Г. Дзербіна - Права і сям'я ў Беларусі эпохі Рэнесансу

1. Уступ
2. Роля інстытуцый шлюбу і сям'і ў беларускім грамадстве
3. –Праблемы шлюбу і сям'і ў ідэалагічных плынях Рэнесансу
4. –Сацыяльна-эканамічныя ўмовы развіцця сям'і
5. Юрыспрудэнцыя Рэнесансу і праўная сістэма Беларусі
6. –Агульная характарыстыка
7. –Школы права
8. –Праўная сістэма Вялікага Княства Літоўскага
9. –Крыніцы шлюбна-сямейнага права
10. ––Агульныя палажэнні
11. ––Асноўныя крыніцы
12. ––Субсідыярныя крыніцы
13. Формы шлюбу, іх эвалюцыя. Рэгуляванне шлюбу і яго скасавання
14. –Формы шлюбу паводле звычаёвага права
15. –Рэгуляванне шлюбных дачыненняў кананічным (царкоўным) правам
16. –Шлюбныя дачыненні ў свецкім заканадаўстве
17. –Пытанні спынення шлюбу ў кананічным і свецкім праве
18. ––Прычыны спынення шлюбу паводле кананічнага (царкоўнага) права
19. ––Свецкі закон і скасаванне шлюбу
20. Праўнае рэгуляванне маёмасных дачыненняў у сям'і
21. –Пасаг як маёмаснае забеспячэнне правоў жанчыны
22. –Інстытуцыя забеспячэння жанчыны - вена
23. –Спадчынныя дачыненні ў сям'і
24. –Апека як інстытуцыя аховы сямейных інтарэсаў
25. –Асаблівасці юрысдыкцыі па шлюбна-сямейных справах
26. Заканчэнне
27. Тлумачальны слоўнік
28. Крыніцы
29. Даследванні

––Свецкі закон і скасаванне шлюбу

У свецкім заканадаўстве дачыненні аб скасаванні шлюбу рэгуляваліся Статутамі Вялікага Княства. Статут 1588 г. упершыню рэгуляваў шлюбна-сямейныя дачыненні пры скасаванні шлюбу мужам і жонкай, тым часам як папярэдні Статут толькі згадваў пра скасаванне шлюбу як форму яго спынення. У артыкуле 22 раздзела V трэцяга Статута змяшчалася не адна, а мноства нормаў аб скасаванні шлюбу. Гэты артыкул, заснаваны на нормах кананічнага (царкоўнага) права, па сутнасці паўтарае іх у частцы гіпотэзы і дыспазіцыі, але дапаўняе ў частцы санкцыі. Пры гэтым асноўная ідэя царквы пра тое, што шлюб непарыўны, святы і вечны, пацвярджалася прычынамі скасавання шлюбу - толькі ў тым выпадку, калі шлюб узяты з парушэннем божых і царкоўных законаў, узнаўленне справядлівасці патрабуе скасавання яго як незаконнага. Таму паводле свецкага заканадаўства скасаванне шлюбу як несапраўднага прадугледжвалася найперш у тым разе, калі бралі шлюб асобы, што знаходзіліся ў блізкіх ступенях роднасці, гэта значыць былі кроўнымі. Калі сужэнцы ведалі пра гэтую роднасць, то дзеці ад такога шлюбу лічыліся бенкартамі. Акрамя таго, ужываліся суровыя маёмасныя санкцыі.

Калі ж наўмыснасць бакоў не была даказаная, гэта значыць калі муж і жонка ажаніліся, не ведаючы пра роднасць, шлюб скасоўваўся, але іншыя санкцыі не выкарыстоўваліся. Гэтыя асобы маглі ўступаць у новыя шлюбы з дазволу духоўнага суда.

Несапраўдным прызнаваўся шлюб пры існаванні ранейшага шлюбу. Мужчына, які ўступіў у новы шлюб пры наяўнасці законнай (венчанай) жонкі, караўся смерцю. У выпадку, калі яго другой жонцы было вядома пра існаванне першага шлюбу, яе чакала такое ж пакаранне. Відавочна, што гэтыя палажэнні Статута запазычаны з кананічнага права, прааналізаванага раней, а таксама з германскіх сістэмаў ("Караліны").

Статут 1588 г. адлюстраваў прыярытэт свецкага суда, удакладніўшы кампетэнцыю духоўнага і свецкага судоў пры вызначэнні наступстваў скасавання шлюбу. Духоўны суд выносіў толькі пастанову аб скасаванні шлюбу і тлумачыў прычыны яго ў паведамленні свецкаму суду. Свецкія суды (земскі або гродскі) таго павета, дзе знаходзілася вяноўная маёмасць жонкі, вызначалі маёмасныя вынікі скасавання шлюбу (р. V, арт. 22).

