Г. Дзербіна - Права і сям'я ў Беларусі эпохі Рэнесансу

––Асноўныя крыніцы

Найдаўнейшай крыніцай права лічыцца звычай, які доўгі час быў асновай права, вызначаў спосабы яго выкарыстання і развіцця. Юрыдычны звычай - адна з пачатковых формаў права, агульнапрынятае судом правіла рэгулявання дачыненняў паміж людзьмі, якое трымаецца на даўніні ўжывання і супадзенні рэлігійных і юрыдычных поглядаў грамадства.

Пераходная эпоха ад звычаёвага права да агульнадзяржаўнага кадыфікаванага закону (XIV - першая чвэрць XVI ст.) суправаджалася істотнымі зменамі ў праве, яго сутнасці, прынцыпах, змесце, рэзкім адыходам ад сярэднявечнага стэрэатыпу формы права, які не адводзіў закону важнай ролі. У Сярэднявеччы лічылася, што права існуе здаўна незалежна ад найвышэйшай улады. Таму манарх як суверэн мог прымаць законы толькі ў публічнай сферы. Што да прыватнага права, дык тагачаснае грамадства часцей трымалася звычаю. З гэтай прычыны публічны закон Сярэднявечча і быў больш развітым. Роля заканадаўства ў галіне прыватнага звычаёвага права да пачатку XVI ст. была нязначная, бо гаспадар па традыцыі вельмі асцярожна падыходзіў да зменаў ягоных нормаў. Як вынікае з аналізу прывілеяў XIV-XV стст., найвышэйшая ўлада абмяжоўвалася адно сістэмным выкладам нормаў і прынцыпаў звычаёвага прыватнага права. І толькі апошнія прывілеі XV ст. маюць сістэматызаваны характар. Першыя даследнікі феадальнага права XIV-XV стст. лічаць праўны звычай галоўнай і практычна адзінай крыніцай права ў дастатутавы перыяд (М.Уладзімірскі-Буданаў, І.Даніловіч, Ф.Леантовіч ды інш.).

Гэта звязвалася ў першую чаргу з уяўленнем пра адсутнасць у Вялікім Княстве на пачатку XVI ст. усялякай кадыфікацыйнай дзейнасці. Але аналіз прывілеяў XV ст. з гэтага гледзішча прыводзіць да высновы пра важнасць іншых крыніцаў права: судовай практыкі, прынцыпаў права, дактрыны.

У XV-XVI стст. звычай як крыніца права паступова саступае сваю галоўную ролю закону. Паводле Статута 1529 г. у выпадку адсутнасці наўпроставай нормы рэгулявання ў законе справы ў судзе разглядаліся "водлуг даўнага звычаю" (р. VI, арт. 5, 25). Практычна гэта азначала, што звычай выкарыстоўваўся судамі нароўні з законамі. Але ўжо ў другім Статуце выразна падкрэслена, што суды павінны судзіць толькі на падставе пісанага права (р. I, арт. 1). Статут 1588 г. яшчэ дакладней патлумачыў выкарыстанне крыніцаў права: "Судзіць і сказываці... толькі водлуг сего статуту і артыкулаў, у ім апісаных... А гдзе бы чаго в том статуце не даставала, тады суд, прыхіляючыся да бліжшае справядлівасці водле сумлення свайго і прыкладам іншых праў хрысціянскіх то адправаваці і судзіці маець" (р. IV, арт. 54). Такім чынам, паводле трэцяга Статута прыярытэт закону як крыніцы права быў неаспрэчны, а ў выпадку прагалу ў праве суддзі карысталіся субсідыярнымі крыніцамі хрысціянскага права (рымскім, саксонскім, магдэбургскім або кананічным) на падставе прынцыпу справядлівасці. Апошні даваў магчымасць суддзям улічыць тагачаснае праваразуменне і звычаі, якія здаўна існавалі ў грамадстве, спалучыць іх з ідэалогіяй і навукай права свайго часу.

У XV-XVI стст. роля звычаю як крыніцы права абмяжоўваецца спачатку ў галіне публічнага права, а з канца XVI ст. і ў галіне прыватнага права. У XVI ст. кадыфікацыя права афіцыйна зацвердзіла другасную ролю звычаю і першынства закону (Статут 1566, р. I, арт. 1).

Для рамана-германскай праўнай сям'і дактрына адыграла вызначальную ролю ў развіцці праўных сістэм, што складалі яе (Моддерман, 1888, с. 3-24). Дактрына - гэта навуковая канцэпцыя разумення права, яго зместу і ролі дзеля справядлівага рэгулявання сацыяльных дачыненняў, інакш навука права.

На працягу стагоддзяў навука права была асноўнай крыніцай развіцця сістэмаў рамана-германскай праўнай традыцыі. Праз дактрыну пачынаючы з XI-XII стст. мэтанакіравана стваралася тэрміналогія і фармаваліся праўныя паняцці на падставе досведу рымскай юрыспрудэнцыі, выпрацоўваліся метады стварэння і тлумачэння дасканалых законаў. Навука права адыгрывала важную ролю пад час дастасавання закону. Значную ролю яе ў працэсе развіцця эўрапейскага права адзначыў французскі даследнік Р.Давід: "Менавіта ва ўніверсітэтах былі галоўным чынам выпрацаваны ў перыяд XIII-XIX стст. асноўныя прынцыпы права. І толькі параўнальна нядаўна... першынства дактрыны было змененае першынствам закону" (Давид, 1988, с. 142). Як адзначалася раней, навука права паўстала, сфармавалася і расквітнела на грунце рымскага права. Школы права гласатараў, каментатараў і гуманістаў распрацавалі ў новых кірунках сістэму рымскага права і на яе аснове стварылі дактрыну права Новага часу.

Школы права на працягу стагоддзяў мадэрнізавалі старажытную рымскую юрыспрудэнцыю: спачатку гласатары вылучылі пачатковы сэнс рымскіх законаў, затым каментатары перапрацавалі і сістэматызавалі рымскае права і дзеля практычнага выкарыстання прыстасавалі яго да ўмоваў развітога феадалізму. Гуманісты (або школа натуральнага права) удасканалілі сістэматызацыю рымскага права і, ужываючы пераважна толькі яго асноўныя прынцыпы, схемы і паняцці, абвясцілі першынства закону, пазітыўнага права. Але навука права ў XVI ст. па-рознаму ўплывала на дзве тагачасныя галіны права: прыватнае і публічнае. Гуманісты больш адчувальна ўздзейнічалі на публічнае права (Давид, 1988, с. 59-61). Яны аднавілі навуку права і яе метады, распрацавалі методыку стварэння агульных нормаў-прынцыпаў і абгрунтавалі важную ролю такой крыніцы права, як закон.

