адмысловая сітуацыя ўзнікала, калі муж, кінуўшы шлюбную жонку, пачынаў жыць з другою, няшлюбнаю. Гэта не было двужонствам, за якое суд караў горлам (так пастанаўляў III Статут, т. V, с. 22), бо другі сужонскі саюз не быў заключаны фармальна. Тым не менш здаралася, што такіх мужоў клікалі ў суд, які ў той час - дзейнічаючы паводле звычаёвага права - звычайна абмяжоўваўся вяртаннем status quo ante [папярэдняга стану], загадваючы мужу вярнуцца да сужонкі, з якою быў заключаны легальны шлюб. Калі ў 1540 г. брат кінутае жонкі паставіў сведкаў, што пазваны Мацей Нестаровіч браў шлюб з ягонай сястрою, суддзя загадаў яму, "абы он з первшою жоною своее венчальною мешкал"41 . Падобным чынам у XVII ст. перад меставым полацкім судом нейкі Якім Казленка, пазваны за тое, што кінуў жонку, заявіў перад судом, што кінуў жонку, бо тая не хацела ісці жыць з ім на вёску, і дадае, што тады ён "взял иншую жону, нешлюбную и мешкалом з нею; и ям готов тую нешлюбную от себе проч отправити, только нехай жона моя шлюбная идеть со мною на мешканье, а ту з нею не могу мешкати, бо не маю чым бавить се"42. Суд распарадзіўся даведацца ў вёсцы, ці сапраўды пазваны мае там гаспадарку і шлюбная тая - яго другая жонка ці не, і даставіць аб гэтым пісьмовую даведку (атэстацыю) ад панскага ўрадніка. Як відаць, у выпадку калізіі правоў як суд, так і сам пазваны прызнаваў большыя правы за шлюбнаю жонкай, якая выразна дамінавала над невянчанаю.

Вось жа, невянчаныя сужонствы былі ведамыя ва ўсіх слаях тагачаснага грамадства43. Casus [выпадак] невянчанае жонкі суд трактаваў як штосьці нармальнае. Калі ў актах такія згадкі, хоць і нярэдкія, не сустракаюцца часцей, то на нашую думку, таму, што гэта быў фактычны стан, які, як правіла, не пакідаў следу ў актах. Нам вядомыя толькі тыя выпадкі, калі паміж сужонкамі ўзнікалі спрэчкі і справа трапляла ў суд. Зрэшты, у судовых актах галоўным чынам - хоць і не выключна - зафіксаваны выпадкі, якія тычыліся вярхушкі грамадства. Калі ідзецца пра сялян, дзе невянчаныя сужонствы былі найбольш шматлікія, то яны пакінулі па сабе след у люстрацыях украінскіх старостваў з 1565 г.

