Ю. Бардах - Звычаёвае шлюбнае права русінаў Вялікага Княства Літоўскага (XV–XVII ст.)

Літаратура

1 Чарнецкий. История Литовского статута // UIK, 1867, № 9, с. 23, 46.

2 М. Владимирский-Буданов. Отчет об историко-юридических материалах Витебского Центрального Архива, вып. VII–VIII // UIK, 1878, № 4, с. 94–105.

3 М. Владимирский-Буданов. Черты семейнаго права Западной России в половине XVI в. // Чтения в историческом обществе Нестора-Летописца, VI, Киев, 1890, с. 42–78.

4 Тамсама, с. 42.

5 Першым храналагічна быў артыкул: О. Левицкий. Семейные отношения в Юго-Западной Руси в XVI– XVII вв. // Русская Старина, 1880, № 11. Далей па чарзе трэба згадаць працу, выдадзеную пад псеўданімам Левко Маячанец - Про шлюб на Руси-Украине в XVI– XVII столетью // Зоря, № 13–18, нарэшце: Невінчані шлюби на Україні XVI– XVII ст. // Записки Українського Наук. Тов. в Київі, кн. III, 1909, с. 98–107.

6 О. Левицкий. Черты семейного быта в Юго-Западной Руси XVI– XVII вв. (Уступ да: Арх. Ю.-З. Рос., VIII, ч. III: Акты о брачном праве и семейном быте в Юго-Западной Руси в XVI–XVII вв.), Киев, 1909, с. 1–120.

7 М. Грушевський. Історія України-Руси, VI, Київ–Львів, 1907, с. 314.

8 А. Загоровский. О разводе по русскому праву, Харьков, 1884, с. 187–197.

9 PH, XII (1810), s. 84–88 і 325–333; XIII (1911), s. 57–66; 203–214 і 347–361. Пра цікавыя для нас пытанні найбольш у другой частцы артыкула.

10 L. Szaraniewicz. Rys wewnętrznych stosunków Galicji wschodniej w drugiej połowie XV wieku. Lwów, 1869, s. 25.

11 W. Abraham. Z dziejów prawa małżeńskiego w Polsce. Zezwolenie panującego lub panów na małżeństwo poddanych i świeckie opłaty małżeńskie // Księga pamiątkowa ku czci Bolesława Orzechowicza, I, Lwów, 1916, s. 10–16; P. Dąbkowski. Polskie prawo prywatne, I, Lwów, 1910, s. 372–374; L. Białkowski. Podole w XVI wieku. Rysy społeczne i gospodarcze, Warszawa, 1920, s. 24–27.

12 W. Sochaniewicz. Rozwody na Rusi Halickiej w XV i XVI wieku // Pamięthik Historyczno-Prawny, VII, z. 3, Lwów, 1929.

13 Першую рэдакцыю гэтае працы, апублікаваную ў 1963 г. (CPH, t. XV, z. 1), даследчыкі сустрэлі з цікавасцю. Вядомы французскі сацыёлаг права і знаўца кананічнага права Габрыэль Ле Брас прысвяціў ёй рэцэнзію ў RHDEF, XLIII (1965), № 2, s. 308. Другая рэцэнзія, пяра З. Капыскага з Мінска, апублікаваная ў зборніку "Acta Baltico-Slavica", VII (1967), s. 364–367, падае некаторыя матэрыяльныя дапаўненні з архіваў cавецкае Беларусі і заўвагі, свае адносіны да якіх мы акрэслім у ходзе нашых далейшых развагаў.

14 Пар. М. Любавский. Литовско-русский сейм, Москва, 1900, с. 297, дзе цытуецца скарга станаў на берасцейскім сойме 1544 г. аб пазыванні "за свецкую рэч да духоўнага суду, што духоўныя асабліва чыняць", і аналагічныя скаргі на сойме 1551 г., якія выклікалі нават адпаведную пастанову гаспадара (с. 547).

15 М. Владимирский-Буданов. Черты, с. 42; О. Левіцький. Невінчані шлюби, с. 98; Ф. Леонтович. К вопросу о происхождении семьи вообще и о ее организации по древнему русскому праву//Журнал Министерства Юстиции, 1900, № 7–8, с. 80–91.

16 РИБ, IV, s. 7. Пар. Б. Романов. Люди и нравы древней Руси. Историко-бытовые очерки XI–XIII вв., Ленинград, 1947, с. 228 (2 выд.: Москва–Ленинград, 1966).

17 РИБ, IV, s. 4, 9, 18. Пар. Б.Романов. Люди и нравы, с. 252.

18 Пар. J. Dauvillier і C. de Clerq. Le mariage en droit canonique oriental, Парыж, 1936, і C. de Clerq. Mariage dans le droit de l’eglise orientale // Dictionnaire de droit canonique, IV, Парыж, 1957, р. 787–802, дзе змешчана і зводка літаратуры прадмету.

19 J. Dauvillier і C. de Clerq. Оp. cit., р. 42; C. de Clerq. Оp. cit., р. 799; А. Петровский. К истории развития обрядовой стороны чина венчания // Христианское чтение, XII (1908), с. 1599–1619.

20 Б. Романов (op. cit., с. 253) цытаваў дамову Ноўгарада з немцамі ад 1195 г., якая ўзмацняла абарону шлюбнае жонкі (мужеска жена) паводле крымінальнага права.

21 Я. Щапов. Новый памятник русского права XV в. (Запись "О разлучении") // Славяне и Русь, Москва, 1968, с. 375–382 (тэкст помніка с. 381–382), там чытаем: "А оучнуть жити муж с женою невенчанны, или жена с мужем, ни молитва в церкви от попа не мовлена, а похо[т]ят розлучитися или муж от жены , или жена от мужа, ино тех розлучили, зане же тии бес того блудно жили. А который венчальный или поп в церкви благословил, молитвы молвил, а тех не годится никому розлучити". Далей ідзе пералік прычын, калі царква дазваляе такое разлучэнне.

22 "Жена венчальная" - АВК, XXV, № 167, 168, s. 68. РИБ, XX, kol. 1172; "муж венчальный" - АВК, XXI, № 221; "жена невенчальная" - АВК, XVII, № 486, № 986; XXI, № 221; "жена нешлюбная" (паланізм) - Арх. Ю.-З. Рос., VIII, ч. 3, с. 465. Археогр. сборник, I, № 146.

23 P III, 12; D III, 23; T III, 28. А. Таўсталес (Права сямейнае паводле Літоўскіх статутаў // Запіскі аддзелу гуманітарных навук. Беларуская Акадэмія Навук. Працы клясы гісторыі, т. III, Менск, 1929, с. 23–52) свецкім шлюбам не зацікавілася. Займаючыся заключэннем і касаваннем шлюбу (с. 23–30), яна прадстаўляе яго выключна ў царкоўнай форме, што, зрэшты, знаходзіць падтрымку ў тэксце Статутаў.

24 АЗР, т. II, № 51, с. 62.

25 L. Kolankowski. Zygmunt August - wielki książe litewski do r. 1548, Lwów, 1913, дадатак № 9, s. 363. (Księgi Zapisów Metryki lit., ks. 21, f. 39).

26 На гэтай падставе К. Саханевіч (K. Sochaniewicz. Оp. cit., s. 17) сфармуляваў нават погляд, што невянчанае сужонства складала прывілеяваную форму сужонства. Як вынікае з агульнае ацэнкі гэтае формы сужонства, асабліва становішча невянчанае жонкі і яе дзяцей, такая тэза для перыяду, які мы разглядаем, не вытрымлівае крытыкі.

27 ALM, № 280 (w. 1496).

28 АВК, XVII, № 181, s. 72.

29 Ист.-Юрид. Мат., т. VIII, s. 345. Пар.: М. Владимирский-Буданов. Отчет, с. 97.

30 АВК, XXI, № 221 (1556 г.) - пакіданне мужа невянчанаю жонкаю; Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 31, с. 91 - адсыланне невянчанае жонкі мужам; Археогр. Сборник, т. I, № 146 - пакіданне невянчанае жонкі. Пар.: М. Владимирский-Буданов. Черты, с. 52.

31 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 31, с. 91.

32 Тамсама, № 116, с. 462–468.

33 Тамсама, с. 466–468 (1600 г.): "Князь Станислав зе Збаража Воронецкий обтежливе ускаржался и оповедал на сына своего… и на жону свою Марину Гулевичовну".

34 АВК, XVII, № 986, s. 405 (1556 г.): цесць абвінаваціў гаспадарскую баярку Улку Хведкаўну, "невестку свою…, штож дей она будучи за сыном моим Сенком невенчальною женою мешкаючи у дому моем, то пак дей тот сын мой змер, а она… з дому моего прочь ити не хочет". Суд выдаў вырак, згодны з жаданнем спаганятага, выдаляючы Улку з сынам з маёнтку, які застаўся па нябожчыку Сенку. Тамсама, XXI, № 522, s. 339 (1558 г.): У спрэчцы аб спадчыне паміж двума роднымі братамі адзін з іх заяўляе: "И то бых рад ведал, естлибы тая жона у отца моего венчанная была, або не", бо гэты факт павінен вырашыць яе правы на спадчыну.

35 АВК, XVII, № 468, s. 179.

36 P III, 12: "А ведже тым обычаем мает быти перевожоно на бенкарта: естли… теж з невенчаною жоною мел его". Тоесныя пастановы змяшчаюць: D III, 23; T III, 28. Але варта заўважыць, што існавала поўнае адрозненне - у II і III Статутах - паміж дзецьмі з невянчаных сужонстваў - "бенкартами" і чужаложнымі дзецьмі, якія мелі найменне "надер бенкартов". Гэта бясспрэчна было вынікам розніцы ў меркаваннях пра ступень незаконнасці саюзаў, з якіх паходзілі няшлюбныя дзеці. Пар. О. Левицкий. Черты семейного быта, с. 34.

37 Пар. K. Jabłonowski. Оp. cit. // PH, XIII (1911), s. 59.

38 АВК, XVII, № 986, s. 405, № 13, s. 6.

39 АВК, XXI, № 13, s. 6 (1555 г.).

40 Арх. Ю.-З. Рос., т. I, ч. 10, с. 443.

41 АВК, XXI, № 168, s. 69.

42 Археогр. Сборник, т. I, № 146, с. 365 (1645 г.).

43 Таму мы не можам падзяліць погляд В. Абрагама (W. Abraham. Z dziejow prawa małżeńskiego, s. 19), што "супраць невянчаных сужонстваў мусіла выступаць царква, таму яны не маглі быць надта частымі". Факты, здаецца, сведчаць пра зусім адваротнае.

44 Арх. Ю.-З. Рос., т. VII, ч. 2, с. 261.