Аднак у сферы прыватнага права больш трывалымі былі метады школы каментатараў і таму матэрыяльны змест права быў цесна звязаны з рымскімі нормамі. Да таго ж рымскае права набыло каштоўнасць менавіта як прыватнае права. У сувязі з гэтым гуманісты не прынеслі асаблівых мадэрнізацый у прыватнае права. Яны толькі абмежавалі выкарыстанне нормаў рымскага права з улікам неабходнасці яго для патрэбаў грамадства. Такім чынам, у XVI ст. у сферы прыватнага права па-ранейшаму пераважала сістэма рымскага права (Виноградов, 1910, с. 17-45; Пахман, 1876, т. 1, с. 5-21, 210-218). Публічнае права было распрацаванае ўжо на новых прынцыпах, якія мелі значна меншую генетычную сувязь з рымскай сістэмай.

Дактрына права, якая грунтавалася на прынцыпах рымскай сістэмы, зрабіла значны ўплыў на заканадаўства Вялікага Княства, перадусім на палажэнні трох Статутаў. Да такой высновы прыйшлі сучасныя даследнікі гісторыі права і іх папярэднікі (Bardach, 1974, s. 45; Taubenschlag, 1933, s. 36-37).

Неабходна адзначыць, што рымская сістэма праз навуку права і простую рэцэпцыю яе нормаў была пакладзеная ў аснову пачатковага развіцця кананічнага (царкоўнага) і магдэбургскага права. Дактрына права наўпрост паўплывала на распрацоўку нормаў права і іх ужыванне, на падставе чаго яе можна лічыць найважнейшай крыніцай права XV-XVI стст.

Меркаванне аднаго з найлепшых даследнікаў права Вялікага Княства Літоўскага І.Лапо пра ролю і значэнне рымскай традыцыі ў праўнай сістэме нашай дзяржавы заслугоўвае пільнай увагі: "Пытанне аб рэцэпцыі рымскага права атрымлівае агульнае значэнне ў гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Ці мела яно ў сваім праве той цэмент, які з'яднаў народы Цэнтральнай і Заходняй Эўропы ў іх праве, як галіне культуры, або яно стаяла ад іх асобна? Ці ўваходзіла Княства ў склад дзяржаваў Цэнтральнай і Заходняй Эўропы паводле сваёй праўнай свядомасці або заставалася яму чужым? Ці ўдзельнічала Літва ў агульнай працы юрыдычнай думкі Цэнтральнай і Заходняй Эўропы?" Даследнік станоўча адказвае на ўсе пытанні, адзначаючы, што рэцэпцыя адбывалася не толькі праз праўную навуку, кананічнае і магдэбургскае права, але і ў вузкім сэнсе наўпрост з Corpus Iuris Civilis (Лаппо, 1934, т. 1, ч. 1, с. 134, 156). Гэтак жа ацэньвалі ўплыў рымскай традыцыі права ў Вялікім Княстве і вядомыя даследнікі Я.Бандке, І.Даніловіч, І.Алдакоўскі, Й.Асалінскі, Ф.Басоўскі, К.Караны, хоць існуе і процілеглае меркаванне (Т.Чацкі, І.Ракавецкі ды інш.). Ю.Бардах сцвярджае, што вышэйшы ровень кадыфікацыі ў нашым гаспадарстве параўнальна з Польшчай вызначаецца мацнейшым уплывам рымскай сістэмы. Але пытанне аб прычынах такой з'явы застаецца маладаследваным.

Судовая практыка як крыніца права сістэмаў рамана-германскай праўнай сям'і вывучана не так дасканала, як папярэднія крыніцы права. Пад судовай практыкай (судовым прэцэдэнтам) разумеецца ўжыванне судамі прыкладаў (практыкі) развязання казусаў, яшчэ не адрэгуляваных звычаёвым правам або законам.

Агульнавядома, што такія крыніцы права, як "Люстра саксаў" ("Speculum Saxonum"), "Вайхбільд Магдэбурга", зборнікі апрацовак магдэбургскага права Б.Граіцкага і П.Шчэрбіча, ёсць абагульненнямі звычаёвага права і судовай практыкі. Выказваюцца меркаванні пра існаванне зборнікаў цывільнага права на аснове судовай практыкі таго часу і ў нашай дзяржаве (Лаппо, 1934, т. 1, ч. 1, с. 44-69, 137).

Дакладна вядома, што пры падрыхтоўцы Статутаў 1566, 1588 гг. сойм звяртаў асаблівую ўвагу на тое, каб у статутных камісіях бралі ўдзел найбольш аўтарытэтныя і дасведчаныя суддзі земскіх, царкоўных і асэсарскіх судоў (для гарадоў на магдэбургскім праве) [16, № 4, с. 5-6; № 11, с. 32, 68]. На падставе адзначаных фактаў можна лічыць, што судовая практыка ў Беларусі шырока ўжывалася як крыніца права, а таксама як крыніца кадыфікацыі, але гэтае пытанне вымагае спецыяльнага даследвання. У раздзелах III i IV нашай кнігі судовая практыка разглядаецца з гледзішча дасканаласці ўжывання закону і ў гэтай сувязі характарызуецца яе роля як крыніцы права.

Значнае месца сярод крыніц права належыць прынцыпам права, або прынцыпам справядлівасці, якія вызначаюць характар праўнай сістэмы. Пад прынцыпам справядлівасці разумеюцца асноўныя палажэнні навукі права як мастацтва спалучэння дабра і справядлівасці, якімі мусяць кіравацца заканадаўцы і суддзі (ius est ars boni et aequi). Асноўны змест права складаюць агульныя прынцыпы права. Яны прысутнічаюць як у самых законах, так і па-за іх межамі. Асаблівае значэнне надаецца прынцыпам права ў выпадку недасканаласці заканадаўчай сістэмы, пры калізіях нормаў або прагалах у заканадаўстве і праве. Прынцыпы справядлівасці адыгралі важную ролю пры фармаванні заканадаўчай сістэмы ў нашым гаспадарстве, да таго ж яны дапаўнялі яе на працягу XVI ст., што зацверджана Статутам 1588 г. (р. IV, арт. 54).