Сярод даходаў барскага староства згадваецца між іншым паемшчына. Люстратар тлумачыць, што гэта аплата, "kiedy który człowiek obyczajem pogranicznym swawolnym weźmie sobie czyją dziewkę albo wdowę, albo opuszczoną za żonkę, iż z nią chce mieszkać dawa trzy grzywny na zamek" ["калі каторы чалавек памежным свавольным звычаем возьме сабе чыю дзеўку, альбо ўдаву, альбо кінутую за жонку, (дык за тое,) што хоча з ёю жыць, дае тры грыўны на замак"]44. Гэтыя "цывільныя сужонствы", якія адміністрацыя цярпела ўзамен за аплату, але якія ўжо проціпастаўляліся "статэчным" (сталым) сужонствам, дабраслаўленым у царкве45 , не складалі характэрнае рысы памежнага барскага староства. І ў размешчаным далей ад мяжы ратненскім старостве на Валыні існаваў у XVI г. даход, які фігураваў пад назваю пачарэўшчыны. Люстратар так тлумачыць яго сутнасць: "Poczerewszczyzna alias gdy który człowiek tam, jako na pograniczu litewskim, tak na wiarę z wdową albo z dziewką chciał mieszkać, tedy oba szli na zamek i dawali pewną sumę pieniędzy, żeby im tego dopuszczono; i innych wymysłów niepobożnych było dosyć. Ale iż takowe rzeczy są przeciwne Panu Bogu i ku skażeniu obyczajów dobrych, przeto jegomość pan Stanisław Miskowski, wojewoda krakowski, a starosta miejsca tego, srodze zakazał urzędnikom swym, aby takich rzeczy nie brali, i owszem aby karali swawolne wieżą i gardłem, jakoż tak czynią. Jakoż to rzecz sżuszną uczynić raczył, gdyż jest stróżem zakonu Bożego" ["Пачарэўшчына, інакш кажучы, калі які чалавек там, як на літоўскім памежжы, проста на веру хацеў жыць з удавой або з дзеўкаю, тады абое ішлі на замак і давалі пэўную суму грошай, каб ім гэта дазволілі; і іншых непабожных выдумак было досыць. Але паколькі такія рэчы праціўныя Пану Богу і (накіраваныя) на скажэнне добрых звычаяў, то ягомасць пан Станіслаў Міскоўскі, кракаўскі ваявода і стараста гэтага месца, сурова забараніў сваім ураднікам браць такія рэчы, і (загадаў), каб каралі свавольных вежай і горлам, раз так робяць. І гэта ён меў ласку ўчыніць слушную рэч, бо ён стораж закону Божага"]46. Тут мы назіраем зняслаўленне даўняга звычаю, які дзеля фіскальнага інтарэсу ўрада доўга цярпелі, нягледзячы на супярэчнасць яго з прынцыпамі, якія прадстаўляла ўлада (адсюль вызначэнне "памежным свавольным звычаем"), і ўвя-дзенне - з ужыццём суровых сродкаў прымусу - юрыдычных нормаў, згодных з патрабаваннямі касцёльнага права. У сувязі з гэтым мяняецца і значэнне тэрміну "паемшчына". На землях Галіцкае Русі, якія даўжэй і суровей падлягалі ўла-дзе каралеўскіх ураднікаў, і дзе "нязбожныя" звычаі былі ўжо выкарэненыя, яна ў другой палове XVI ст. азначала аплату за шлюб падданых праваслаўнага веравызнання, якая складала дадатковы цяжар у параўнанні з каталіцкім насельніцтвам47 . Можна, аднак, дапускаць, што першапачаткова яна мела тое самае значэнне, якое захавала ў памежным барскім старостве, дзе, падобна як у ратненскім, даўнія стасункі заставаліся больш жывучымі 48 .

К. Саханевіч уважаў, што невянчанае сужонства, "такое тыповае для рускіх стасункаў, можна лічыць рудыментарнай праяваю рабства"49 . Гэты погляд грунтаваўся на існаванні шлюбных аплатаў, якія на рускіх землях падданыя сплочвалі ў выглядзе шлюбнае куніцы альбо паемшчыны ўзамен за дазвол на заключэнне шлюбу. "Пра шлюб, заключаны in facie ecclesiae, - сцвярджаў ён, - нельга было і падумаць, бо вырашальным момантам была індывідуальная воля пана, а не выяўленне волі з боку раба".

Разбяром абгрунтаванасць гэтага погляду. Што да характару выплаты куніцы ўзамен на дазвол на шлюб, дык на думку В. Абрагама першапачаткова яна была "ўсеагульнаю княскаю данінаю, якую потым князі адступілі баярам у іхных маёнтках"50 . Калі б мы нават не пагадзіліся з В. Абрагамам, што генетычна куніцу льга аднесці да X ст.51 , а абмежаваліся перыядам, калі яна выступае ў крыніцах, г. зн. пачынаючы ад XV ст., аказалася б, што яна не мае нічога супольнага з рабствам, бо гэта была даніна, прадыктаваная фіскальнымі інтарэсамі дзяржаўнае ўлады. Пра гэта могуць сведчыць згадкі пра ўвядзенне куніцы намеснікамі ў драгічынскім павеце - гэтую "навіну" гаспадар адхіляе ў прывілеі для места Высокага ў 1503 г.52 Неўзабаве ў прывілеі для кіеўскае зямлі мы зноў чытаем пра шлюбную куніцу як пра "навіну", якую гаспадар з панамі-радай абмежаваў толькі тымі выпадкамі, калі дзеўчына выходзіць па-за межы воласці53. Мы звязвалі б гэта з развіццём фіскальнасці дзяржаўнае адміністрацыі, а не з рабствам, паколькі насельніцтва на ўкраінскіх землях карысталася - як вядома - нашмат большай свабодаю, чым дзе яшчэ. Праўда, прывілей для смаленскае зямлі ад 1505 г. казаў пра шлюбную куніцу, якая бралася ад усяго насельніцтва 54.