45 Тамсама: "Kunicę za wyjście statecznie za mąż… do ziemiańskiej wsi… płaci się zwykłym obyczajem krainy onej".

46 Тамсама, с. 312.

47 Жерела, т. I: Опіси королівщизн в землях руских XVI віку, выд. М. Грушевський, Львiв, 1895, с. 51. Люстрацыя 1565–1566 у Каламыйскім старостве адзначае: "Pojemszczyzna, to jest, gdy ktory Rusin, ale nie Polak, bo od takiej dani Polacy wolni, da dziewkę swoją za mąż" ["Паемшчына, то бок калі які русін, але не паляк, бо ад такое даніны палякі вольныя, аддасць сваю дзеўку замуж"]; тамсама, с. 24, падобны запіс у люстрацыі Снятынскага староства.

48 Гл. М. Грушевский. Внутренний строй барскаго староства в XVI веке (Уступ да: Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 2, раздз. 2), с. 44–155.

49 Тамсама, с. 36.

50 W. Abraham. Z dziejów prawa małżeńskiego, s. 19.

51 Тамсама, с. 9, с. 18. Аўтар, зрэшты, сам (на с. 19) цытуе крытычны адносна ягонае гіпотэзы погляд В. Сергяевіча.

52 Акты литовско-русского государства (XIV–XVI ст.), вып. I (1390–1529), Москва, 1899, № 78, с. 103, і ALM, II, № 624, s. 114: "Також наместники первыи им были новину увели, и коли дей хто в месте жону поимает, або девка замуж идет а они от того собе в них брали. Ино мы и то им отложили". Пар. таксама прывілей для м. Высоцкага ад 1510 г. (АЗР, т. II, № 60, с. 73).

53 АЗР, т. II, № 30, с. 35. У прывілеі для кіеўскае зямлі ад 1507 г. чытаем: "Теж просили нас князи и паны и земяне киевские, ижбы им новины (не) уводили врадники наши воеводы киевские: з их людей куницы свадебные берут… И мы о том помысливши з паны радою нашою уставляем так: што ся тычет куниц свадебных, коли наш чоловек в княжского человека, альбо в панского, або в земянского поймет девку, ино выводная куница тому государю в чого чоловека девку поймет; а поймет княжский або панский або земянский чоловек в нашого чоловека девку, ино куница выводная нашому воеводе з нашого чоловека".

54 АЗР, т. I, № 213, с. 262: "А куницы змирские, свадебные брано бы с них по шести грошей, а вдовью куницу по двадцати грошей". Поруч з шлюбнай куніцай ў Вялікім Княстве існавалі шматлікія кунічныя даніны, якія сплочваліся або куніцавымі скуркамі - "куница шерстью" (АЗР, т. II, № 75, с. 99; тамсама, № 86, с. 111–113), або грашыма, як кунічныя чыншы з гаспадарскіх земляў або гандлёвы падатак у Кіеве, які ў 1494 г. вызначаўся як "осмника куница" ў памеры 12 грошаў (АЗР, т. I, № 170, с. 194).

55 У гэтым дачыненні трэба ўдакладніць погляд М. Уладзімірскага-Буданава (Черты, с. 47, 77), згодна з якім розныя слаі грамадства кіраваліся ў XVI ст. зусім рознымі нормамі ў сферы сужонскага права, а невянчаныя сужонствы былі ўласцівыя толькі сялянам.

56 Пар. О. Левицкий. Невінчані шлюби, с. 98; яго ж. Черты семейнаго быта, с. 36.

57 О. Левицкий. Невінчані шлюби, с. 99. Як выглядала часам на практыцы свабода жанчыны ў такім невянчаным сужонстве, можа даць уяўленне аповяд валынскага зямяніна Аляксандра Вароны-Баратынскага з 1586 г. Ягоны бацька Таміла ўзяў замуж тураўскую мяшчанку Марушку, якая перад тым была замужам у Тураве, а потым, уцёкшы ад "мужа венчального… ходила на козацтво" ў Кіеў, Чаркасы і Канеў; вярнуўшыся, стала жонкаю млынара Крупскага, ад якога ўцякла. Потым жыла па чарзе яшчэ з чатырма асобамі, прыйшла нарэшце да Тамілы, які меўся запісаць ёй на сваім маёнтку дажывоцце, супроць чаго сын запратэставаў. (Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 146, с. 632–634).

58 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 60, с. 211–213: 19 чэрвеня 1570 г. князь Якуб Чатвяртынскі прызнаў, што панну Ганну "змовил есми за себе в малженство… и шлюб с нею брал и тому веселю рок есмо… зложили семую суботу в року прийдучом".

59 Тамсама, № 58, с. 206.

60 Тамсама, № 80, с. 288.

61 Тамсама, № 67, s. 251–254. У 1576 г. перад гродскім судом Марыя Яловіч-Малінская прызнала, што яе маці "мене в малженьство… змовила, и ведле закону нашого греческого мне с ним шлюб вчинивши, рок певный веселю была зложила".

62 Тамсама, с. 248: У 1573 г. Яловіч-Малінскі скардзіўся, што Сямашка "тогды мя и до того прымушал, абых с нею, жоною своею, знову шлюб брал, по котором вжо мне и малжонце моей было ничого". Гэта ж сама сцвердзіла ягоная жонка Марыя (с. 250).

63 Тамсама, № 25, с. 75 (1564 г.): "А поки такое оправы пан Крупский в дом пана Кирдеев не принесет, поты пан Кирдей и дочки своее ему, имения Чати и тое усее выправы дати не будет повинен".

64 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 104, с. 418–424.

65 Тамсама, № 32, с. 95 (1565 г.): "веселе и венчание" павінны прывесці "ку скутечному доконченю оное умовы нашое"; тамсама, № 26, с. 78 (1567 г.): "Рок слушный, певный а неодволочный веселю ку сконченю того малженства положили". Пар. О. Левицкий. Черты семейного права, с. 40, 47–50. Тамсама цытуецца з рукапіснае судовае кнігі згадка пра сварку, якая выбухнула, "коли уже есми панну до ложа отпровадили". З гарадское практыкі мы ведаем справу з 1640 г., калі перад гарадскім судом у Полацку ісцец жадаў выдачы яму жонкі, якая была "заручена и пошлюбена", але паколькі вяселле не адбылося, бацькі адмаўляліся яе выдаць, лічачы шлюб не здзейсненым (Археогр. Сборник, т. I, № 123). М. Уладзімірскі-Буданаў (Черты, с. 53) на падставе філалагічнага аналізу (шлюбіць = абяцаць) меркаваў, што "пошлюбене" азначала абяцанне сужонства. Аднак факт, што ісцец жадаў выдачы яму жонкі, сведчыць аб тым, што - згодна з вядомай практыкай - тут меў месца шлюб, спалучаны з заручынамі, але не завершаны вяселлем. Адгэтуль і сумненні суда ў сапраўднасці сужонства.

66 Такі заклад - нязменны элемент дамоваў пра заключэнне сужонства сярод украінскай шляхты і паноў у XVI–XVII стст. Як правіла, ён павінен быў прыпадаць разам з кампенсацыяй за выдаткі, панесеныя ў сувязі з падрыхтоўкаю да вяселля, боку, які пацярпеў праз адмову ад шлюбу. Часам жа заклад прызначаўся на карысць манарха (Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 60, с. 211; № 64, с. 226–228; № 67, с. 239), што павінна было ўзмацніць фінансавыя санкцыі дамовы і забяспечыць яе больш плённую рэалізацыю. Пар. О. Левицкий. Черты семейнаго права, с. 25.

67 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 32, с. 95: у 1565 г. кіеўскі зямянін Юзаф Нямірыч "змовил за пана Лазара Иваницкого дочку свою Настасью у малженство святое дати, а которыю дочкою своею ужо водле закону нашого хрестиянского и обручене его милость принял".

68 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 143, с. 590–595.

69 Іначай выглядае юрыдычны бок прыведзенае З. Капыскім (цыт. Рэцэнзія, с. 365) дамовы з 1577 г. паміж каталікамі: шляхцічам з Наваградскага павету Мартынам Фрыдрыхавічам Міхайлам і мяшчанкаю з Берасця Даротай Аліфераўнай Арчынскаю. Міхайла павінен быў з’явіцца ў Берасці "на дзень певный то ест на светово Балтромея… А где бы я на тот рок у Берестю не был и малжонки своее з собою не взял, або оне замене пойти не хотела, теды каждый з нас такий винен будет заплатити заруки чотырыста коп". Гэта была тыповая перадшлюбная ўмова з штрафнымі санкцыямі на выпадак адступлення ад шлюбу, распаўсюджаная і ў Кароне, але прынцыпова адрозная ад свецкага ўмоўнага шлюбу, які мы разглядаем. Таму няма падставаў рабіць з гэтага выснову пра тое, што "і сярод каталікоў формаю заручын была ўмова, а не шлюб" ("także wśrod katolikow umowa, a nie ślub, była formą zaślubin").

70 L. Białkowski. Îp. cit., s. 218 (dodatek № 39).

71 Цыт. паводле: О. Левицкий. Семейные отношения, с. 559. Пар. таксама: А. Загоровский. Оp. cit., с. 194, заўвага 2.

72 J. Dauvillier і C. de Clerq. Оp. cit., р. 794. A. Herman. Die Schliessung der Verlobnisse im Recht Justinians und der spateren byzantinischen Gesetzgebung // Analecta Gregoriana, VIII (1935), р. 107 і L. Anne. Les rites des financailles et la donation pour cause de mariage sous le Bas-Empire, Lowanium, 1941, р. 163–182. Пар. таксама Н. Суворов, Учебник церковнаго права, выд. 4, Москва, 1912, с. 370–372.

73 J. Dauvillier і C. de Clerq (Оp. cit., р. 42) цытуюць, м. ін., патрыярха канстанцінопальскага Міхаіла Анхіяласа, які ў 1177 г. абвясціў, што шлюб стварае не воля бакоў, а выкананне прадпісаных рытуалам абрадаў.