У XIV-XV стст. феадальнае права Беларусі было ўвасобленае ў прывілеях, якія ў XVI ст. пераважна замененыя Статутамі 1529, 1566, 1588 гг. З гэтага часу закон стаў адыгрываць найважнейшую ролю.

Агульназемскія прывілеі нельга лічыць сістэматызаванымі ў сучасным разуменні актамі. Яны нават не былі падзеленыя на артыкулы. Аднак, калі разглядаць іх як заканамерны этап у развіцці заканадаўства, можна заўважыць у іх тэндэнцыю да кадыфікацыі (прыкладам, у Прывілеі 1447 г. [15, № 60, с. 72]). У прысвечаных гэтай праблеме працах гісторыкаў права XIX ст. І.Якубоўскага і М.Ясінскага даследуюцца розныя віды агульназемскіх прывілеяў і прывілеяў асобных земляў (Якубовский, 1908; Ясинский, 1889). Толькі невялікая частка нормаў гэтых прывілеяў рэгулявала сямейна-маёмасныя дачыненні, у прыватнасці, у Прывілеях 1387, 1413, 1447 гг. [15, с. 72; 19, с. 210-211] замацаваны прынцып свабоды на шлюб, што выявілася ў праве жанчын на свабодны выхад замуж без спецыяльнага дазволу і ўмяшання найвышэйшай улады. Пры гэтым у агульназемскіх прывілеях у меншай ступені, чым у мясцовых, адлюстраваўся працэс фармавання нормаў цывільнага і шлюбна-сямейнага права. Найбольш развітымі ў прыватным праве прывілейнага перыяду былі асновы інстытуцыі спадкаемства.

Гарадзельскі прывілей 1413 г. заклаў першыя заканадаўчыя нормы права на спадчыну, дадаўшы да шляхоцкіх вольнасцяў неаспрэчнае права дзяцей атрымліваць у спадчыну маёмасць бацькоў пасля іх смерці без умяшання дзяржаўнай улады. Далейшае развіццё гэтая інстытуцыя атрымала ў Прывілеях 1432, 1447, 1492 гг. ды інш. Пэўнае праўнае афармленне ў адзначаных прывілеях атрымала інстытуцыя забеспячэння ўдавы, што пазней замацавалася як інстытуцыя вена і пасагу, распрацаваная ў Прывілеі 1492 г. [19, с. 220-225].

Прывілеі канца XV - пачатку XVI ст. сталіся асновай статутавага заканадаўства (Прывілей Аляксандра 1492 г., Прывілей Жыгімонта Старога 1529 г., Прывілеі Жыгімонта Аўгуста 1547, 1551 гг. ды інш.). І.Якубоўскі лічыць, што Прывілей 1551 г. закончыў першы асноўны перыяд развіцця ільгот і вольнасцяў шляхты. Сапраўды, прывілеяў гэтакага тыпу болей не было. Перыяд ад 1387 да 1551 г. трэба вызначыць як адзіны ў развіцці права ў форме прывілеяў. Ён быў далёка не аднастайны і меў некалькі этапаў у сваім развіцці. Па сутнасці, завяршэнне першага этапу прывілейнага заканадаўства супадае з выданнем Прывілея Аляксандра 1492 г., бо ў наступных прывілеях у асноўным пацвярджаліся ўсе ранейшыя нормы ў пачатковым або перапрацаваным і больш сістэматызаваным выглядзе.

Прывілеі землям мелі мэтай абараніць інтарэсы пэўнай мясцовасці (зямлі) пры калізіях паміж насельніцтвам і дзяржаўнай уладай. У асноўным гэтыя прывілеі рэгулявалі пытанні падаткаў і суда, дачыненняў паміж мясцовым насельніцтвам.

У сістэме крыніцаў цывільнага і сямейнага феадальнага права XV-XVI стст. земскія прывілеі займаюць, бадай, асноўнае месца, бо ў адрозненне ад іх бальшыня агульназемскіх прывілеяў мела няшмат нормаў прыватнага матэрыяльнага і працэсуальнага права. Земскія прывілеі не давалі ільгот асобным землям дзяржавы, а пацвярджалі існае на гэтых землях уласнае, самабытнае права, адметныя мясцовыя звычаі, маёмасныя і асабістыя правы жыхароў гэтых земляў. Паводле свайго зместу яны былі мясцовымі законамі. Значэнне і месца іх у сістэме феадальнага права вызначалася і той акалічнасцю, што ў асноўным яны змяшчалі нормы цывільнага, сямейнага, крымінальнага і працэсуальнага права. Што да прыватнага права, дык земскія прывілеі ўтрымлівалі шырэйшы праўны матэрыял, чым агульназемскія. Асабліва гэта датычыць Прывілеяў Полацкай зямлі 1511, 1547 гг., Віцебскай зямлі 1503, 1509 гг., Смаленскай зямлі 1505 г., Бельскаму павету 1501 г. [15, № 189, 204, 213, 230]. У гэтых жа прывілеях больш дасканала распрацавана спадчыннае права, асабліва ў Прывілеях Кіеўскай, Смаленскай і Віцебскай землям.

З аналізу прывілеяў вынікае, што ў іх адсутнічала дакладная сістэма падачы праўнага матэрыялу, з выняткам Прывілеяў Бельскаму павету 1501 г., Жмудскай зямлі 1492 г. ды некаторых іншых пачатку XVI ст. Увогуле ж у земскіх прывілеях, як і ў агульназемскіх, назіраюцца аднолькавыя тэндэнцыі: а) удзел у фармаванні агульнага для дзяржавы закону; б) развіццё інстытуцый прыватнага права ў пазнейшых па часе прывілеях (канец XV - пачатак XVI ст.). Найбольш дасканала ў прывілеях аформіліся інстытуцыі ўласнасці, маёмаснага забеспячэння ўдавы і спадчыннага права, зацверджаны асноўныя палажэнні шлюбна-сямейных дачыненняў.

Працэс назапашвання прывілеяў у XV ст. ёсць неабходным і натуральным этапам пераходу ад звычаёвага права і праўных традыцый да пісанага закону з яго якасна іншай сістэмай падзелу праўнага матэрыялу.

Першыя спробы пэўных сістэматызаваных абагульненняў права назіраюцца ў агульназемскім Прывілеі 1447 г. і Судзебніку (Лісце) Казіміра 1468 г.[15, № 67].