Погляд Саханевіча, згодна з якім шлюбная куніца звязвалася з невянчаным шлюбам, супярэчыць крыніцам. Як мы адзначалі вышэй, люстрацыя 1565 г. выразна адрознівала куніцу, якая плацілася пры сужонстве, спалучаным з касцёльным шлюбам, ад такіх аплат, як паемшчына (у барскім старостве) ці пачарэўшчына (у ратненскім), якія сплочваліся пры невянчаных саюзах. Невянчаныя сужонствы былі вядомыя ва ўсіх слаях заходнерускага грамадства, чаго не было б, калі б такія сужонствы спалучаліся са станам няволі сялянскага насельніцтва (якога, як жывога з’явішча, на тагачаснай Украіне не відаць) альбо выводзіліся з яго генетычна. Таму мы мусім адкінуць усю Саханевічаву аргументацыю.

Вось жа, мы сцвярджаем значнае распаўсюджанне невянчаных сужонстваў у розных грамадскіх слаях, пры тым, што найчасцей яны заключаліся сярод простага люду55. Узнікалі яны праз распачынанне трывалага сужыцця і лічыліся ў вачах грамадства легальнымі без ніякіх дадатковых фармальнасцяў у выглядзе свецкага вяселля або царкоўнага шлюбу56.

Фармальнае права, як царкоўнае, так і дзяржаўнае, адмаўляла ў той час невянчаным сужонствам у характары легальнага саюзу, аднак судовая практыка не прыняла гэтае пазіцыі і - няраз з ваганнямі - трактавала іх як сужонствы, але другарадныя, горшыя за вянчанае сужонства, але лепшыя за звычайны канкубінат.

Невянчаныя сужонствы касаваліся вельмі лёгка, часта для гэтага хапала проста кінуць партнёра.

Характэрнаю рысаю невянчаных сужонстваў было самастойнае становішча ў іх жанчыны, якая ўступала ў гэты саюз на падставе ўласнага рашэння (хоць нельга абмінуць і ўдзелу сваякоў у падобных саюзах) і сама магла выклікаць яго разрыў. Невянчанае сужонства уяўлялася Лявіцкаму як "вольная ўмова, якую мужчына і жанчына заключаюць згодна з уласнай ахвотай і якая трывае патуль, пакуль абодва бакі таго жадаюць"57 . Тут прысутнічае адчувальная тэндэнцыя да ідэалізацыі, бо становішча жанчыны ў тыя часы - як эканамічнае, так і грамадскае - было далёкім ад роўнасці з мужчынам; і тым не менш элемент свабоды быў тут адносна моцны, што знаходзіла выраз - і рэакцыю - у цытаваных вышэй ацэнках польскіх люстратараў.

Ужо ў XVI ст., а тым больш у XVII ст., невянчанае сужонства было радзейшаю формаю, якая саступала месца шлюбу, заключанаму пры ўдзеле святара. Зоймемся, у сваю чаргу, гэтай другой, больш паўсюднаю формаю заключэння шлюбу.

Б. Роля царкоўнага шлюбу ў заключэнні сужонства. Не толькі паспаліты люд, але і вярхушка грамадства не надавала касцёльнаму шлюбу вырашальнага значэння. Яго роля ў заключэнні сужонскага саюзу мела па сутнасці другарадны характар. Пра гэта сведчаць шматлікія крыніцы з XVI і XVII ст. Так, у 1570 г. князь Якуб Чатвяртынскі прызнаў перад луцкім гродскім судом, што згаварыў дачку пані Багданы Гараінавай, панну Ганну, заручыўся з ёю і прызначыў дату вяселля праз восем месяцаў, а калі б на той час "панны Ганны за себе в малженьство выдати не хотел", меўся плаціць закладу 150 коп грошаў. Аналагічна і пані Гараінава мелася адказваць матэрыяльна, калі б "отдати не хотела"58 сваю дачку за яго замуж.