74 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 40, с. 123 (1566 г.), Аляксандр Сямашка "…з порадою повинных приателей моих учинил есмо змову о выдане в малженство сестру мою стрыечною, которая в мене… в опеце ест… и рок тому веселю постановили - за пять лет". Тамсама, № 143, с. 591 (1634 г.): Маладыя - і іх бацькі - "пацвердзіўшы дабраславенства і даўшы выразны шлюб паводле звычаю ўсходняе апостальскае царквы праз… Пятра Магілу, мітрапаліта… аддалі і ў святы сужонскі стан дасканала павянчалі, вяселле ж, аднак, ад тае даты… хочуць мець праз два гады… прызначаючы дату і месца, дзе ягомасць пан Ярмалінскі разам з імасцямі панамі сябрамі сваімі… будзе павінен прыбыць і старажытным хрысціянскім звычаем, захоўваючы ўсялякую прыстойнасць, прыступіць да гэтага пабожнага акта" ("przez konfirmację błogosławieństwa i danie wyraźnego ślubu wedle zwyczaju cerkwie wschodniej apostolskiej przez… Piotra Mohiłę metropolitę… oddali i w stan święty małżeński doskonale poślubili, wesele jednak od daty tej … za dwa lecie mieć chcą… datę i miejsce naznaczając, gdzie imć pan Jarmoliński spólnie z ichmość pany przyjacioły swymi… stawić się i do tego aktu świątobliwego zwyczajem starożytnym chrześcijańskim, wszelaką zachowując przystojność, przystępować będzie powinien"). Як падае А. Лявіцкі (Черты семейного права, с. 40), яшчэ ў 1744 г. св. Сінод звяртаў увагу, што на Ўкраіне маладыя "по отправлении брачнаго таинства, того же времени разлучився, по нескольку лет до называемого по их обычаю брачного веселя живут по разным домам". Звычай гэты Сінод асудзіў, загадаўшы, каб маладыя распачыналі сужыццё адразу па шлюбе.

75 М. Владимирский-Буданов. Обзор истории русскаго права, выд. 4, Киев, 1905, с. 427, звяртаў увагу на тое, што калі кананічнае права ўсходняе царквы лічыла заручыны непарушнаю дамоваю, то рускае звычаёвае права надавала яму выключна характар маёмаснае дамовы. Невыкананне яе вяло толькі да абавязку выплаты vadium - "заряда". (На Літве яго называлі зарукай - заўв. аўт.). Таму заручыны адбываліся не адначасова з шлюбам - як жадала таго кананічнае права - але часта нашмат раней, яшчэ да паўналецця будучых мужа і жонкі. Бакамі, якія заключалі дамову, выступалі іх бацькі.

76 Гэта выразна вынікае, м. ін., з акалічнасцяў спрэчкі Яловічаў-Малінскіх супроць Сямашкі, пра якую была гаворка вышэй. У найвастрэйшай фазе спрэчкі скаржнікі падкрэслівалі, што Сямашка забраў сваю адзінакроўную сястру - пані Яловічаву - з маёмасці яе мужа, калі тая ўжо жыла з ім. Гэта павінна было азначаць, згодна з аргументацыяй спаганятых, што шлюб ужо быў споўнены. Ажно праз тры гады аказалася, што гэта маці аддала дачку сыну, каб той яе зняволіў да вяселля. Факт, што вяселле не адбылося, аслабіў пазіцыю Яловічаў-Малінскіх, якія прагнулі давесці суду, што былі ўжо сямейнаю парай.

77 Пар. О. Левицкий. Черты семейнаго быта, с. 40 і М. Грушевський. Історія України, т. V, c. 314. Іхныя погляды падсумаваў Ябланоўскі: F. Jabłonowski. Оp. cit. // PH, XII (1910), s. 327 і XIII (1911), s. 61 і passim.

78 W. Abraham. Zawarcie małżeństwa w pierwotnym prawie polskim, Lwów, 1925, s. 331. Пар. s. 339 і passim.

79 Тамсама, s. 323–339. Гэтага цверджання для нашых мэтаў дастаткова, таму мы не пускаемся тут у разгляд тэорыі В. Абрагама пра тое, што секулярызацыя шлюбу, які першапачаткова мусіў мець сакральны характар, адбылася пад уплывам узнікнення дзяржаўнае ўлады, а значыць, пасля VI ст. н. э., асабліва ж у IX–X ст., і запынілася пасля прыняцця хрысціянства (с. 335–338). Заўважым толькі, што слабы пункт сакральнае тэорыі першапачатковага шлюбу палягае ў вядомым факце, што дзяржаўная ўлада пры сваім узнікненні не займалася гэтымі пытаннямі, пакідаючы іх звычаёваму праву. Дзяржаўнае ўмяшанне ў сферу шлюбнага права магчыма на адносна высокай ступені развіцця дзяржаўнае ўлады, якое ў да-хрысціянскай Польшчы - а ідзецца якраз пра яе - гэтая ўлада не дасягнула.

80 A. Vetulani. Nowe źródło do historii staropolskiego prawa małżeńskiego, CPH, IV (1952), s. 126–160.

81 Тамсама, s. 155.

82 А. Ефименко. Народныя юридическия воззрения на брак // Исследования народной жизни, вып. I: Обычное право, Москва, 1884, с. 1–48.

83 С. Пахман. Обычное гражданское право в России, т. I, Петербург, 1879, с. 34.

84 P. Rasi. La conclusione del matrimonio nella dottrina prima del concilio di Trento, Neapol, 1958, сцвердзіў, што ў раннім італьянскім Сярэднявеччы "nella pratica le genti viventi a diritto romano… continuarono a considerare il matrimonio come un contratto consensuale aformale per la cui conclusione non occorevano formalita di sorta essendo suficiente il semplice consenso communque manifestato" ["на практыцы людзі, што жылі паводле рымскага права, працягвалі разглядаць шлюб як нефармальны кантракт паводле згоды бакоў, для заключэння якога не патрабавалася адмысловых фармальнасцяў, бо хапала простае згоды, выказанай якім заўгодна чынам"] (с. 14), у той час як шлюб тыпу лангабардскага "e una compravendita tra lo sposo e il mundualdo della la sposa, dove e solo oggeto, non soggetto del rapporto" ["уяўляў сабой дамову куплі-продажу паміж мужам і mundualdo жонкі, дзе яна толькі аб’ект, а не суб’ект юрыдычнага стасунку"]. Тут аб сапраўднасці шлюбу вырашала не copula, а traditio, вонкавы, фармальны акт перадачы mundium (с. 16 н.). Адгэтуль заключэнне яго перад iudices ("Эдыкт Ротара", § 182, 195). Сляды гэтага стану рэчаў доўга захоўваюцца і ў пазнейшым заходнееўрапейскім Сярэднявеччы. Гл. J. Gaudemet. Originalite et destin du mariage romain // Europa e il diritto romano. Studi in memoria di Paulo Koschaker, II, Mіlan, 1954, р. 548. Гл. таксама P. Ourliac. Note sur le mariage a Avignon au XVe siecle // Memoires du Societe Hist. du Droit des Pays de Droit Ecrit, Tоulоuse, I, 1948, р. 57–61. У XV ст. формула пры акце заключэння шлюбу гучала: "Ego do corpus meum" ["Я даю сваё цела"].

85 О. Левицкий. Черты семейнаго права, с. 69. А. Загароўскі (Оp. cit., с. 192–194) акрэсліваў разводы з узаемнае згоды як праяву вельмі распаўсюджаную, можна сказаць - штодзённую, на Заходняй Русі.

86 А. Загоровский. Оp. cit., с. 193.

87 А. Лебедев. О брачных разводах по архивным документам харьковской и курской духовных консисторий // Чтения, 1887, ч. 2, с. 27.

88 K. Sochaniewicz. Оp. cit., s. 6.

89 Divortium ex consensu [скасаванне шлюбу] (які называўся таксама divortium bona gratia [развод з добрае ласкі]), па-грэцку διαφυγιον χατα συναινεσιν (і адпаведна διαφυγιον αγαθη χαριτι διχα ποινης) характарызуе J. Zhisman. Das Eherecht der orientalischen kirche, Wien, 1864, р. 98. Нягледзячы на стогадовую даўніну, кніжка гэтая ў значнай меры захавала сваю вартасць. Тут належыць звярнуць увагу на тое, што тэрмін divortium азначаў у прынцыпе акт паводле згоды (у процілегласць да класічнага аднабаковага repudium), хоць у Юстыніянавым заканадаўстве паняцце divortium было пашырана, і пачало ахопліваць часам нават аднабаковыя акты. Гл. L. Caez. La terminologie du divorce dans les textes juridiques latines et les constitutions grecs de Justinien // Scrinium Lovaniense, Melanges Historiques Etienne van Cauwenberg, Lowanium, 1961, р. 176.

90 J. Dauvillier і C. de Clerq. Оp. cit., р. 88.

91 И. Соколов. О поводах к разводу в Византии IX–XV вв. Историко-правовой очерк // Христианское чтение, 232 (1909), с. 1308–1311 і 1572–1575, звяртае ўвагу на няяснасць тэксту "Номаканону" (тыт. XIII, раздз. 4) і "Базілікаў" (кн. 28), якія дапускаюць расшыральную інтэрпрэтацыю.

92 Так у: J. Zhisman. Оp. cit., р. 107.

93 Г. Этэрыянус ("Adversus errores Graecorum") ["Супроць аблудаў грэкаў"] апісвае, як грэкі, незадаволеныя шлюбным саюзам, разрываюць яго і "coram pretore urbano voluntatibus eorum expositis, instrumentis et cingulis praecisis, sine contradictione viri mulieres et mulieres viros pro libitu accipiunt" (цыт. паводле А. Лебедзева. Оp. cit., с. 28).

94 K. Sochaniewicz. Оp. cit., s. 9–10.

95 Так пішуць: М. Владимирский-Буданов. Черты, с. 42 і А. Загоровский. Оp. cit., с. 192, 197.

96 На вельмі даўнюю традыцыю ўжывання ЗСЛ на Русі звярнуў увагу ўжо Н. Дзювернуа: Н. Дювернуа. Источники права и суд в древней России, Москва, 1869, с. 40. Гл. "Закон Судный Людем Краткой Редакции", Москва, 1961, с. 21–23.

97 Закон Судный Людем, с. 109, арт. 33: "Яже Бог сведе, человек да не розлучает".

98 Апошняе выданне з каментаром: Памятники права киевского государства X–XII вв. // Памятники, т. I, Москва, 1952, с. 257–282. Час узнікнення помніка канчаткова не вызначаны. С. Юшкоў меркваў, што ён узнік у сярэдзіне XII ст. Найдаўнейшая вядомая рэдакцыя (усходнеруская) узнікла, аднак, на мяжы XIV–XV ст. у канцылярыі мітрапаліта Кіпрыяна (тамсама, с. 257).

99 Памятники, I, с. 260, арт. 14: "Аже муж з жоною по своей воли розпустится, епископу 12 гривен, а будет не венчальный, епископу 6 гривен". Каментар (с. 278), аднак, няслушна сцвердзіў, што гэта азначала забарону самавольнага разводу. Мы згодныя з А. Загароўскім (Оp. cit., с. 193), які бачыў у гэтым пакаранне за развод паводле згоды бакоў, якое, аднак, не вяло за сабой прызнання несапраўднасці самога акта разводу.

100 Параўн. Н. Лавров. Религия и церковь // История культуры Руси, т. II, Москва, 1951, гл. 3, с. 111.