У навуковай літаратуры існуюць розныя меркаванні наконт Судзебніка Казіміра як першай спробы кадыфікацыі ў нашай краіне. Погляды навукоўцаў разыходзяцца па пытаннях паходжання помніка і ягонага прызначэння. Такія даследнікі, як І.Лапо, С.Барысёнак, І.Старасціна ды іншыя, лічаць, што Судзебнік быў прыняты і прызначаны толькі для Віленскага і Троцкага ваяводстваў (Барысёнак, 1927, с. 155-156; Старостина, 1991, с. 208-211, 243-254). Ф.Чарнецкі, А.Янулайціс і некаторыя іншыя разглядаюць Судзебнік як агульнадзяржаўны кодэкс (Чарнецкий, 1867, с. 10; Janulajtis, 1967, p. 19). Падрабязную аргументацыю і аналіз спрэчных поглядаў змяшчае праца І.Старасцінай "Судзебнік Казіміра 1468 г."

А.Янулайціс падкрэслівае, што Судзебнік быў агульнадзяржаўным кодэксам незалежна ад яго паходжання і пачатковага прызначэння. Спрэчкі наконт паходжання і дзейнасці Судзебніка як вынік слабой вывучанасці працэсу развіцця права Вялікага Княства не паніжаюць значэння яго як першай спробы кадыфікацыі (пераважна крымінальнага права). Гэты досвед нельга параўноўваць з шырокім кадыфікацыйным рухам у XVI ст., але Прывілей 1447 г. і Судзебнік Казіміра 1468 г. - першыя вядомыя крокі на гэтым шляху. К.Яблонскіс выказвае меркаванне, што важную ролю ў першых кадыфікацыях у Княстве адыграў тагачасны канцлер Міхайла Кезгайлавіч, які браў беспасярэдні ўдзел у распрацоўцы гэтых законаў (Jablonskis, 1979, p. 168-170).

Перыяд ад 1447 да 1468 г. можна вызначыць як пачатак працэсу перапрацоўкі прывілейнага права земляў у агульны закон. Гэты працэс даволі складаны і аднолькава неабходны ў ланцугу праўнага развіцця дзяржавы. Прывілеі сталіся пэўнай асновай агульнадзяржаўнага закону. З іх аналізу вынікае, што працэс фармавання закону перадусім датычыць стасункаў паміж дзяржавай і прыватнай асобай. Дачыненні паміж прыватнымі асобамі сталі прадметам рэгулявання пазнейшых па часе прывілеяў. Як адзначалася, упершыню тэндэнцыі сістэматызацыі заканадаўства найбольш выразна адбіліся ў Судзебніку Казіміра 1468 г. - першым кодэксе крымінальнага і крымінальна-працэсуальнага права, які стаў спробаю дастасавання адзіных праўных нормаў ва ўсіх землях дзяржавы. Менавіта пры канцы XV ст. на аснове агульназемскіх прывілеяў склаліся перадумовы кадыфікацыі феадальнага права, да якіх спрычыніліся грамадска-палітычныя змены ў краіне. У XV-XVI стст. адбылася цэнтралізацыя Вялікага Княства Літоўскага, якая пачалася скасаваннем сістэмы княскіх удзелаў і завяршылася рэформамі XVI ст.: аграрнай 1557 г., адміністрацыйнай і судовай 1564-1566 гг. Паступовы працэс цэнтралізацыі адбіўся на фармаванні агульнадзяржаўнага заканадаўства - спачатку ў форме агульназемскіх прывілеяў (1387, 1413, 1432, 1434, 1447, 1492, 1506 гг.), пазней у выглядзе трох кадыфікацый - 1529, 1566, 1588 гг. Такім чынам, развіццё грамадства, назапашванне тэарэтычнага і практычнага досведу стварылі неабходныя ўмовы для кадыфікацыі заканадаўства і выпрацоўкі ўніфікаванага дзяржаўнага закону. Як вядома, актыўны кадыфікацыйны працэс выявіўся ў Статутах 1529, 1566, 1588 гг.

Статуты ўяўлялі сабой "зборы" законаў, санкцыянаваныя найвышэйшай уладай для агульнадзяржаўнага ўжывання. З гледзішча сучаснай сістэмы права Статуты змяшчалі нормы розных галінаў (дзяржаўнага, цывільнага, шлюбна-сямейнага, адміністрацыйнага, экалагічнага, працэсуальнага права і г.д.). З гэтай прычыны азначэнне Статутаў як "кодэксаў" у традыцыйным разуменні не адпавядала б іх зместу і ролі ў праўнай сістэме XVI ст.

У навуковай літаратуры выказаны два розныя меркаванні наконт месца Статутаў у праўнай сістэме. Паводле першага, Статуты - адзін закон, дапоўнены і перапрацаваны ў 1566 і 1588 гг., паводле другога, кожны з Статутаў - асобны закон, які меў самастойнае значэнне і выпрацоўваўся адпаведна эвалюцыі грамадства. Прыхільнікі першага меркавання не засяроджваюцца на асаблівасцях праваразвіцця ў XVI ст. і адметнасці яго ў Вялікім Княстве. Другі падыход да права як да найважнейшай сацыяльнай інстытуцыі, якая адлюстроўвае асноўныя працэсы грамадства, уяўляецца больш пераканаўчым, падкрэслівае ролю права і закону ў эпоху Рэнесансу.

Першы Статут доўгі час лічыўся вынікам апрацоўкі звычаёвага права. Так меркавалі, да прыкладу, І.Лапо, Р.Таўбэншляг ды інш. (Лаппо, 1911, с. 473; Taubenschlag, 1933, c. 123-153). Але падрабязнейшы разгляд крыніцаў Статута 1529 г. даў падставы казаць пра ягоную сур'ёзную навуковую аснову і ўплыў традыцыйнай рымскай сістэмы. Такую выснову зрабілі Ф.Басоўскі, К.Караны ды інш. (Bossowski, 1935, s. 107-121; Koranyi, 1935, s. 123-153). Запазычаннямі з рымскага права лічацца нормы пра свабоднае распараджэнне трацінай ляжачай маёмасці, парадак складання тэстаментаў і г.д. Сёння праблема пераходу ад партыкулярнай да ўніфікаванай сістэмы патрабуе далейшага даследвання.