Падобныя стасункі адлюстроўваў дакумент, складзены маршалкам Васілём Загароўскім у 1570 г. Загароўскі заяўляе ў ім, што "змовил есми и пошлюбил в стадло малженское за себе княжну Катерину [Заслаўскую] и рок певный оному веселю на оддане девки за мене в стан малженский зложили … А естлибы я на тот рок кромя двох причин: хоробы своее и службы господарское земское, з приятельми своими приехати и оного веселя кончити не хотел и … княжны Катерины в малженство за себе не взял, маю и повинен буду заруки заплатити три тысячи коп грошей, а шкоды и наклады"59 .

Вось жа, заручыны, спалучаныя з царкоўным шлюбам, складалі - як вынікае з прыведзенага тэксту - толькі ўступныя акты ў справе заключэння сужонства. Вырашальнае значэнне мела толькі вяселле, прызначанае на пэўны тэрмін. А паколькі заручыны, як і царкоўны шлюб, яшчэ не спараджалі забавязання на заключэнне сужонства, ад якога бакі маглі адступіць, высокі заклад (зарука) павінен быў гарантаваць, што жаніх прыбудзе ў прызначаны тэрмін (рок) і канчаткова заключыць сужонскі саюз.

У 1575 г., у сваю чаргу, валынская зямянка Аляксандра Цяткоўская з братамі-апекунамі яе дачкі стала перад уладзімірскім гродскім судом, заяўляючы, што са згоды тае ж дачкі панны Ганны яе "змовили и пошлюбили и водле обычаю нашего хрестианского звенчати дали" з панам Фёдарам Шышкам. Толькі пасля царкоўнага шлюбу апекуны звярну-ліся з просьбаю, каб урад даў згоду на сужонства60 . Урад не знайшоў у такой паслядоўнасці нічога недарэчнага.

Ён спраўдзіў - згодна са Статутам - ці мае нявеста спраўныя гады і ці жадае выйсці за пана Шышку. Атрымаўшы ад яе адпаведную заяву, суд выдаў жаданы дазвол на заключэнне сужонства, ігнаруючы той факт, што царкоўны шлюб ужо адбыўся. Відаць, ён не надаваў гэтаму вялікае вагі, паколькі шлюб не быў спалучаны з вяселлем.

За пару гадоў перад тым, у 1571 г., таксама на Валыні, княжна Ганна Масальская згаварыла сваю дачку Марыю за пана Канстанціна Яловіча-Малінскага. Адбыўся царкоўны шлюб, а вяселле прызначылі праз год61 . Тым часам, аднак, княжна змяніла намеры і адвезла дачку да старэйшага сына ад першага шлюбу - падкаморага Аляксандра Сямашкі, які не прызнаў заключанага шлюбу і гразіўся аддаць сястру за свайго конюха, пакуль Марына не адпісала яму трэць бацькоўскага маёнтка. Толькі тады ён згадзіўся на замуства сястры, агаварыўшы, аднак, што абрад царкоўнага шлюбу павінен адбыцца другім наваратам62 . У тыя ж часы на той жа Валыні каралеўскі маршалак Пётр Кірдзей-Мыльскі заключыў дамову з зяцем, хэлмскім падчашым Янушам Крупскім, што жонка гэтага апошняга павінна заставацца ў доме бацькі, пакуль малады не выплаціць вена і не ўручыць цесцю адпаведнага выпісу з земскіх кніг. Толькі тады жонка разам з пасагам мелася быць аддадзена мужу63 . У сваю чаргу зямянін Андрэй Нямірыч, стоячы ў 1584 г. у гродскім урадзе, паказаў, што са згоды бацькі панну Марыну Храптавічанку, сястру біскупа наміната ўладзімірскага і берасцейскага "за ласкавым братии тое панны … и всих кревных, повинных, ведлуг приказанья Божего в стан малженский собе змовил и пошлюбил и рок веселю, зложоный мне от его милости отца владыки, принял". З працягу дакумента вынікае, што змовіны, умацаваныя царкоўным шлюбам (Нямірыч кажа: "Учинивши присягу то ест шлюб … в малженство святобливое есми уступил"), тычыліся ўсталявання пасагу і вена, на што былі складзеныя адпаведныя дакументы. Само вяселле мелася адбыцца праз нейкі час64.