101 Параўн. О. Левицкий. Черты семейнаго права, с. 70, заўв. 3. Варта заўважыць, што тэрмін "рoзвод" выступае часам і ў сэнсе размежавання земляў (поруч з тэрмінам "разьезд"). Пар. Акты феодального землевладения и хозяйства, ч. 2, Москва, 1956, № 32 і № 260: "розвод земле".

102 АВК, XVII, № 992, s. 413: "…з обудву сторон с тою жоною моею зволившися, вчинили есмо себе один другого от себе з малженства вольными… под зарукою господарскою …естлибы один другого о штокольвек ку праву поволокал, а с того листу ростанья своего выступил, тогды тот мает тую заруку господарю королю его милости платити". Пар. тамсама, с. LII і М. Владимирский-Буданов. Черты семейнаго права, с. 55.

103 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 24, с. 70–73: Жонка заяўляе, што "добровольно… малжонка своего пана Яцка з того мешканя моего малженского… от себе от малженства вольным чинит; я от него прожна, а он от мене… Я позвалям пану Яцку кого хотя поняти, а мне теж вольно за муж за кого хотя пойти".

104 Тамсама, № 73, с. 262–268. Біскуп Русін: "Застановене и угода стала ся помежку нас… иж пан Богуринский добровольне малжонку свою а дочку мою Раину, так теж… (она) его з малженства добровольне одно другого выпустити мели".

105 Тамсама, с. 263.

106 Тамсама, № 129, с. 525–528.

107 Параўн. М. Владимирский-Буданов. Отчет, с. 98–105 і шматлікія матэрыялы, цытаваныя ніжэй.

108 Ист. Юрид. Мат., т. VII, с. 368: "Ставши очевисто мещанин могилевски Андрей Окулинич з жоною своей Марею добровольне сознане до книг местских учинили, иж… в теперешны час голодный, не маючи поживеня взяти откуль быхмо ся живити мели; а як есми ся по своей доброй воли розпустили, за што один до другого вечными часы дела е маем мети".

109 Ист. Юрид. Мат., с. 473: у 1589 г. перад ландвойтам, бур-містрамі, райцамі і лаўнікамі Магілёва, сабранымі на ратушы, мешчанін Грышка Яцкавіч і яго жонка Гасюта (у суправаджэнні бацькі) зрабілі двухбаковую заяву, узаемна вызваляючы адно аднога з шлюбу з прычыны імпатэнцыі мужа. Тамсама, т. VIII, с. 274: у 1606 г. магілёўскі мешчанін Клішка Якімовіч і жонка Агаф’я з прычыны кепскага сямейнага жыцця ўзаемна вызвалілі адзін аднога з сужонства. Падобныя двухбаковыя заявы былі вельмі частыя: тамсама, с. 294–296 (1610 г.): "Один другого з малженьства вызволивши и вольного учинивши, один другому женити се и замуж ити позволили", с. 375 (1623 г.) і інш.

110 Параўн. заўв. 155–160.

111 АВК, III, № 2, s. 3, і Arch. Sang., I, № 62, s. 58.

112 L. Białkowski. Оp. cit., dodatek, № 7–8, s. 189–191 (1535 г.).

113 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 1, № 83, с. 165: "Sigismundus Augustus… Ut vero etiam divortiorum praecludi possit occasio, quae plurima ibidem fieri ex levi, interdum etiam nulla iusta ex causa audimus, volumus deinceps et perpetuo observari, ut non prius divortium aliquet fieri debeat, quam ratione illius nobis… aut loci capitaneo… floreni quinque…persolvantur" ["Жыгімонт Аўгуст… Але каб сапраўды можна было перашкодзіць выпадкам разводаў, вялікая колькасць якіх, як мы чулі, адбываецца там з нязначнай, а часам зусім няслушнай прычыны, то мы наказваем ад гэтага часу і заўсёды сачыць за тым, каб кожны развод адбываўся не раней, чым нам… ці старасту места… з нагоды яго будзе выплачана пяць злотых"]. Прывілей быў выдадзены на карысць "communitatis Ruthenorum oppidi nostri Bar".

114 Жерела, т. I, с. 74.

115 М. Довнар-Запольский. Украинские староства в первой половине XVI в. (Уступ да Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 5, 1907) звяртаў увагу, што ў местах на рускім праве мяшчанства яшчэ не цалкам адасобілася ад астатніх групаў паспалітага насельніцтва (с. 83–94).

116 K. Sochaniewicz. Оp. cit., s. 36.

117 Жерела, т. I, с. 24: У Снятынскім старостве "rozpusty abo rozwody obyczajem pogranicznym".

118 Зусім іншым чынам, паказваючы на прагрэс у пастаноўцы насельніцтва ў залежнае становішча і перайманні фінансавых паўнамоцтваў князя баярамі ў іхных маёнтках, разглядаў гэтае пытанне Абрагам: W. Abraham. Z dziejów prawa małżeńskiego, s. 19.

119 АЗР, т. II, № 65, с. 81–83.

120 Тамсама, № 230, с. 397 (1544 г.); т. III, № 22, с. 96 (1558 г.).

121 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 94 (2), с. 338.

122 Тамсама, с. 345: Сведка, паказваючы, што бачыў "лист розводовы", дадае: "и тот лист печатами зацных людей запечетован". Доўгую і складаную справу і сапраўднасць другога шлюбу Васіля Загароўскага, распачатую гэтым актам, прадставіў у форме апавядання пад назовам "Senatorska dola" А. Ролле [dr. Antoni J.] - Opowiadania, ser. IV, 1, Warszawa, 1884, s. 3–22.

123 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 114, с. 454–459.

124 Арх. Ю.-З. Рос., т. IV, ч. 1, № 44, с. 150 (1682 г.).

125 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 114, с. 456 (1594 г.); № 129, с. 525, 527 (1609 г.).

126 Тамсама, № 73, с. 263.

127 Тамсама, с. 269.

128 Тамсама, № 94, с. 338–345. "…гды небожчик пан Василий Загоровский и княжна Маруша Збараская чинили добровольне меж собою развод о малженство перед приятельми". Пра той жа развод чытаем у пратаколе справы паміж Збараскай і Чартарыскай: "Тот лист только до якихсь едначов… есть дан" (Арх. Ю.-З. Рос., т. I, ч. 1, № 35, с. 176). Тамсама, № 77, с. 282: луцкі зямянін Васіль Халанеўскі сведчыў у 1573 г. у гродскіх кнігах, што жонка ад яго ўцякла да свае маці, а цяпер адцягвае палюбоўнае вырашэнне справы, бо "мне частокроть роки посажене приятельское в речи тое складаючи, тым мене зводят, яко и теперь со мною приятелей были высадили не мало, и ничого не скончивши, проч ся розъехали". Урэшце, аднак, дайшло да разводу "водле постановеня приятельского". Ист. Юрид. Мат., т. VIII, c. 314 (1611 г.): стаўшы перад гарадскім ляндвойтам, магілёўскі мешчанін Астап Зянковіч з жонкаю Фядораю заявілі, што "за выналезком приятелей наших, которые межи нами в той справе працовали…; которых поровнанем межи нами и з обапольного позволеня нашого угоду есмо принявши один другого есмо з стану малженского выпустили". Пар. таксама Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 92, с. 331; Ист. Юрид. Мат., т. VII, с. 294–296; Пра ролю "едначоў" гл. W. Domino. Sądownictwo polubowne na Rusi w późniejszym średniowieczu, Warszawa, 1938.

129 Калі роля бацькі (альбо маці-ўдавы) выступае ў актах часта, то роля крэўных рэдка дзе малюецца так выразна, як у акце, які апублікаваў Фоцінскі: О. Фотинский. К характеристике семейных и общественных отношений козачества в последние годы существования Сечи Запорожской // Чтения, кн. XV, вып. 1, разд 5, с. 5. Пад час разводу запарожскага казака Нікіфара Данца і ягонае жонкі Праскоўі, пасля таго, як яны абмяняліся "листами розводовыми", швагер Праскоўі Якаў Няменчанка выдаў Данцу дадатковы дакумент, у якім ад імя яе сям’і сцвярджае, што "Прасковиа жить с мужем своим не желает и мы, посоветовавши, все родичи, блиские и дальние купно с женою его… которая простила его, бывшого мужа своего и благославила, как он собе пожелает жить или оженитись, то позволила, турбовать и пенять его вечне не будет, такоже и мы, все сродники, по ее желанию на тое соизволили… и турбовать его никогда не будем" (1743 г.). Падобным чынам выглядалі стасункі сярод магілёўскіх мяшчан. Гл. Ист. Юрид. Мат., т. VIII, с. 295 (1610 г.). Пар. таксама заўв. 137.

130 АВК, XVII, № 992, s. 413 (1556 г.): "…розумеючи есми той незгоде нашой в милости и в малженстве быти не можем и з обудву сторон… вчинили есмо себе один другого… з малженства нашого вольными". У сваю чаргу, у 1564 г. Марыя Борзабагатая падае ў якасці прычыны разводу тое, што "от роков мало не двух… якоесь нетрафне мешкане межи собою маючи, взявши розницы велики и розторгнене я з мужем моим, мешканя жадного мети не могли есмо" (Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 24, с. 71). Падобныя фармулёўкі сустракаюцца часта.

131 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 77, с. 280–282. Пар. таксама заўв. 128. Падобную матывацыю змяшчаў разводны акт 1611 г. мешчаніна Астапа Зянковіча, ад якога жонка шмат разоў уцякала. Урэшце муж заявіў, што "видечи вонтпливость иж хотяж бых ее взял, тогды не до розкоши, але большь клопоту яко з нею зажыти есми мусел", даў ёй развод (Ист. Юрид. Мат., т. VIII, с. 314).

132 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 114, с. 454–459: "Я, Ян Волицкий, бачачи так тую великую хоробу, яко теж и частые прозьбы ее [сваёй жонкі] ку собе… сим листом од мене… ей даным, з малженства моего…ее вольную чиню". Ист. Юрид. Мат., т. VII, с. 473 (1588 г.): развод з узаемнае згоды з прычыны імпатэнцыі мужа.

133 Арх. Ю.-З. Рос., т. IV, ч. 1, № 44 (1682): "Ja, Oryszka Fedorowiczówna, czynię wiadomo tym listem moim dobrowolnym zapisem rozłączającym się z małżeństwa z bywszym małżonkiem moim Fedorem Szkirypą, a to względem ladajakiego w małżeństwie pożycia naszego, do którego, przyznam się, że ja sama przyczyną byłam, przez występki moje straciłam ku sobie miłość małżonka mojego…".