Вялікі ўклад у вывучэнне права Вялікага Княства, менавіта Статутаў, унеслі вядомыя даследнікі ХХ ст. І.Лапо, Ю.Бардах, У.Пічэта. Ім належыць пастаноўка асноўных праблемаў развіцця праўнай сістэмы нашай дзяржавы і вызначэнне ролі Статутаў у ёй.

Праца над першым Статутам доўжылася шмат часу. Яшчэ прывілей Валынскай зямлі 1501 г. адзначыў факт падрыхтоўкі заканадаўства. Але праект першага Статута быў пададзены сойму толькі ў 1522 г., а канчатковы варыянт прыняты на Віленскім сойме 1528-1529 гг. Лічыцца, што значная роля ў распрацоўцы Статута належала Альбрэхту Гаштаўту (Бардах, 1976, с. 74), канцлеру дзяржавы і ваяводу віленскаму. Увогуле высокі навуковы ровень першай агульнадзяржаўнай кадыфікацыі, як мяркуюць даследнікі, быў дасягнуты праз чынны ўдзел у распрацоўцы праекта навукоўцаў дактароў права Е.Таліята, В.Чыркі, Ф.Скарыны. Яны выдатна ведалі не толькі тэорыю, але і судовую практыку. Ідэі Ф.Скарыны пра ролю і месца закону ў грамадстве адпавядалі асноўным прынцыпам, абвешчаным у Статуце (Скарына, 1969, с. 11-19, 28).

Дакладны склад статутных камісій невядомы, але арганізацыя іх працы належала найвышэйшай уладзе: вялікі князь прызначаў радных паноў у яе склад, сябры камісіі ад шляхты абіраліся з соймавых паслоў, а ўся камісія зацвярджалася соймам. З такой працэдуры фармавання вынікае, што ў камісію маглі ўвайсці найбольш уплывовыя палітыкі і знаныя юрысты. Звычайна камісія складалася з 10-12 чалавек, прычым каталікоў і праваслаўных было пароўну.

Камісія па распрацоўцы першага Статута развязала найважнейшыя тэарэтычныя і практычныя пытанні: распрацавала юрыдычную тэрміналогію, катэгарыяльны апарат, вялікую колькасць агульных нормаў, выпрацавала структуру размяшчэння і ўвяла шырокае кола новых нормаў. Статут 1529 г. складаўся з 12 раздзелаў і 244 (або 288) артыкулаў.

Распрацоўка кадыфікаванага заканадаўства акрэсліла якасную мяжу паміж сярэднявечным партыкулярным правам і сістэматызаваным і ўніфікаваным заканадаўствам Новага часу. Закончаную працу кадыфікацыі ў XVI ст. уяўляў трэці Статут. Але ровень тэарэтычнай апрацоўкі і юрыдычнай тэхнікі дазволіў вылучыць ужо ў Статуце 1529 г. нормы прыватнага права, у тым ліку шлюбна-сямейнага, у асобныя раздзелы, групы нормаў, што адлюстравала пачаткі развіцця галіновай структуры на падставе сфармаваных інстытуцый. Гэта можна расцэньваць як уплыў новай, пандэктнай, сістэмы школы гуманістаў.

Другі Статут лічыцца распрацаваным на падставе шырокага выкарыстання навукі права, рэцэпцыі з іншых сістэмаў права, найперш з рымскай. Пры гэтым рэцэпцыя ажыццяўлялася ў шырокім сэнсе - як запазычанне новых мадэляў і прынцыпаў развязання новых сітуацый пры неабходнасці рэфармавання кожнай сістэмы. Ю.Бардах даводзіць, што рэцэпцыя пры такіх умовах дае некалькі станоўчых вынікаў: грамадства атрымлівае магчымасць хутчэй развязаць новыя задачы і выкарыстаць найдасканалейшыя юрыдычныя формы. Апрача таго, паколькі рэцэпцыю здзяйсняе зацікаўлены бок з сваёй ініцыятывы, дык пазычаюцца толькі тыя інстытуцыі, якія гэты бок абірае. У выніку новыя элементы асімілююцца праўнай сістэмай, яна ўзбагачаецца, але не змяняе сваёй сутнасці, як лічыць Ю.Бардах (Бардах, 1976, с. 71-93).

У Статуце 1566 г. больш прыкметны ўплыў навукі права: выпрацаваны навуковыя прынцыпы класіфікацыі праўных нормаў і інстытуцый, змяшчаецца значная колькасць агульных нормаў, пашырана сфера праўнага рэгулявання і кола суб'ектаў правадачыненняў, удасканалены юрыдычная тэхніка і тэрміналогія. Тут даследнікамі адзначаецца не толькі ўздзеянне, але і простая рэцэпцыя нормаў рымскага права (Taubenschlag, 1933, s. 36; Koranyi, 1935, s. 123-157; Bardach, 1970, s. 50-54). Лічыцца, што паміж першымі двума Статутамі існуе болей адрозненняў у тэарэтычнай апрацоўцы, чым паміж другім і трэцім. Статут 1566 г. складаўся з 14 раздзелаў і 368 артыкулаў.

Другі Статут распрацоўваўся вельмі кваліфікаванай статутнай камісіяй з актыўным удзелам шляхты на соймах і сойміках. Праца пачалася са стварэння статутнай камісіі паводле пастановы Жыгімонта Аўгуста і Віленскіх соймаў 1547 і 1551 гг. [16, с. 5-6, 32]. У 1564 г. сойм зноў вярнуўся да праекта Статута і пацвердзіў Бельскім прывілеем аўтарытэтны склад камісіі і важнасць яе задач: "Якож за волею і дапушчэньем нашым а пазваленьем рад нашых абраны на то былі чэраз іх жа самых і з пасродку тых жа станаў асобы пэўныя, рады нашы маршалкове земскія, харужыя і іныя асобы роду і народу шляхецкага, дактары праў чужаземскіх, каторыя заседшы не а днеі аправілі той статут стары, але тэж новым кшталтам некаторыя раздзелы звлашча судовыя за засажэньем новым абычаем суду і парадку судовага то станавілі і напісалі" (18, с. 4-11). Склад камісіі дакладна не вызначаны; вядома, што ў яе ўвайшлі чатыры радныя паны, прадстаўнікі сойма і навукоўцы, але звесткі дайшлі толькі аб каталіках - сябрах камісіі.