Як відаць, у XVI ст. актам, які вырашаў пра заключэнне шлюбу, быў не царкоўны шлюб, а свецкае вяселле, спалучанае з пакладзінамі, якое толькі і спрычыняла - паводле тэрміналогіі крыніц - "дакананне скутэчнага малжэнства"65 . Шлюбу, таксама і сярод праваслаўнае арыстакратыі, не надавалася вялікага значэння, паколькі гэты акт - які адбываўся in facie ecclesiae - можна было ці праігнараваць, ці казаць паўтарыць, што, зрэшты, было адно і тое ж. Царкоўны шлюб не прадвызначаў заключэння сужонства. Але наогул ён спалучаўся ў часе не з вяселлем, а са змовінамі - актам уступнага характару, які ўсталёўваў умовы будучага сужонства. Можна дапусціць, што рэлігійны абрад павінен быў дадаць умове змовін вагі і ўмацаваць яе. На практыцы, аднак, царкоўнаму шлюбу - як мы бачылі вышэй - не надавалася вялікага значэння. З гэтае ж прычыны бакі, якія праводзілі змовіны - а імі былі, як правіла, бацькі або апекуны нявесты і жаніх у суправаджэнні сваякоў і сяброў - лічылі неабходным, незалежна ад шлюбу, гарантаваць іх выніковасць грашовым закладам, які называўся таксама зарукай66. Ён меў характар закладнога штрафу на той выпадак, калі шлюб, ужо асвечаны царквою, не здзейсніцца. Такі заклад, служачы сродкам умацавання забавязанняў, лепш адпавядаў, характару змовінаў, зместам якіх былі перадусім дамовы маёмаснага зместу, звязаныя з будучым сужонствам (выправа, пасаг, вена, дажывоцце і г. д.).

Роля шлюбу нагадвала тут ролю заручын у заходняй царкве. З уласна заручынамі мы сутыкаемся ў вядомым матэрыяле толькі аднойчы. Паказальна, што нарачоная, заручаная перад абліччам царквы, названа ў дакуменце "жоною обручоною"67 . Як відаць, на тагачаснай Украіне не было яснасці наконт ролі заручын. Гэта спалучалася - як мы пабачым - з іх становішчам у кананічным шлюбным праве ўсходняе царквы.

Такая спецыфічная роля царкоўнага шлюбу захоўвалася і ў XVII ст. Пра гэта сведчыць дакумент з 1634 г., складзены ўжо на польскай мове. Багатая валынская сям’я Стрыбелаў выдала дачку Катарыну замуж за пана Яна Ярмалінскага. Пасля царкоўнага шлюбу быў складзены шлюбны кантракт, згодна з якім вяселле было адкладзена на два з паловай гады. Увесь гэты час павянчаная сужонка ягомасці пана Яна Ярмалінскага будзе заставацца пры сваёй бабулі аж да надыходу… вяселля" ("małżonka poślubiona jegomości pana Jana Jarmolińskiego przy …babce swojej aż do nastąpienia … wesela zostawać będzie"). Абодва бакі абавязаліся захоўваць веру пад закладам 100 тыс. польскіх злотых і кампенсацыі за панесеныя страты. Сярод сведкаў гэтага кантракту стаялі подпісы прысутных на шлюбе мітрапаліта кіеўскага Пятра Ма-гілы і архімандрыта оўручскага Філона Кізарэвіча 68 . Як відаць, яны лічылі цалкам магчымым падпісацца пад актам, які па сутнасці адмаўляў ролю царкоўнага шлюбу, вызначаную праваслаўным кананічным правам 69 .

Адгэтуль - магчымасць разарваць сужонства, пакуль не было вяселля. Разрыў даваў права толькі патрабаваць кампенсацыі за панесеныя матэрыяльныя страты. З Падолля паходзіць справа ад 1584 г., у якой бацька жаніха патрабаваў ад бацькі нявесты кампенсацыі за выдаткі, панесеныя ў сувязі з падрыхтоўкаю шлюбу, разарванага ўжо пасля царкоўнага вянчання70 . Гэтая практыка захоўвалася ў асабліва кансерватыўных рэгіёнах яшчэ ў XVIII ст. У 1722 г. у Оўруцкім ваяводстве (якое звалася Кіеўскім Палессем) праваслаўны шляхціч Васіль Выгоўскі абвінавачвае перад старастам сям’ю Вяжбіцкіх, што згаварылі за яго дачку і нават правялі царкоўнае вянчанне, пасля чаго, не чакаючы вяселля, аддалі замуж за іншага. Выгоўскі не прад’яўляе правоў на павянчаную з ім сужонку, а толькі патрабуе кампенсацыі за "шкоды и дысгонор", як то звычайна рабілася пры парушэнні змовінаў71 .