134 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 92, с. 332: "Я… ее от себе и стану светого малженского на часы векуистые вольною перед вашою милостью [падстарастам] чиним". Чужаложная жонка свайго мужа таксама "с стану малженского выпустила и вольным учинила на часы вечные и дала ему вольность з другою жоною ся оженити". Пар. пра гэта: А. Федоров-Чеховский. Бракоразводный казус конца XVI ст. // Киевская старина, т. I (1887), с. 177–180 і рэцэнзія А. Марцінкоўскага на гэтую працу ў KH, I (1887), s. 476.

135 Пар. О. Левицкий. Черты семейнаго быта, с. 88, 91.

136 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, с. 332: "Вольна она з тым мужом своим, которого теперь мает… яко власным шлюбным, в стане малженским… мешкати".

137 Ист. Юрид. Мат., т. VIII, с. 294–300 (1610 г.): Уліта заяўляе з абяззбройваючай шчырасцю, што "бавечи се свавольностью своею которые перестати не могу, прото з померкованя людей добрых, то ест отца своего… и приятелей своих кревных, з помененым Богданом Лукьяновичом, бывшим мужем своим угоду взяла и з малженства его от себе вызволила и вольного учинила" (с. 295).

138 Пар. Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 93, с. 334–336 (1582 г.), дзе нейкі Ян Скурка, схоплены на гарачым учынку чужаложства з жонкаю луцкага цырульніка Каспера, быў пасаджаны ў замак і меўся аддаць за гэта - згодна з правам - жыццё. Але пасля ўмяшання ўпрошаных Скуркам ураднікаў цырульнік дараваў яму жыццё, а ён узамен забавязаўся з ягонай жонкаю больш "мешканя им не псовать" і з’ехаць з Луцка. Вераломнай жонцы нічога ніякага не зрабілася, і яна працягвала жыць у сужонстве з Касперам. Звяртае на сябе ўвагу роля ўраднікаў (намесніка луцкага біскупа і гарадскіх пісараў), якія выступалі пасярэднікамі, схіляючы мужа да лагоднасці. Падобны прыклад, гэтым разам датычны каталікоў, цытуе з берасцейскіх кніг З. Капыскі (op. cit., с. 365). Аптэкар у Берасці, Лукаш Памажанскі, атрымаў доказы сужонскае здрады свае жонкі. Муж прывёў жонку ў гарадскі суд. Суд адбыўся 6.VII.1640 г. Жонка потым звярнулася ў магістрат з лістом, у якім выказвала скруху. Суд выдаў прысуд: муж павінен прабачыць, а жонка - прыняць кару, якую ёй прызначыць ксёндз. Кананічнае права - дадае Капыскі - жадала вельмі суровае кары. Натуральна, ішлося тут пра магдэбурскае права, якое пагражала за гэта смяротным пакараннем, а не пра кананічнае.

139 Ист. Юрид. Мат., т. VIII, с. 375: Муж заяўляе, што "не хотечи ее мети за жону и не поволукаючи за то до вряду, з малженства ее вызваляю и вечными часы квитую, иж вжо до нее никоторые потребы мети и до уряду поволокати не маю… вечными часы".

140 Тамсама, т. IX, с. 520–523.

141 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, с. 72.

142 Тамсама, № 94, с. 338–342 (1568 г.): "За яким еднанем пани Загоровское мела се дозволить оженити малжонку своему [з] иною женою"; № 114, с. 457 (1594 г.): "Пана Яцка Волицкого от малженства своего вызваляю, позволивши, его милости оженитесе". Тоесны характар маюць адпаведныя клаўзулы ў гарадской практыцы. Пар. Ист. Юрид. Мат., т. VII, с. 473 (1589 г.); тамсама, т. VIII, с. 345–347 (1617 г.) і іншыя. Вымоўны прыклад змяшчае акт з оўруцкага павету ад 1682 г., дзе вінаватая ў развале сям’і Арышка, якой муж "зрабіў ласку даць водпуст са шлюбу" ["z małżeństwa rozpust uczynić zezwolił"], заявіла: "Uwalniam z małżeństwa Fedora Szkirypę bywszego małżonka mego, tym listem moim, że już nie jestem żoną jego a on małżonkiem moim, pozwalam onemu żenić się, niech zdrów z drugą żeni się, a niech onego Bóg błogosławi z drugą w lepsze pożycie w małżeństwie, niżeli ze mną" ["Вызваляю са шлюбу Фёдара Шкірыпу, былога мужа майго, гэтым маім лістом, бо я ўжо яму не жонка, а ён мне не муж, дазваляю яму жаніцца, няхай здаровы з другою жэніцца, і няхай яго Бог дабраславіць жыць у шлюбе з другою лепей, чым са мною"] (Арх. Ю.-З. Рос., т. IV, ч. 1, № 44, с. 151).

143 АВК, XVII, № 99, s. 413 (1556 г.); Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 114, с. 457 (1594 г.): "Сим листом моим на вси пришлые часы вольным чиню и вже до жадного суду и права духовного и свецкого о малженство позывати его а ни якое причины в том до него вечными часы не маю и не буду". Падобна і ў гарадскім праве: Ист. Юрид. Мат., т. VIII, с. 296 (1610 г.): "…уже я сам а никто с блиских и кревных, и повиноватых моих о тот стан малженский и о никоторою иншою реч никоторые потребы мети не маю". Тое ж тамсама, с. 314 (1611 г.); с. 375 (1617 г.) і інш.

144 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 94 (4), с. 345.

145 Тамсама, № 114, с. 455 (1594 г.). Падобная зарука ў гарадской практыцы: Ист. Юрид. Мат., т. IX, с. 522 (1646 г.).

146 АВК, VII, № 992, s. 413 (1557 г.)

147 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 24, с. 72 (1564 г.).

148 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 92, с. 333 (1581 г.): Катарына заявіла, што "естлибы ся оставши ся, за нацею народу цыганского пошла замуж, тогды ничим иншим одно горлом мает быти карана, а вряд кождой ее в тым карани боронити не мает, але еще выдати мает". Тамсама, № 129 (1), с. 526 (1609 г.). Надзь: "I opisuję się tem listem moim dobrowolnym…harło i więzienie wszelakie tym listem obowiązuję, jeśliby jakie przenaglanie było, nie czyniąc w tym folgi mi żadnej" ["І запісваюся тым лістом маім дабравольным… абавязваю гэтым лістом смерць і ўсялякае вязенне, калі б якое прыставанне было, не робячы мне ў гэтым ніякае палёгкі"].

149 Ист. Юрид. Мат., т. VIII, с. 294–296 (1610 г.): зарука 100 грыўнаў на карысць другога боку і гэтулькі ж на гарадскі ўрад.

150 О. Левицкий. Черты семейнаго быта, с. 6 і passim; яго ж. Pro szlub, s. 150, 183. Падобна піша М. Грушевський. Історія України, т. VI, c. 315; А. Загоровский. Оp. cit., с. 197. Крытычнейшую пазіцыю, адзначаючы выпадкі жорсткасці ў дачыненні да жанчын, заняў А. Ябланоўскі (op. cit. // PH, XIII (1911 г.), s. 359).

151 Камянецкія судовыя акты занатавалі спрэчку 1535 года, прадметам якое была вясковая падданая Марка. Узятая гвалтам замуж у вёску іншага пана, яна ўжо потым была фармальна адступлена ранейшым панам за паемшчыну ў памеры 2 злотых. Калі ж яна тройчы ўцякала ад мужа ў родную вёску, то трэцім разам ранейшы пан адмовіўся выдаць яе, а бацька яе даў вала пану вёскі яе мужа "pro divortio alias za rozpust" [то бок за развод] і за тое, каб выпусціў дачку з падданства. Гл. L. Białkowski. Оp. cit., s. 25–27 і дадатак, № 7–8, s. 189–191. Як выглядае, развод вугорца Надзя з Аннаю Яданскаю баў выкліканы тым, што "akt (małżeństwa) nie dobrowolny, ale poniewolny był" ["акт (сужонства) не дабравольны, але паднявольны быў"] (Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 129, ч. 2, с. 527). Кажучы пра вышэйшыя слаі грамадства, трэба прыгадаць Сямашку, які зняволіў ужо замужную стрыечную сястру Марыю, княжну Масальскую, і гразіў, што выдасць яе за свайго канюха. Гэта не было пустою пагрозай, бо, як падае Масальская, яна баялася, "абых до такого обельженя, як девка небожчика Яна Монтовта, которая дей с Казимером Ледницким была, и маючи ее пан Семашко при собе за масталера своего оддал, не пришла" (Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 67 (5), с. 249).

152 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 41, с. 134–137.

153 Расейскія прыказкі могуць паказваць на розніцу ў становішчы жанчын на землях даўняе Рэчы Паспалітае і Расіі: "Не в Польше жена, не больше меня", альбо: "У нас не в Польше, муж жены больше". Пар. А. Ефименко. Оp. cit., с. 82. Погляд гэтае аўтаркі, што падобныя прыказкі выказваюць толькі непрыязнае стаўленне да палякаў, у святле вышэй пададзеных разваг не выглядае абгрунтаваным.

154 Багаты фактычны матэрыял у гэтым пытанні сабраў А. Загароўскі (op. cit., с. 97, 158–171). Гл. таксама М. Звякин. Русское общество XVI века // Древняя и Новая Россия, 1880, кн. 2–3, с. 248–250. Пар. таксама J. Dauvillier і C. de Clerq. Оp. cit., р. 92.

155 Закранутая вышэй праблематыка застаецца чужою даследаванню С.Рамана (S. Roman. Le statut de la femme dans l’Europe Orientale (Pologne et Russie) au moyen age et aux temps modernes //Recueils de la Societe Jean Bodin, XII: La femme, Bruxelles, 1962, р. 389–403), хоць тэматычна яно і ахоплівае Вялікае Княства Літоўскае.

156 Арх. Ю.-З. Рос., т. VII, ч. 2, с. 261.

157 Тамсама, с. 312.

158 Жерела, т. I, c. 51.

159 Тамсама, с. 74.

160 Жерела, т. III, с. 277. Гл. тамсама, т. I, згадкі пра разводы: с. 169 (Рагацін); с. 191 (Стрый); с. 227 (Самбор).

161 О. Левицкий. Черты семейнаго быта, с. 110; М. Грушевський. Оp. cit., т. VI, с. 315; A. Jabłonowski. Оp. cit. // PH, XIII (1911), s. 358.

162 О. Лебедев. Оp. cit., с. 29 (1730 г.) і О. Фотинский. Оp. cit., с. 6 (1743 г.). Як падае Сергяевіч (Лекции и исследования по древней истории русскаго права, выд. 2, Петербург, 1899, с. 383), сярод казакаў над Донам у XVI–XVII стст. развод адбываўся праз звычайную заяву мужа "у казацкім коле".