І.Лапо ў сваім даследванні "Літоўскі Статут 1588 г.", звяртаючыся да працы камісіі над Статутам 1566 г., зрабіў выснову аб вядучай ролі ў яе дзейнасці навукоўцаў Аўгусціна Ратондуса і Пятра Раізія (Пэдра Руіз дэ Мароз) (Лаппо, 1934, т. 1, ч. 1, с. 48-69, 81-89).

Аўгусцін Ратондус, доктар права Вітэнбэргскага ўніверсітэта, віленскі войт і сакратар вялікага князя, быў бліскучым прадстаўніком школы элегантнай юрыспрудэнцыі (кіраваўся ідэямі прыярытэту закону як крыніцы права, уніфікацыі праўнай дактрыны на аснове рымскай, адстойваў захаванне класічнай лаціны як адзінай юрыдычнай мовы на фоне рэнесансавага росквіту нацыянальных моваў).

Пётр Раізій быў доктарам права (вучыўся ў Падуанскім і Балонскім універсітэтах), прафесарам Кракаўскай акадэміі. З 1551 г. жыў у Вільні, працаваў у складзе асэсарскага суда і на розных пасадах у віленскім біскупстве, напісаў некалькі юрыдычных трактатаў. У 1560-1563 гг. выкладаў рымскае і магдэбургскае права ў школе права пры касцёле Святога Яна ў Вільні. П.Раізій быў вядомым юрыстам XVI ст., таксама належаў да школы элегантнай юрыспрудэнцыі.

Увесь склад статутнай камісіі, як лічаць даследнікі, вызначаўся добрай юрыдычнай адукацыяй, веданнем судовай практыкі і палітычным уплывам у грамадстве. Біскуп Ян Даманеўскі дасканала ведаў кананічнае і магдэбургскае права, Станіслаў Габрыяловіч быў высокаадукаваным канонікам. Юрысты-практыкі Павел Астравіцкі, суддзя Віленскага земскага суда, і Марцін Валадковіч, пісар вялікакняскай канцылярыі, суддзя Менскага земскага суда, былі ўплывовымі палітыкамі, прадстаўнікамі шляхоцкага руху. І.Лапо меркаваў, што ўзначальваў статутную камісію Я.Даманеўскі, а П.Раізій быў напачатку ягоным дарадцам (пасля смерці Я.Даманеўскага ў 1563 г. ён увайшоў у склад камісіі). Увогуле сябры камісіі мяняліся, бо праца над Статутам доўжылася ад 1547 да 1566 г., але ў кожным разе ў камісію прызначаліся найбольш дасведчаныя ў праве асобы, якіх зацвярджаў сойм.

Перад камісіяй стаяла задача рэфармавання заканадаўства ў адпаведнасці з рэформамі сярэдзіны XVI ст. - аграрнай, адміністрацыйнай і судовай, у якіх адбіліся якасныя змены жыцця грамадства, яго рэарганізацыя напярэдадні новай буржуазнай эпохі. Шляхта вельмі пільна сачыла за выпрацоўкай новага закону, спадзеючыся на зацверджанне ў ім пераменаў і свайго новага палітычнага статусу. З Бельскага прывілея вынікае, што і метады распрацоўкі Статута, і матэрыялы для кадыфікацыі шырока абмяркоўваліся на сойме: "...дапусцілі есмы ім таго статуту першага ...паправіці, прыбавіці, разшырыці, уняці, а далажыці подле найлепшага скутку і даканаласці" [18, с. 4-11]. Пры гэтым адзначаліся вялікая патрэба ў новым законе і неабходнасць выкарыстання матэрыялаў судовай і адміністрацыйнай практыкі, а таксама замежных сістэмаў права.

Пасля прыняцця Статута 1566 г. адразу ж паўстала пытанне яго дапрацоўкі - "паправы". У 1568 г. была зацверджаная дзеля гэтай мэты статутная камісія. Палітычным фонам удасканалення заканадаўства была падрыхтоўка вуніі паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каронай Польскай, што павялічвала адказнасць статутнай камісіі перад грамадствам за распрацоўку і захаванне дасканалай праўнай сістэмы дзяржавы. Дасканалае заканадаўства ўспрымалася як гарантыя дзяржаўнасці, а вера ў вялікую моц закону адпавядала духу рэнесансавай эпохі.

Люблінская вунія спрычынілася да стварэння яшчэ адной статутнай камісіі ў 1569 г. для збліжэння сістэмаў заканадаўства абедзвюх дзяржаваў у адпаведнасці з актам вуніі (які не змяшчаў канцэпцыі агульнага заканадаўства, але зацвердзіў прынцып уніфікацыі сістэмаў). У сувязі з гэтым польскі бок прапанаваў перапрацаваць Статут 1566 г. У Польшчы акрамя дасягнення пэўных палітычных мэтаў спадзяваліся гэтым крокам стымуляваць кадыфікацыю свайго ўласнага заканадаўства, якое саступала нашаму. Дзеля гэтага ў 1569 г. была створаная статутная камісія, якая складалася з двух радных паноў, дзевяці прадстаўнікоў ад ваяводстваў і навукоўцаў, г.зн. толькі прадстаўнікоў Вялікага Княства. Важная роля ў падрыхтоўцы праекта новага Статута належала канцылярыі дзяржавы, значны ўклад быў зроблены асабіста такімі канцлерамі і падканцлерамі, як М.Радзівіл, А.Валовіч, К.Радзівіл, Л.Сапега. Праект Статута шырока абмяркоўваўся шляхтай на соймах і сойміках. Вялікі князь Сцяпан Батура актыўна цікавіўся працай камісіі.

Статутная камісія, у якую ўваходзілі навукоўцы Аўгусцін Ратондус, Пётр Раізій, вядомыя палітычныя дзеячы, прадстаўнікі шляхты, напрыклад ваявода Полацкі Мікола Дарагастайскі, - усе яны працавалі менавіта над удасканаленнем Статута Вялікага Княства, не зважаючы на спадзяванні польскага боку. Камісія разглядала Статут як гарантыю незалежнасці нашай дзяржавы ў супольнасці Рэчы Паспалітай. Пасля смерці Жыгімонта Аўгуста праца над Статутамі тым больш разглядалася як распрацоўка заканадаўства суверэннай дзяржавы, бо Люблінская вунія пасля смерці манарха па традыцыі магла быць зведзеная да персанальнай. Сябры статутнай камісіі, добра адукаваныя і палітычна дасведчаныя людзі, выдатна разумелі важнасць захавання сваёй асобнай праўнай сістэмы для забеспячэння суверэнных правоў гаспадарства.