Трэба адзначыць, што пры скасаванні шлюбу, як і пры ўступленні ў яго, шырока карысталіся звычаёвым правам. Таму найбольш распаўсюджаным у Беларусі было скасаванне шлюбу без падставаў, паводле ўзаемнай згоды, абумоўленай поглядам на шлюб як на свабодную дамову. Гэтая з'ява згадана ў Статуце Яраслава як непажаданая, бо абкладалася штрафам (арт. 18). Але яна існавала і ў XVI ст., пра што сведчаць шматлікія судовыя справы, а таксама сцверджанні даследнікаў. А.Лявіцкі прыйшоў да высновы, што "...у палове XVI ст. мы знаходзім добра захаваную практыку скасаванняў шлюбаў, якая шмат у чым была рашуча нязгодная з кананічнымі пастановамі і ... дзяржаўным кодэксам і, аднак, прызнавалася мясцовай уладай, не толькі свецкай, але і духоўнай" (Левицкий, 1880, с. 559). Такое стаўленне да царкоўных канонаў, прыярытэт свабоды выбару для абодвух бакоў і адсутнасць прымусу з боку бацькоўскай улады, а таксама раўнапраўе мужа і жонкі даследнік лічыў разумнымі. Пры скасаванні шлюбу паводле згоды выяўлялася незалежнае становішча мужа і жонкі, права на новы шлюб: "...як мы па сваёй добрай волі сышліся, так і разышліся, за што адзін да аднаго на вечныя часы не будзем мець прэтэнзій" [5, с. 358]. Гэтыя палажэнні атрыманы ў спадчыну ад звычаёвага права і прызнаваліся афіцыйнай уладай.

А.Загароўскі разглядаў такую асаблівасць пры скасаванні шлюбу на тэрыторыі Вялікага Княства як адзін з рэліктаў старасвецкага жыцця і сведчанне больш незалежнага ў параўнанні з Маскоўскай дзяржавай грамадскага і юрыдычнага становішча жанчыны (Загоровский, 1884, с. 197).

На нашу думку, менавіта паўніня правоў жанчыны ў Беларусі была асновай роўнасці яе з мужам, таму і скасаванне шлюбу грунтавалася на ўзаемнай згодзе. Несумнеўна, становішча жанчыны мела вызначальны ўплыў на працэс скасавання шлюбу, як і на ўсе інстытуцыі шлюбу і сям'і. Нельга не пагадзіцца з А.Лявіцкім у наступным: "Кажучы пра сямейны побыт у нейкім грамадстве, немагчыма абысці пытанне пра становішча жанчыны ў гэтым грамадстве, таму што абедзве гэтыя з'явы, без сумневу, знаходзяцца ў шчыльнай прычыннай сувязі, прычым першая, як мне здаецца, заўсёды абумоўліваецца апошняй" (Левицкий, 1909, с. 111). Паўнапраўе жанчыны мела перадусім маёмасны аспект: гарантаванае маёмаснае забеспячэнне і пэўнае права на атрыманне нерухомай маёмасці ў спадчыну.

Царкоўнае права ўсходняй і кананічнае права заходняй царквы прадугледжвалі розныя наступствы скасавання шлюбу. Праваслаўным дазвалялася ўступаць у новы шлюб, калі не было ўстаноўленай судом віны мужа (жонкі) або спецыяльнай царкоўнай пастановы. Заходняя царква не дапускала такой магчымасці. Уступленне ў шлюб дазвалялася ў пэўных выпадках пры ўмове прызнання папярэдняга шлюбу несапраўдным. Але адзінага дастасавання гэтых правілаў не было. Так, напрыклад, нягледзячы на тое што шлюб князя Курбскага і княгіні Гальшанскай быў прызнаны скасаваным, духоўны суд забараніў ім уступаць у наступны шлюб [16, с. 227-230].

Пры скасаванні шлюбу паводле ўзаемнай згоды бакоў падкрэслівалася ў пісьмовай згодзе менавіта тая акалічнасць, што яны могуць па сваёй волі ўступаць у наступны шлюб ("дазвалялі" адзін аднаму).

Апрача таго, існавала праблема ўзнаўлення скасаванага шлюбу, цесна звязаная з прычынай скасавання: калі шлюб скасаваны па віне аднаго з сужэнцаў, то ў залежнасці ад віны развязвалася пытанне пра ўзнаўленне шлюбу.

Праваслаўная царква дазваляла ўзнаўленне шлюбу, калі яго скасаванне не мела вынікам царкоўнае пакаранне (пры няздольнасці да сужэнцкага жыцця, вяртанні без вестак адсутнага). Але не дапускалася ўзнаўленне шлюбу пры скасаванні яго з прычыны пастрыжэння мужа або жонкі ў манахі ці прыняцця мужам хіратаніі.