163 А. Лебедев (op. cit., с. 29) цытуе рапарт папа ад 1779 г., што нейкі Сямён Барабашаў на просьбу цесцяў "розводное писмо по простоте своей, почитая оное за непротивное законам от себе дал", за што паводле выраку духоўнага суда быў пакараны бічаваннем. Падобна ў выпадку, які прыводзіць Фацінскі, казак Данец быў асуджаны на двухгадовую каяту ў манастыры (1734 г.), а яго новы шлюб прызнаны несапраўдным.

164 B. Bogisic. Pravni obicaje u Slovena, Zagreb, 1867, s. 135–137 і А. Ефименко. Оp. cit., т. I, с. 6, 85. Заўважым, што ў харватаў мы сустракаем у XIX ст. тыя ж тэрміны "развод" і "роспуст", ужываныя альтэрнатыўна. Пар. B. Bogisic. Gradja u odgovorima iz razlicnih krajeva Slovenskoga Juga, Zagreb, 1874, s. 284 n.

165 P. Daudet. Etudes sur l’ histoire de la juridiction matrimoniale. Les origines carolingiennes de la competence exclusive de l’eglise (France et Germanie), Paris, 1933, р. 51–55; A. Esmein. Le mariage en droit canonique, II, ed. 2, Paris, 1935, р. 49, 70.

166 P. Daudet. Оp. cit., р. 53–55. Гл. MGH, Capitularia, II, s. 18.

167 De divortio Lothari regis et Tetbergae reginae [Пра развод караля Лотара і каралевы Тэтбэргі] // Migne, Patrologia latina, CXXV, kol. 619–772. K. Koranyi. Powszechna historia paсstwa i prawa, Њredniowiecze, cz. 1, Warszawa, 1963, s. 329, абвергнуў недакладную ацэнку пазіцыі Гінкмара, дадзеную мною ў першай рэдакцыі гэтае працы (CPH, XV, z. 1, s. 125).

168 Ев. паводле Марка, 19:9: "excepto fornicationis" ["не за блудлівасць"]. Падобна Ев. паводле Мацвея 5:32 ["апрача віны блуду"]. K. Koranyi. Оp. cit., s. 196, пераблытаў у тэксце св. Марка з Мацвеем. Правільна на с. 329. [Г. зн. абедзве цытаты - з Мацвея: Мц. 19:9 і Мц. 5:32. - Пер.]

169 J. Dauvillier. Le mariage dans le droit classique de l’Eglise depuis le Decret de Gratien (1140) jusqu’a mort de Clement V (1314), Paris, 1933, р. 352–356. Тамсама агляд ранейшае літаратуры.

170 О. Левицкий. О семейных отношениях, с. 571; ён жа. Черты семейнаго быта, с. 94–97, 110; А. Загоровский. Оp. cit., с. 192.

171 Характэрнае - хоць і перабольшанае - у гэтым дачыненні сведчанне пакінуў П’ер д’Авіці (Pierre d’Avity. Les Estats, empires et principautez du monde, цыт. паводле выд.: Geneve, 1663, р. 1021, дзе гаворыцца пра шлюбныя звычаі на Літве: "Les femmes de ce pays ont des amis par la permission de leurs maris, et s’en servent au jeu d’amour quand bon leur semble, et toutesfois si un homme marie avoit quelque maitresse, il en seroit blasme. Les mariages sont entr’eux si peu assurez, qu’ils les rompent aysement, et se quittent d’un commun accord, se marians et remarians autant de fois qu’ils en prennent fantasie" […].

172 K. Саханевіч (op. cit., s. 251) звярнуў увагу, што форма "разводнага ліста", такая папулярная на Літоўскай Русі, увогуле не была вядомая на Галіцкай Русі ў XV ст.

173 Памятники, т. I, с. 275 (папярэднія выданні: АЗР, т. I, № 166, с. 191; РИБ, XXVII, kol. 747–750).

174 АЗР, т. I, № 43, с. 58. Пар. Памятники, т. I, с. 282.

175 Рукапісная запіска ў капітульнай бібліятэцы ў Пярэмыслі адзначае: "Casimirus confirmat privilegium Vitoldi… pro clero Premisliensi, ne aggravetur, ne eos nobiles judicant, ne causas matrimoniales ad se abstrahant, et ne expelliant parochos" (цыт. паводле: L. Szaraniewicz. Оp. cit., s. 25, заўв. 95).

176 АЗР, т. II, № 65, с. 81–83. Пар. Чарнецкий. Оp. cit., с. 46.

177 Памятники, т. I, с. 276, п. 8–9. У заканчэнні гэтае рэдакцыі "Свитка" чытаем: "Во всем княжении нашом да искоренится всяк беззаконен брак и блуд… Сия вся суды церковь да судит… князем же, бояром и судиам в тые суды не вступатися…"

178 K. Sochaniewicz. Оp. cit., dodatek II, s. 58–61.

179 АЗР, т. I, № 166 (2), с. 189. Пар. K. Chodynicki. Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska 1370–1632, Warszawa, 1934, s. 162.

180 Памятники, т. I, с. 275, п. 3: "Браку всякого чина людей да не дерзнет никто судити ниже разводити от мирских властелей под залогом на церковь соборную епископскою пятисот рублей грошей широких: сей бо суд есть епископский".

181 Тамсама, п. 3–9.

182 АЗР, т. II, № 51, с. 62. Пар. Макарий. История русской церкви, IX, Петербург, 1900, с. 178 і Чарнецкий. Оp. cit., с. 24.

183 АЗР, т. II, № 77, с. 101. Пар. Макарий. Loc. cit.

184 АЗР, т. II, № 65, с. 81–83. Там, м. ін., чытаем: "И приказуем, абы вси князи и панове нашого римского закона, как духовные так светские и теж воеводы, старосты и наместники, так римского закону как и греческого и тивуны и вси заказники и державцы по городам нашим и теж по местам нашим войтове, бурмистры и радцы… в доходы церковные и во вси справы и в суды духовные не вступалися…, бо есми приказали митрополиту и епископом судити и рядити и дела духовные справовати, и люди церковные заведати, подле давного обычая".

185 Археогр. Сборник, т. VI, № 10, с. 19. "Господар наказуе: а в делех духовных нехай он [мітрапаліт] попов и людей ваших греческого закона судит и рядит по томуж, как и предки его, первыя митрополиты киевскии и всея Руси суживали".

186 И. Малиновский. Рада Великаго Княжества Литовскаго в связи с боярской думой древней России, ч. 2, Томск, 1912, с. 311. Гэты эдыкт нам вядомы толькі са згадкі пра яго.

187 АЗР, т. III, № 46, с. 148.

188 Тамсама, т. II, № 230, с. 397.

189 Тамсама, т. III, № 22, с. 96 (1558 г.).

190 АЗР, т. II, № 77, с. 101. Жыгімонт Стары пісаў 15.IX.1512 г. праваслаўным князям, панам, баярам і мяшчанам слонімскага павету, што мітрапаліт кіеўскі Іосіф паведаміў яму, "штож вы дей его в делах духовных не слушаете и з жонами дей своими незаконно живете; и он дей там установил десятильником дворянина нашого Денницу а с ним протопопа своего. Прото приказуем вам, ажбы есте [ім] в делах духовных послушны были во всем и з жонами своими мешкали есте законне".

191 АЗР, т. III, № 46, с. 148.

192 Тамсама, т. III, № 31, с. 116 (1562 г.): "А на брак не ходи, где муж жону пустит, або жона мужа без вины и инде ся поймают или во племени поймуть ся".

193 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 94 (4), с. 345.

194 Тамсама, т. I, ч. 1, № 35; с. 178. На слуханні ў справе разводу Загароўскага (1583 г.) быў прадстаўлены ліст патрыярха канстанцінопальскага, які сцвярджаў, што такі развод несапраўдны, бо царква "такого блуду, ожененья другою жоною, забороняеть, а хто бы таковой был, абы такого ожененья позволял, клятьбу на такого кладет".

195 Акты литовско-русскаго государства (XIV–XVI стст.), № 2, с. 3.

196 Археогр. Сборник, т. VI, № 92, с. 210. Гэта згадка пра дакумент, прадстаўлены ў ходзе працэсу, які адбываўся ў 1628 г. аб Тураве і прылеглых абшарах.

197 АЗР, т. III, № 22, с. 96.

198 Тамсама, № 149, с. 292.

199 Жерела, т. I, с. 51.

200 Тамсама, с. 24 і 42.

201 Тамсама, с. 74.

202 Тамсама, т. I, с. 129, 169, 191; т. III, с. 277.

203 Тамсама, т. I, с. 227.

204 Арх. Ю.-З. Рос., т. VII, ч. 2, с. 261.

205 Тамсама, с. 312.

206 Гл. вышэй заўв. 113 і 114.

207 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 1, № 83, с. 165.

208 Параўн. заўв. 190 і 191.

209 РИБ, XX, kol. 1140 (1522 г.): "Правовался с ним в духовном праве о жону свою"; АЗР, т. III, № 2, с. 1 (1545 г.) - развод перад уладыкам; АВК, XVII, № 652, s. 241–243 (1540 г.): гарадзенскі гарадскі пісар кажа пра развод: "Мя митрополит з нею [жонкаю] роспустил". Іншыя прыклады гл. Маячанец. Про шлюб, с. 209.

210 О. Левицкий. О семейных отношениях, с. 568; А. Загоровский. Оp. cit., с. 191.

211 Гл. О. Левицкий. Черты семейнаго быта, с. 97; A. Jabіonowski. Оp. cit. // PH, XIII (1911), s. 349.

212 Гл. О. Левицкий. Черты семейнаго быта, с. 97, 98; A. Jabіonowski. Оp. cit. // PH, XIII (1911), s. 357.

213 Арх. Ю.-З. Рос., т. I, № 35, с. 165–180 (1583 г.): у працэсе перад уладзімірскім біскупам упаўнаважаныя Збараскае жадалі адхілення "угоды" аб разводзе ў прыватным акце паміж Збараскаю і Загароўскім, бо "лист… яко неслушный а несправный…у суду вашей милости прыймован быти не может, з многих причин: перша, иж развод в малженстве, без причины в Писме Светом описаной быти не мог. А естлибы за причиною в Писме описаною, стался, теды нигде индей, только перед судом духовным водле артикулу 18 в розделе V, бо естлибы хто таковые листы за слушные розумети хотел, тедыбы то было по жидовску, чого христианство боронит" (с. 175). Пар. тамсама, т. VIII, ч. 3, с. 342.