Маючы на ўвазе свае інтарэсы, польскі бок у 1587 г. спрабаваў абгрунтаваць ідэю стварэння адзінага заканадаўства дзеля ўзмацнення Рэчы Паспалітай. Але нашая дзяржава здолела захаваць сваю асобную праўную сістэму і, скарыстаўшы палітычную сітуацыю, афіцыйна зацвердзіць Статут 1588 г. як аснову палітычна-праўнай самастойнасці. Вялікая роля ў дасягненні гэтай мэты належала статутнай камісіі, грамадскасці і дзяржаўнай уладзе - канцылярыі, сойму і соймікам.

Статутная камісія ў асноўным засяродзіла ўвагу на дэталёвым рэгуляванні правадачыненняў і ўдакладненні фармулёвак праўных нормаў. Статут Вялікага Княства 1588 г. складаўся з 14 раздзелаў і 488 артыкулаў.

Да паступовага развіцця заканадаўства Статутаў спрычыніліся працэс назапашвання праватворчага досведу, развіццё навукі права, палітычныя і сацыяльна-эканамічныя змены ў грамадстве. Акрамя гэтых аб'ектыўных фактараў, што абумовілі дынамізм і высокі ровень працэсу праватворчасці, неабходна ўлічваць і суб'ектыўны фактар - бліскучую адукаванасць і вялікі практычны досвед сяброў статутнай камісіі.

Новыя феадальныя кадыфікацыі ўводзілі ў права новыя элементы, выкліканыя палітычнай і сацыяльнай неабходнасцю. Канцэпцыя натуральнага права, якая разумела права як падмурак грамадска-палітычнага ладу, значна паўплывала на гэты працэс. Праз адзначаныя тэндэнцыі ідэя законнасці атрымала развіццё і замацаванне ў праве. Парушэнне закону разглядалася як злачынства супраць інтарэсаў дзяржавы, што было зацверджана ў другім і трэцім Статутах (Статут 1566, р. III, арт. 39; р. IV, арт. 25; Статут 1588, р. III, арт. 5).

Ідэалогія Рэнесансу мела на ўвазе ўзмацненне юрыдычнай аховы правоў асобы, як палітычных, так і цывільных. Абвяшчалася свабода асобы (Статут 1529, р. XI, арт. 6; Статут 1566, р. XII, арт. 7; Статут 1588, р. XI, арт. 11). Зацвярджалася падсуднасць і падпарадкаванне толькі закону (Статут 1529, р. IV, арт. 13; р. III, арт. 5; р. VI, арт. 1, 2, 15; Статут 1566, р. I, арт. 2, 3, 7, 16; р. III, арт. 39; р. IV, арт. 25; Статут 1588, р. I, арт. 1, 2, 4; р. III, арт. 5).

Заканадаўства паступова зацвердзіла скарачэнне крыніц нявольніцтва. Першы Статут разглядаў чатыры крыніцы нявольніцтва, другі - тры крыніцы, а трэці зацвердзіў толькі адну крыніцу нявольніцтва - палон, але ўжо дзеці палоннага нявольнікамі не лічыліся (Статут 1529, р. II, арт. 12; Статут 1566, р. XII, арт. 13; р. VIII, арт. 4; Статут 1588, р. XII, арт. 21). Заканадаўства гарантавала ўдзел у судаводстве пракуратара (Статут 1529, р. VI, арт. 9; Статут 1566, р. IV, арт. 32-37; Статут 1588, р. IV, арт. 57-61), замацавала правапераемнасць (Статут 1529, р. VI, арт. 8; Статут 1566, р. IV, арт. 31; Статут 1588, р. IV, арт. 56). Законам была ўстаноўлена ўзмоцненая крымінальна-праўная ахова жанчыны (Статут 1529, р. XI, арт. 1, 3, 4; Статут 1588, р. VI, арт. 34). У галіне прыватнага права абвяшчалася свабода абарачэння ўсёй маёмасці. Гэтая рэформа знаходзіла апірышча ў рымскай канцэпцыі ўласнасці, якая абвяшчала неабмежаванае права валодання рэччу (Статут 1529, р. V, арт. 2, 5; Статут 1566, р. V, арт. 7, 8; р. XIII, арт. 8).

Кадыфікацыя ўнесла істотныя змены ў працэсуальнае права. Але традыцыі звычаёвага права ў поўнай меры пераадолеў толькі трэці Статут. Фармалізаваны працэс служыў аўтарытэту права, бо суд як асноўны праваахоўны орган у дзяржаве закліканы быў абмяжоўваць феадальнае самавольства. У судаводстве на першае месца выступае патрабаванне якасці сведкі, якая вызначаецца яго сацыяльным становішчам, палітычнымі і маральнымі характарыстыкамі. Судоваму працэсу ўласцівыя рысы інквізіцыйнага і спаборнага працэсу. Паколькі новыя пачаткі атрымалі развіццё ў грамадска-праўнай сферы, працэсуальныя нормы таксама змяніліся. Пры маёмасных спрэчках першаступенная ўвага аддавалася пісьмовым доказам. У другім Статуце была зацверджана абавязковая пісьмовая форма для дамовы пра пазыку на суму болей за 10 коп грошаў, куплі-продажу ляжачай маёмасці, афармлення запісу вена (Статут 1566, р. IV, арт. 57; р. VII, арт. 25; р. V, арт. 1-3, 15-16; Статут 1588, р. IV, арт. 6). Пісьмовыя доказы павінны былі зыходзіць ад дзяржаўных, службовых органаў і службовых асобаў. Ужо першы Статут вызначыў парадак спазысковага судаводства, пісьмовую форму спозыску, запісу судовых выракаў, дэкрэтаў і працэсу іх выканання (Статут 1529, р. I, арт. 13; р. III, арт. 5; р. VI, арт. 1, 2, 7-15). У Статуце абвяшчалася публічнасць працэсу і фармальная роўнасць бакоў, пры гэтым у якасці доказаў выкарыстоўваліся юрыдычныя факты і маральныя, сацыяльныя характарыстыкі асобы (Статут 1588, р. VIII, арт. 3-5; р. XI, арт. 21).