Маёмасныя вынікі скасавання шлюбу таксама былі звязаныя з вінаватасцю або невінаватасцю бакоў пры скасаванні шлюбу і рэгуляваліся свецкім правам. Калі быў вінаваты муж, ён страчваў сваю маёмасць, запісаную ў вена жонцы. Але калі ад шлюбу былі дзеці, то гэтая маёмасць пераходзіла ў іх уласнасць, а жонка валодала і карысталася ёю да паўналецця дзяцей [37, р. V, арт. 20, 22].

Калі ў скасаванні шлюбу вінаватая жонка, дык яна страчвала права на свой пасаг і на маёмаснае забеспячэнне мужа - вена. Пры наяўнасці ад шлюбу дзяцей права ўласнасці на гэтую маёмасць пераходзіла да іх, а муж толькі валодаў і карыстаўся ёю да іх паўналецця. У выпадку адсутнасці ў вінаватай жонкі пасагу або вена яна страчвала чвэрць усялякай сваёй маёмасці. І тут захоўваўся прынцып: уласнікі - дзеці.

Пры скасаванні шлюбу з прычыны пералюбства апрача маёмасных санкцый былі прадугледжаныя смяротная кара, эпітым'я ды іншыя свецкія і царкоўныя пакаранні [37, р. XIV, арт. 29, 30]. У Кормчай прадугледжаны штрафы за скасаванне шлюбаў, узятых без законных падставаў [25, 44, 4, II, арк. 42 адв.].

Калі шлюб быў скасаваны без прызнання віны мужа і жонкі, дык ніхто з бакоў не нёс маёмасных страт, як і пры несапраўднасці шлюбу [37, р. V, арт. 20]. Аснову такіх узаемных разлікаў складалі маёмасныя дачыненні сужэнцаў у сям'і, умовы фармавання сямейнага фонду. Да таго ж А.Загароўскі лічыў, што жанчына паводле звычаю ў Вялікім Княстве Літоўскім атрымлівала яшчэ нейкую грашовую суму, не вызначаную законам, пэўнае забеспячэнне незалежна ад яе вінаватасці (Загоровский, 1884, с. 237), што пацвярджаецца практыкай [5, с. 234].

Лёс дзяцей пасля скасавання шлюбу вырашаўся па ўзаемнай згодзе сужэнцаў, пра што сведчаць акты свецкіх судоў. Яны, відаць, не маглі ахапіць усю сферу дачыненняў пры скасаванні шлюбу, калі ўзнікала спрэчка паміж бакамі. Таму нельга ўпэўнена сцвярджаць, што лёс дзяцей заўсёды вырашаўся па ўзаемнай згодзе бацькоў. Паводле традыцый кананічнага (царкоўнага) права дзеці перадаваліся невінаватаму боку, прычым маці - пад умовай, што яна не выйдзе замуж другі раз. Выдаткі па ўтрыманні дзяцей мусіў несці бацька, а пры адсутнасці ў яго сродкаў - маці.

Уяўляецца спрэчным меркаванне А.Загароўскага пра тое, што ў Вялікім Княстве да Любінскай вуніі 1569 г. не існавала супольнай сямейнай маёмасці, што тут панавалі "агульнарускія" пастановы пра асобнасць маёмасці мужа і жонкі, а затым нібыта адбылося запазычанне польскіх інстытуцый: пасагу, вена, выправы, вянца дзявочага (Загоровский, 1884, с. 235). Як сведчыць аналіз праўных актаў дастатутавага перыяду, гэтыя інстытуцыі складваліся паступова і не ўплывалі на характар уласнасці мужа і жонкі, якая па-ранейшаму заставалася раздзельнай, з выняткам асобных момантаў, але ўладанне і карыстанне мужа і жонкі былі супольныя. Акрамя таго, жанчына ў феадальнай Беларусі мела права атрымліваць у спадчыну пэўную частку маёмасці сваіх мужоў [37, р. V, арт. 2]. Менавіта гэтакая гарантыя раўнапраўя жанчын і вызначала маёмасныя ўзаемадачыненні мужа і жонкі пры ўступленні ў шлюб і яго скасаванні.

Такім чынам, рэгуляванне шлюбных дачыненняў звычаёвым, кананічным (царкоўным) і свецкім правам мела агульную тэндэнцыю да рэгламентацыі ўсіх стадый гэтых дачыненняў, імкнення ажыццявіць іх у законнай форме. Пад законнай формай звычаёвае і царкоўнае права разумелі розныя віды абрадаў.