214 Тамсама, с. 179: Уладыка хэлмскі са сваімі "крылошанами, будучы з раменя его королевское милости до тей справы приданым", заявіў вета супроць выраку, як супярэчнага закону Божаму і паспалітаму. У наступным годзе ўладзімірскія святары, якія выдалі інкрымінаваны вырак, былі пакліканыя Марушай Збараскай у каралеўскі суд. Святары агаварылі, што прызнаюць яго неадпаведным, бо спрэчка тычыцца справы духоўнае, але, выказваючы пашану і паслушэнства Я[го] К[аралеўскай] М[іласці], выслалі ўпаўнаважанага, каб той даводзіў неадпаведнасць суда перад каралеўскім форумам (Арх. Ю.-З. Рос., т. I, ч. 1, № 39, с. 188). Аднак для ўладзімірскага ўладыкі, калі ён выдаў вырак, які прызнаваў сапраўднасць другога шлюбу і законнасць народжанага ў ім патомка, не было сумненняў, што аб гэтым выраку незадаволенаму боку "вольно апеловати до его королевское милости" (с. 179).

215 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 129, с. 525–528 (Надзь) і тамсама, № 73, с. 262–271 (А. Русін з дачкою).

216 Пра асобнасць гэтых нормаў і прызнанне іх нават духавенствам сведчыць наступны прыклад: гаспадарскі маршалак, Аляксандр Вялічка, будучы паслом у Крыме, выкупіў там з няволі шляхцянку Ганну Халаімаву, якую потым узяў замуж (каля 1569 г.). Перад шлюбам муж Ганны намагаўся вярнуць сабе жонку, але Вялічка заявіў яму: "То не жона твоя, але невольница моя, же ее есми з неволи окупил". Відавочна, для звычаёвага права гэта было дастатковай падставай, каб скасаваць папярэдні шлюб, паколькі архімандрыт, прысутны пры спрэчцы, сам потым даў шлюб Вялічку і Ганне (Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 103, с. 417).

217 D V, 18: "Cognitionem de divortiis nonnisi ad iudicum ecclesiasticum utriusque et Romani et Graeci ritus pertinere, ut more et instituto totius Christianitatis receptum est, statuimus" ["Пастанаўляем, каб расследаванне (справаў) пра разводы належала толькі да (кампетэнцыі) царкоўных суддзяў абодвух абрадаў – рымскага і грэцкага, як устаноўлена звычаем і законамі ўсяго хрысціянскага свету"] (лацінскі пераклад у: Arch. Kom. Praw., VII, s. 141).

218 T V, 20.

219 АВК, XXI, № 221, s. 129 (1556 г.).

220 Падобна М. Владимирский-Буданов. Отчет, с. 106 і О. Левицкий. Черты семейнаго быта, с. 94.

221 Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 73, с. 264.

222 Тамсама, № 114, с. 455.

223 Ист. Юрид. Мат., т. VIII, с. 294–300. 24 сакавіка 1610 г. арцыбіскуп полацкі даў развод мешчаніну Багдану Лук’яновічу з жонкай Улітай. Неўзабаве, ужо 10 сакавіка таго ж года, сужонкі, разведзеныя ўжо ў духоўным судзе, з’явіліся перад меставым судом і заявілі, што ўзаемна вызваляюць адзін аднаго са шлюбу.

224 Тамсама, с. 346: "Лист розпустный и розвод от священника… высланого от отца владыки" сведчыць, што бакі "перед тымже священником розпустивши, сес лист меж себе дали и один другого из малженства вызволивши".

225 А. Лебедзеў (op. cit., с. 29) падае прыклады гэтага. Фоцінскі (op. cit., с. 5): развод з узаемнае згоды запарожскага казака Данца з жонкаю быў здзейснены ў пісьмовай форме, праз складанне "разводных лістоў" бакамі ў прысутнасці святара ў ягоным доме. Гл. таксама заўв. 236.

226 Арх. Ю.-З. Рос., т. I, ч. 1, № 18, с. 117 (1579 г.): Стэфан Баторый ўгаворвае праваслаўных біскупаў у Луцку і Ўладзіміры, каб праваслаўныя святары не давалі каталікам шлюбаў, не разводзілі і не давалі ім сакрамэнтаў - як то робяць цяпер - пад штрафам 10 тыс. коп грошай ад біскупа, у чыёй дыяцэзіі такое адбудзецца. Але з пазнейшае практыкі вынікае, што гэты наказ не выконваўся. Вядомы нам Ян Валіцкі, разводзячыся з узаемнае згоды з хвораю жонкай у 1594 г., хоць сам быў каталіком, развод здзейсніў адзін раз у свецкай форме, другі раз - перад праваслаўным святаром (Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 3, № 114, с. 454–459). Пар. О. Левицкий. Черты семейнаго быта, с. 82.

227 A. Theiner. Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae, III, № 185, р. 236 (пераклад з польскае): "Et quia presbyteri ritus nostri in ditionibus tam R. Maiestatis quam Senatorum Regni et nobilitatis degentes, officialium et dominorum suorum confisi preasidio, insolescunt ut plurimum, matrimonia promiscue separant, unterdumque domini capitanei et eorum officiales modici lucri causa, quod ex separationibus istiusmodi habent, tuentur dictos presbyteros, nec ad suos episcopos vel Synodos compelli permittunt, insolentes puniri ad episcopis prohibent; visitatores, quod mittimus, ignominiose tractant, verberibusque afficiunt: petimus ut liberum sit nobis punire huiusmodi, et in disciplina ecclessiastica retinere. …Seculares vero, ne se in curam earum (episcoporum) ullo preatextu ingerant. Sunt enim nonnulli, qui subesse hac in parte nolunt episcopis, ipsique pro libitu suo ecclesias administrant" ["І паколькі святары нашага абраду, якія знаходзяцца ва ўладаннях Каралеўскай Вялікасці, сенатараў каралеўства і шляхты, спадзеючыся на абарону ўраднікаў і сваіх паноў, робяцца вельмі зухвалымі, разводзяць, не робячы розніцы, шлюбы, і часам паны старасты ды іхнія ўраднікі дзеля нязначнага прыбытку, які маюць з такіх разводаў, бароняць гэтых святароў і не дазваляюць выклікаць іх да іхніх біскупаў ці сінодаў, нахабна забараняюць караць іх біскупам; абыходзяцца ганебна з візітатарамі, якіх мы пасылаем, і збіваюць іх, просім, каб нам была дадзеная магчымасць бесперашкодна караць такія (праступкі), і накладаць (за іх) касцёльнае пакаранне. … Свецкія ж пад аніякім выглядам няхай не ўмешваюцца ў іх (біскупаў) кампетэнцыю. Бо ёсць некаторыя, якія ў гэтых пытаннях не жадаюць падлягаць біскупам, і самі на свой одум кіруюць касцёламі"]. Пар. пра гэта: М. Грушевський. Історія України, т. VI, с. 314.

228 АЗР, т. IX, № 47, с. 66 (28.I.1594 г.): "А который бы протопоп альбо священник без ведомости нашое смел ся важити кого розпустити, таковый не только клятве церковной, але и зверженью з стану своего священнического подлечи мусит яко противник закону божего, гдыж написано есть: што Бог злучил, чоловек да не розлучает".

229 Акты Ю.-З. Рос., т. VI, № 58, с. 162: гетман Брухавецкі піша "о безчинии некоторых духовных, которые людям обоего полу беззаконно жить попускают и распускатся попускают".

230 Ист. Юрид. Мат., т. VII, с. 368 (1585 г.); т. VIII, с. 274 (1606 г.); с. 314 (1611 г.); с. 375 (1623 г.).

231 Тамсама, т. VII, с. 473 (1589 г.).

232 Тамсама, т. VIII, с. 345–347 (1617 г.).

233 Тамсама, с. 254–261.

234 Тамсама, с. 257, 259: меставы суд, адсылаючы справу ў суд духоўны, заяўляе, што робіць гэта, "певны будучи, иж вряд духовный стеречи будет, абы се над волю закону божего ничого не деяло".

235 P. Daudet. Оp. cit., р. 77.

236 Пра існаванне на Задняпроўі якраз такое практыкі сведчыць Указ ад 11.XII.1730 г., які забараняў праваслаўным святарам удзельнічаць у разводах са згоды бакоў. "Ежели которые люди, - чытаем у ім - с женами своими, не ходя к правильному суду, самовольно меж собою розводиться будут, то отныне отцам их духовным ни к каким их розводным писмам в таких розводах рук отнюдь неприкладывать под тяжким штрафем и наказанием, под лишением священства" (Полное Собрание Законов, № 55, 56). Але паколькі такая практыка захоўвалася і надалей (гл. Лебедев. Оp. cit., с. 29 і О. Фотинский. Оp. cit., с. 1–15), Сінод паўтарыў забарону ўказам ад 10.VII.1767 г. (Полное Собрание Законов, № 12, 935).

237 Этнографы зрабілі назіранне, што запарожскія казакі, выхадцы з Сечы, якія асяліліся ў Добруджы напрыканцы XVII ст., яшчэ ў XIX ст. практыкавалі шлюбы без удзелу святара. Пасля заключэння дамовы ў прымарыі (гмінным урадзе) адбывалася абрадавае вяселле, нягледзячы на тое, што царкоўныя шлюбы былі ў той час абавязковымі (П. Лупулеску. Русские колонии в Добрудже, Историко-этнографический очерк // Киевская Старина, 1889, № 3). Ф. Леонтович. К вопросу о происхождении семьи, звяртаў увагу, што сапраўднасць шлюбу на ўскраінах Расіі, як паўднёвых (Дон), так і паўночных (Перм, узбярэжжа Белага мора), яшчэ ў XIX ст. вызначала свецкае вяселле, а не царкоўны шлюб (с. 89, 103).

238 АЗР, т. III, № 3, с. 3: "Слухи нас доходят о нерядности и несправе, каторая ся деет межи духовенства вашого греческого закону, також князей и панов и простых людей…, иж не подле правил святых отец, не подле права блуды и розпущенства ся великии деют, а твоя милость яко старшый их пастырь, того ведати ани встегати не хочеш". Пар. М. Грушевський. Історія України, т. VI, с. 314.

239 Тамсама: "И тых, кого бы ведали не в законе мешкаючих и блуды и нестроения… чынили, тых бы всих перед твою милость припозвали и постановене слушное и справу вчинили".

240 Тамсама: "А мы, з звирхности нашое господарское, хочем во всих тых речех твоей милости допомогати, абы… блуду и нестроения межи христианства в нашом панстве не было".

241 P. Dąbkowski. Stosunki kościelne ziemi sanockiej w XV stuleciu // Rocznik PTN w Przemyślu, III (1922), s. 41, звяртаў увагу на тое, што "царква, падобна як і грунт, што адносіўся да яе, лічылася прыватнай уласнасцю, найчасцей уладальніка вёскі. Папы плацілі пану чыншы і мусілі яму падпарадкоўвацца".