Гэтае стаўленне да царкоўнага шлюбу мы звязваем з фактам, што ва ўсходняй царкве, у адрозненне ад заходняе, рана адбылося зліццё акта заручын, які адбываўся ўрачыста in facie ecclesiae, з царкоўным актам шлюбу72 . Усё сведчыць пра тое, што атаясамленне заручын і шлюбу (двух сакральных актаў, якія, згодна з практыкаю ўсходняе царквы, адбываліся разам у адзін дзень), накладаючыся на звычаёвае заходнерускае права, якое адрознівала змовіны і здавіны, звязвала шлюб са змовінамі, тым часам як вяселле засталося свецкім актам.

Гэта спарадзіла глыбокія адрозненні паміж звычаёвым правам на землях Літоўскае Русі і кананічным правам усходняе царквы, якое фармальна - праз "Кормчие Книги" - дзейнічала і на землях над Дняпром і Дзіснаю. У адрозненне ад царкоўнага права, дзе падставаю сапраўднасці сужонства лічылася захаванне ўрачыстае формы абраду73 , у звычаёвым праве літоўска-рускіх земляў аб сапраўднасці сужонства вырашала вяселле - свецкая, публічная ўрачыстасць, якая спалучалася са спаўненнем сужонства. Толькі ў вяселлі знаходзіла выраз воля бакоў, можа не столькі саміх маладых, колькі іх сем’яў, асабліва калі ішлося пра нявесту. Звычаёвае права разумела сужонства як умову, якая выконвалася шляхам вяселля і спалучанага з ім спаўнення сужонства. А змовіны, аддзеленыя ад вяселля большым ці меншым прамежкам часу, мелі характар уступнага акта74 , цэнтр цяжару якога ляжаў у маёмасных дамовах. Змовіны, нават калі з імі спалучаўся - што, напэўна, было правілам - царкоўны шлюб, не былі непарушнай дамоваю, як то пастанаўляла права ўсходняе царквы з 1084 г., калі Аляксей I Камнін прыраўнаў паводле важнасці ўрачыстыя заручыны да шлюбу. Наадварот, шлюб, які атаясамліваўся са змовінамі, спараджаў толькі - як мы бачылі - абавязак выплаціць штраф і заклад (заруку), калі такі быў прызначаны на выпадак недавяршэння шлюбу. З тае ж прычыны ў звычаёвым заходнерускім праве не заручыны набліжаліся да шлюбу, як гэта мела месца ў праве ўсходняе Царквы, а шлюб атаясамліваўся з заручынамі, якія маглі быць скасаваныя. Такімі іх, зрэшты, ведала яшчэ звычаёвае права Маскоўскае Русі, таксама адыходзячы, хоць не так далёка, як літоўска-рускае, ад царкоўна-візантыйскага75 . Другасную ролю царкоўнага шлюбу можна тлумачыць, на нашую думку, тым, што ён з’явіўся тады, калі звычаёвая свецкая форма сужонства (змовіны - вяселле) ужо цалкам склалася. І ён як бы прычапіўся да аднаго з гэтых актаў, менш важнага. Гэта сведчыць пра малую вагу, якая напачатку надавалася рэлігійнаму акту пры заключэнні шлюбу.

Таму канстытутыўным актам для ўзнікнення шлюбу надалей заставалася вяселле. Яно адбывалася згодна з усталяванымі звычаямі, ва ўрачыстай форме, спалучалася са спаўненнем шлюбу76 і надавала яму характар акта, заключанага публічна, чаму спадарожнічала грамадская санкцыя.

Такім чынам, у шлюбах праваслаўнага насельніцтва мы можам вылучыць дзве формы:

а) Нефармальная - заснаваная на волі жаніха і нявесты, якія праз трывалае супольнае жыццё стваралі стан, які называўся невянчаным сужонствам. У свядомасці значнае часткі грамадства яно лічылася сапраўдным, але на практыцы трактавалася як сужонства горшае, як бы другога гатунку, якое пакрысе апускалася - што характэрна, захоўваючы даўнейшую назву - да ўзроўню незаконных сувязяў.