Практыка сведчыць, што, нягледзячы на такую магутную інстытуцыю сярэднявечнага грамадства, як царква, яе імкненне ўсталяваць прыярытэт над інстытуцыяй шлюбу, старадаўныя традыцыі і звычаі змаглі процістаяць царкоўнаму ўплыву да сярэдзіны XVI ст.

Хоць патрабаванні абедзвюх цэркваў былі строгія, як праваслаўныя, так і каталікі не заўсёды карысталіся паслугамі царквы для надання шлюбу фармальнай законнасці, што адлюстроўваюць акты судоў і нормы Статутаў. Дзяржаўнае заканадаўства актыўна падтрымлівала працэс хрысціянізацыі шлюбных дачыненняў, пра гэта сведчыць запазычванне Статутам 1588 г. нормаў кананічнага права. Аднак дзяржаўныя органы, службовыя асобы, як вынікае з судовай практыкі, не заўсёды былі паслядоўнымі выканаўцамі апошніх. З гэтай прычыны ўзнікла супярэчнасць паміж царквой і грамадствам, якая афіцыйна развязалася на карысць царквы, але на самой справе звычаёвае права па-ранейшаму ўжывалася актыўна, рэгулюючы значную частку дачыненняў.

У дадзеным выпадку звычаёвае права выконвала, паводле афіцыйнай версіі, ролю субсідыярнай крыніцы права, але ім карысталіся не тады, калі кананічнае мела прагалы, а тады, калі апошняе супярэчыла традыцыйнаму светапогляду грамадства.

З даследвання шлюбнага заканадаўства відавочна, што шлюбныя дачыненні ёсць падставай узнікнення стасункаў роднасці і сваяцтва. На юрыдычным значэнні роднасці і сваяцтва грунтаваліся нормы Статутаў, царкоўнага і магдэбургскага права, што рэгулявалі шлюбна-сямейныя асабістыя і маёмасныя дачыненні.

Як адзначана вышэй, інстытуцыі роднасці і сваяцтва мелі прынцыповае значэнне пры ўступленні ў шлюб. На аснове роднасці ўзнік і існаваў станавы статус шляхоцтва - асноватворная інстытуцыя феадальнага грамадства (Статут 1588, р. III, арт. 19, 20, 21, 24, 28; р. XII, арт. 7). З роднасці ўзнікала і рэгулявалася мноства праўных дачыненняў па спадчыне, матэрыяльным забеспячэнні жанчыны, апецы, матэрыяльным пакрыцці шкоды (навязцы і галоўшчыне).

Аднак ніводны з агульназемскіх прывілеяў і Статутаў не змяшчаў нормы, што вызначала б ступені роднасці. Роднасць і сваяцтва як падставы правоў і абавязкаў згадваліся ў тых нормах Статута 1588 г., якія мелі характар рэцэпцыі. Найперш гэта новая норма, пазычаная з іншых крыніц права, аб забароненых ступенях уступлення ў шлюб (р. V, арт. 22) і апецы (р. IV, арт. 2, 4, 11). У іншых нормах упаміналіся такія родныя, як бацькі (р. IV, арт. 72; р. V, арт. 8, р. XI, арт. 44; р. IV, арт. 49), нашчадкі (р. V, арт. 72), блізкія (р. V, арт. 11), браты, вуі, стрыі - дзядзькі па бацьку, маці (р. V, арт. 9), кроўныя (р. V, арт. 21); бенкарты (р. III, арт. 28; р. XIV, арт. 32) і г.д.

Такая з'ява, мяркуецца, сведчыць пра тое, што інстытуцыя ступеняў роднасці, якая адсутнічала ў земскім праве (вельмі неабходная пры спадкаванні ды іншых дачыненнях), дапаўнялася ў старажытны час звычаёвым правам, пазней - кананічным і магдэбургскім. У працы Б.Граіцкага "Porzadek" ёсць радзел аб ступенях роднасці, а ў "Tytuly" змешчана табліца Эйхлера аб чарговасці родных на спадчыну [41; 42, s. 191-236]. Такім чынам, гэтая неабходная інстытуцыя магла пазычацца з іншых сістэм права, што было натуральнай з'явай для юрыспрудэнцыі XVI ст.

Зроблены аналіз дазваляе зрабіць выснову, што шлюбна-сямейныя дачыненні на аснове інстытуцый роднасці і сваяцтва мелі вынікам узнікненне мноства інстытуцый прыватнага земскага права: пасагу, вена, спадкаемства, апекі ды інш.

Дата публікацыі: 18.12.2007

Старонкі:  1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23

Каментары чытачоў

Вы можаце пакінуць свой каментар, уласную думку ці пытанне па выкладзенаму вышэй матэрыялу.