242 М. Владимирский-Буданов. Церковные имущества в Юго-Западной России XVI века (Уступ да Арх. Ю.-З. Рос., т. VIII, ч. 4, 1907), даў грунтоўны, падмацаваны багатым матэрыялам разгляд "права падавання" (с. 47–143). У прыватнасці, ён зазначыў, што пасля перадачы ўладаром гэтага права дамініяльным панам тыя пачалі разумець правы на праваслаўную царкву ў сваіх маёнтках па аналогіі з правамі манарха ва ўсёй дзяржаве. Адбылося сфармаванне "права падавання" як рэчавага права, якое было прадметам абароту (продажу, абмену, закладу і да т. п.) самастойна ці разам з маёнткамі, прыналежнасць якіх яно складала. Пра гэта пісаў і Лявіцкі: О. Левицкий. Акты о церковно-религиозных отношениях в Юго-Западной Руси 1322–1648 гг. (Уступ да Арх. Ю.-З. Рос., т. I, ч. 6, 1883, с. 30) і Макарый (op. cit., с. 154, с. 219 і passim). W. Zaikyn. Zarys dziejów kościoła wschodnio-słowiańskiego, I: Podział na okresy, Lwów, 1939, s. 73, звяртаў увагу, што "падаванне" было крыніцай даходаў для паноў, бо прызначэнне абатаў і пробашчаў адбывалася ж за плату. Вядомыя былі такія выпадкі і пры заняцці біскупскіх пасадаў. Гл. таксама K. Chodynicki. Tzw. "prawo podawania" w cerkwi prawosіawnej na ziemiach Rzeczypospolitej w XV i XVI w. // Spraw. Poznaсskiego Tow. Przyj. Nauk, 1932, № 2–4 і яго ж. Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska, s. 109–120, 137, 145–148.

243 АЗР, № 109, с. 135 (1522 r.): князі і баяры "в найменше справы духовные вступоватися не мають под закладем заруки на нас господара трех тысяч коп литовских", Пар. Археогр. Сборник, т. VI, № 92, с. 208.

244 L. Krewza. Obrona Jedności Cerkiewnej, abo dowody którymi się pokazuje, iż grecka cerkiew z łacińską ma być zjednoczona, Wilno, 1617, s. 94. Пар. E. Likowski. Unia Brzeska, Poznań, 1896, s. 54. Хоць Крэўза пісаў сваю працу, абгрунтоўваючы - як вынікае з тытула - патрэбу уніі між іншым дзеля ўздыму аўтарытэту Царквы, цытаванае апісанне мае каштоўнасць як сведчанне відавочцы.

245 М. Владимирский-Буданов. Церковные имущества, с. 71; О. Левицкий. Акты о церковно-религиозных отношениях, с. 24. У "Суднай грамаце" мітрапаліта Солтана ад 1511 г. чытаем: "…обмовиши тую речь в нашом духовном праве з нашими духовными и некоторыми светскими детьми нашими, так есмо вчинили". Насамрэч у складзе суда поруч з духоўнымі сядзелі 3 зямянаў (Археогр. Сборник, т. VI, № 4). Гл. таксама АЗР, т. III, № 12 (1523 г.), дзе ў складзе суда арцыбіскупа полацкага Германа Храптовіча поруч з духоўнымі засядала 4 гаспадарскіх баяраў. К. Саханевіч (op. cit., s. 30) вызначыў, што ў сярэдзіне XV ст. на Галіцкай Русі функцыянаваў мяшаны духоўна-свецкі суд, паўнамоцтвы якому дэлегаваліся мітрапалітам.

246 А. Лявіцкі (Акты о церковно-религиозных отношениях, с. 37) пісаў пра Жыгімонта I, што гэта быў "разумны і цалкам талерантны манарх, які зрабіў багата паслугаў заходнерускай царкве". А. Галецкі (Dzieje unii kościelnej w Wielkim Księstwie Litewskim do r. 1596 // Pamiętnik VI Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Wilnie, I, Lwów, 1935, s. 318) пісаў з нотай жалю: "Здаецца, ніць непарыўнасці паміж фларэнційскай і берасцейскай уніямі перарываецца пры двух апошніх Ягелонах, прычым якраз у Вялікім Княстве Літоўскім".

247 O. P. Backus. Motives of West Russian nobles in deserting Lithuania for Moscow 1377–1514, Lawrence–Kansas, 1957, р. 89–93.

248 Крыху схематычным здаецца погляд З. Капыскага (op. cit., с. 366), які мяркуе, што "сярод шматлікіх прычын… нельга забываць пра ролю, якую адыграла рэлігійнае змаганне ў пару прывіцця каталіцызму. Гэтае змаганне перашкодзіла арганізацыйнай кансалідацыі праваслаўнае царквы. З другога боку, імкненне кожнае царквы да захавання любою цаною свайго ўплыву і павелічэння колькасці сваіх празелітаў прымушала абедзьве царквы талерантна ставіцца да перыферыйных пытанняў і перадусім атакаваць асноўныя рэлігійныя прынцыпы іншага вызнання".

Па-першае, разгляданая тут праява адносілася не да абедзьвюх цэркваў, але выключна да вызнаннікаў усходняе царквы. Акрамя таго, праблема празелітызму выявілася толькі напрыканцы XVI ст., а даследаваная з’ява выступала і ў папярэднія стагоддзі. Трэба, аднак, згадзіцца з рэцэнзентам, калі той піша, што "царква [праваслаўная - заўв. аўт.] была змушаная да асцярожнасці і таму яшчэ, што кіраўнічы клас упарта трымаўся нормаў звычаёвага права ў справах шлюбу і разводу". Якраз гэтую тэзу я праводжу - як заўважыў чытач - ва ўсёй працы.

249 P. Daudet. Оp. cit., р. 77; A. Esmein. Оp. cit., р. 12. Да IX ст. у справах, якія тычыліся шлюбу, асабліва разводаў, вырашалі свецкія ўлады. З канца VIII ст. адзначаецца ўдзел святароў у разглядзе разводных справаў. Напачатку святаром быў адзін з двух missi dominici [гаспадарскіх пасланнікаў] (другі быў свецкім), якія разам выносілі прысуд у разводных справах. Гэты суд быў, аднак, судом дзяржаўным, бо дзейнічаў паводле манаршага ўпаўнаважання. Толькі з вылучэннем (у IX ст.) асобнай юрысдыкцыі біскупаў у разводных справах можна казаць пра тое, што ў шлюбных справах духоўны форум супернічае з свецкім (P. Daudet. Оp. cit., р. 23, 42).

250 Пар. B. Wysłouch. Uwagi o przyczynach rozwoju Mohylewa w XVI i XVII w. // Wiadomości Studium Historii Prawa Litewskiego, I, Wilno, 1938, s. 331–367, дзе, між іншым, праводзіцца паралель паміж Магілёвам і Віцебскам, у якіх шляхецкія падданыя і духавенства складалі бальшыню насельніцтва места.

251 Пар. З. Копысский. Оp. cit., с. 366. Недакладна, аднак, калі ідзецца пра даследаваныя з’явішчы, цвердзіць, што яны "найчасцей… адзначаліся ў мяшчанскім асяроддзі Магілёва", бо земскія акты ў гэтым дачыненні нашмат багацейшыя.

252 Пад гэтым паняццем прынята разумець юрыдычную практыку, якая характарызуе - згодна з класічным вызначэннем - diuturnus usus, uniformitas, publicitas [доўгатрывалы звычай], нарэшце, approbatio a iudiciis [ухвалу суддзямі] (гл. F. Flumene. La consuetudine nel suo valore giuridico, Sassari, 1925, р. 83–95). У гэтым вызначэнні льга было б аспрэчыць diuturnus usus, бо не працягласць практыкі, а яе паўтаральнасць, сталасць ужывання органамі, якія здзяйсняюць права, стварае свядомасць існавання права, што звычайна называецца opinio iuris seu necessitatis [патрабаваннем права ці неабходнасці]; пар. Ф. Леонтович. Заметки о розработке обычнаго права // ЖМНП, 198 (1898), с. 134, 146. Але найбольшую важнасць для сцвярджэння юрыдычнага характару кожнага звычаю мае яго approbatio a iudiciis, што надае яму характар права. У пытанні, якое нас цікавіць, гэтае approbatio выступае відавочна і несумненна.

253 Пра сутнасць перажыткаў гісторыі права гл. М. Ковалевский. Историко-сравнительный метод в юриспруденции и приемы изучения истории права, Москва, 1880, с. 27–36 і passim. Пар. таксама Г. Карсавина. К вопросу о сущности пережитков в развитии общественно-экономических формаций // Вестник Московского Университета, 1957, № 2, с. 47–49.

254 Таму цяжка прыняць закід З. Капыскага, што мы разглядаем даследаваныя свецкія шлюбы і развод як "некранутую бегам часу традыцыю, асвечаны вякамі, застылы звычай". Увесь ход нашых развагаў быў скіраваны на тое, каб паказаць грамадскую дынаміку і палітычную абумоўленасць разгледжаных з’явішчаў. Апасродкавана гэта прызнае і сам рэцэнзент, пішучы крыху далей: "Абапіраючыся на метад канкрэтнага гістарычнага аналізу, аўтар рэцэнзаванае намі працы тлумачыць прычыны з’яўлення рыс шлюбна-сямейных стасункаў. Нельга не пагадзіцца з аўтарам, што слабая пазіцыя вярхоўнае ўлады ў краіне, дэцэнтралізацыя праваслаўнае царквы, права ўмяшання свецкіх феадалаў у справы царквы і царкоўную юрысдыкцыю і фіскальныя прыбыткі, што ўзрасталі з павелічэннем значэння грашовае гаспадаркі, якія захоўваліся ў Вялікім Княстве Літоўскім, спрычыніліся да ўмацавання прынцыпу свецкага шлюбу без вянчання" (op. cit., с. 365).

255 Апісанне тэорыі "грамадскага права" даў Гурвіч: G. Gurvitch. L’idee du droit social, Paris, 1932.

256 Гэтая пазіцыя знайшла прызнанне ў навуцы. Г. Ле Брас (RHDFE, XLIII, № 2, р. 308) пісаў у 1965 г.: "Bardach conclut avec raison que des etudes locales… nous eclairent sur la pratique coutumiere, souvent contraire au droit ecrit de l’Eglise et de l’Etat. Nous ne cessons de recommander ces monographies, particulierement pour la connaissance du veritable etat des personnes dans la famille et dans la societe".

Спадабаўся матэрыял? Падзяліцеся з сябрамі!
Каментары чытачоў
elda напiсаў(ла) 26.03.2018 00:32

Вы можаце пакінуць свой каментар, уласную думку ці пытанне па выкладзенаму вышэй матэрыялу.