б) Фармальная, канстытуцыйным актам якое служыў урачысты свецкі вясельны акт, а перад ім адбываліся змовіны - маёмасная дамова і часта спадарожны ёй царкоўны шлюб. Абодва гэтыя акты мелі ўступны характар, выклікаючы, у выпадку, калі б да заключэння шлюбу не дайшло, толькі прыватна-маёмасныя наступствы77 .

Параўноўваючы гэты стан рэчаў з даўнейшым польскім шлюбным правам, мы знойдзем нямала падабенстваў. І на польскіх землях шлюб у перыяд хрысціянізацыі краю насіў свецкі характар. У ім вылучаліся два акты, якія ішлі адзін за другім: змовіны і здавіны. "Актам, які вырашаў заключэнне шлюбу, - сцвярджаў В. Абрагам, - былі толькі здавіны, а змовіны першапачаткова мелі толькі значэнне акта, які аб-грунтоўваў завяршэнне здавін, але пазней яны атрымалі галоўную вагу ў сферы маёмасных санкцыяў"78 . Здавіны, якія даходзілі да завяршэння пры чынным удзеле сем’яў і крэўных маладых, былі публічнай, урачыстай юрыдычнай акцыяй, зместам якое было заключэнне шлюбу79 .

Адначасова ў найдаўнейшым польскім праве існавала другая, нефармальная форма заключэння шлюбу, грунтаваная на трывалым сужыцці без спаўнення фармальнасцяў змовін і здавін, дзе ўсё вырашала згодная воля бакоў 80 . Перасяленне дзяўчыны ў дом мужчыны з мэтаю трывалага сужыцця яшчэ напрыканцы XII ст. было ў феадальным асяроддзі - як вызначыў A. Вэртуляні - "сапраўдным сужонскім саюзам паводле земскага права". Муж мог аддаліць ад сябе такую жонку без юрыдычных цяжкасцяў 81 . Калі, аднак, у Польшчы пад уплывам права каталіцкае царквы свецкае сужонства ў абедзьвюх яго формах рана прыйшло ў заняпад, то на літоўска-рускіх землях яно фіксуецца ў XVI і нават у XVII ст.

Павучальным можа быць і супастаўленне са шлюбам у расейскіх сялян у XIX ст. Вядомы этнограф А. Ефіменка давяла, што ў народным разуменні шлюб надалей заставаўся свецкім актам. Дамова была сутнасцю сялянскага шлюбу, а ўсе астатнія акты, як рэлігійны абрад, так і звычаёвая сімволіка, мелі другаснае, падпарадкаванае значэнне. У сялянскай супольнасці шлюб, зрэшты, насіў характар умовы не столькі двух індывідаў, колькі шырэйшых групаў, сем’яў, разам з іх сябрамі, якія бралі чынны ўдзел у рэалізацыі дамовы 82 . Пагаджаючыся з тэзаю пра свецкі характар шлюбу ў расійскай вёсцы, С. Пахман зрабіў націск не на дамове, якая яго канстытуявала, а на самім з’явішчы, якое ён акрэсліваў як "спецыфічны юрыдычны стан дзвюх асобаў рознага полу … які меўся працягвацца цэлае жыццё і быў умацаваны санкцыяй грамадскага прызнання"83.

Гэтае параўнанне - калі мы яшчэ супаставім яго з вядомымі слядамі звычаёвага права ў сярэднявечнай Заходняй Еўропе, якія паказваюць, што ў германскіх і раманскіх краінах вырашальную ролю адыгрываў не фармальны акт (згода жаніха і нявесты, выказаная in facie ecclesiae), як таго жадала рымска-кананічнае права, але спаўненне сужонства 84 - паказвае, як глыбока ў мінуўшчыну сягалі карані гэтых формаў. На Літоўскай Русі (разам з Украінай), дзякуючы спрыяльным умовам, якія мы паспрабуем вызначыць ніжэй, яны захоўваліся доўга, складаючы каштоўную крыніцу для доследаў нашмат шырэйшых, чым гісторыя звычаёвага права аднаго толькі Вялікага Княства або Ўкраіны.

Спадабаўся матэрыял? Падзяліцеся з сябрамі!
Каментары чытачоў
elda напiсаў(ла) 26.03.2018 00:32

Вы можаце пакінуць свой каментар, уласную думку ці пытанне па выкладзенаму вышэй матэрыялу.