Найбольш дэталёва распрацаваны ў Статутах інстытуцыі, якія датычаць абавязкавых, рэчавых і сямейна-маёмасных дачыненняў. Маёмасныя дачыненні, якія вынікалі са шлюбна-сямейных стасункаў, у адрозненне ад уласна шлюбных дзяржава заўсёды імкнулася пакінуць пад юрысдыкцыяй свецкай улады, пра што сведчаць падрабязна распрацаваныя ў Статутах інстытуцыі спадкаемства, апекі, маёмаснага забеспячэння жанчыны (Статут 1529, р. I, арт. 17; р. IV, арт. 1-4, 7-11; р. V, арт. 10-11, 16; Статут 1566, р. VI, арт. 1-4, 6; р. V, арт. 1-5, 9, 15, 17; р. III, арт. 9; Статут 1588, р. V, арт. 5-7, 8, 11).

Рэнесансавы ўплыў зазнала і крымінальнае права, нягледзячы на прысутнасць у ім прынцыпу запалохвання і існаванне пазасудовай расправы над залежнымі людзьмі. Яшчэ ў першым Статуце адным з асноўных зацвярджаецца прынцып асабістай адказнасці толькі вінаватай асобы і толькі паводле суда. Ад крымінальнай адказнасці вызваляліся дзеці да пэўнага ўзросту і асобы з недахопам волі і інтэлекту. У Статутах была распрацаваная інстытуцыя наўмыснай і ненаўмыснай віны, ступені і формы віны, прычыннай сувязі, вызначаны стадыі злачыннай дзейнасці для некаторых злачынстваў. Закон адводзіў месца прычасніцтву простаму і складанаму, неабходнай абароне і крайняй неабходнасці. Адпавядала эпосе гуманізму і фармаванне ў праве інстытуцыі прэзумпцыі невінаватасці: спачатку для шляхты ў другім Статуце (р. XIV, арт. 2), а потым для ўсіх станаў у трэцім Статуце (р. XII, арт. 10).

Шлюбныя дачыненні, якія знаходзіліся па традыцыі пад юрысдыкцыяй царквы, у пэўнай ступені рэгуляваліся толькі Статутам 1588 г. Тым часам маёмасныя дачыненні, што вынікалі са шлюбна-сямейных, дзяржава заўсёды імкнулася пакінуць пад юрысдыкцыяй свецкай улады, пра што сведчаць інстытуцыі спадкаемства, апекі, маёмаснага забеспячэння жанчыны, дэталёва распрацаваныя ў трох Статутах. Акрамя таго, у агульнадзяржаўных законах замацоўваліся агульныя прынцыпы сямейна-шлюбных дачыненняў. Статуты зацвярджалі свабоду на шлюб для ўсіх станаў, а таксама вызначалі крымінальную адказнасць за прымусовы шлюб. Аналіз нормаў шлюбна-сямейнага права ўсіх трох Статутаў сведчыць пра паслядоўнае развіццё асноўных інстытуцый шлюбна-сямейнага права: шлюбу, пасагу, вена, спадкаемства, апекі. У сувязі з гэтым можна сцвярджаць, што з інстытуцый матэрыяльнага забеспячэння жанчыны, пасагу і вена аформіліся асновы заканадаўства па сямейным праве, быў закладзены заканадаўчы падмурак гэтай галіны права.

Бальшыня даследнікаў права Вялікага Княства Літоўскага вызначалі сістэму Статутаў 1529, 1566, 1588 гг. як рымскую (Пахман, 1876, т. 1, с. 200-208). Аднак сістэма права краіны, грунтуючыся на традыцыйнай рымскай класіфікацыі, увабрала ў сябе найноўшыя дасягненні тагачаснай праўнай навукі, адчула ўплыў германскай пандэктнай сістэмы права з падзелам на агульную і асобную часткі; у ёй знайшлі адлюстраванне асноўныя тэндэнцыі эпохі рэнесансавага гуманізму: працэсы рацыяналізацыі, гуманізацыі і канцэптуалізацыі права.

Сістэма права, пакладзеная ў аснову Статутаў, уяўляецца адзінай. Структура першага Статута нязначна мадыфікавалася ў наступных, напаўняючыся новым матэрыялам. Але ўстойлівая структура не перашкодзіла якаснай перапрацоўцы зместу Статутаў. Вядомая класічная сістэма (асобы - рэчы - спозыскі) набыла новы змест. Уплыў пандэктнай сістэмы надаў большую структураванасць усяму збору, перадусім Статуту 1588 г. Нутраная структура кожнай з інстытуцый, якія выразна вылучаліся па суб'ектах або аб'ектах права, пачала набываць лагічную сувязь ад агульнага да прыватнага, што надало сістэме новыя рысы. Спалучэнне структураванасці інстытуцый з ростам колькасці нормаў агульнага характару сведчыць пра павышэнне роўню кадыфікацыі кожнага Статута.

Новыя распрацоўкі стваралі падставы для разгалінавання права, але гэтыя тэндэнцыі толькі фармаваліся. Сістэма Статутаў заставалася традыцыйнай: I-VI раздзелы адлюстроўвалі правы асобаў і іх абавязкі - гаспадара, шляхты, духавенства, жанчын, мяшчанаў; V, VI, VIII - маёмасныя правы, заснаваныя на асабістых правах; VII, VIII, IX, X - маёмасныя правы і іх абарону; XI, XII, XIII, XIV - адказнасць за злачынства. Мянялася нутраная структура раздзелаў, якія ў бальшыні сваёй ужо мелі характар адной або некалькіх інстытуцый. Такім чынам, змена сістэмы права фармавалася ўнутры яе ўласнай структуры.

Прычынай распрацоўкі вельмі дасканалага для свайго часу заканадаўства, якое пераўзыходзіла сістэму права суседняй Польшчы, Ю.Бардах лічыць наўпроставае ўздзеянне заходняй культуры (Бардах, 1976, с. 79-80). Даследнік перакананы, што эпоха гуманізму прынесла рымскае права ў Княства, дзе адбылося супадзенне некалькіх фактараў: асіміляцыі рымскай сістэмы, кадыфікацыйнага руху і ўплыву ідэалогіі эпохі Рэнесансу. Вынікам гэтага сінтэзу сталася выдатна кадыфікаванае заканадаўства. Пытанне, чаму менавіта ў нашай краіне новая хваля рэцэпцыі рымскай сістэмы была такой паспяховай, застаецца актуальным. На думку Ю.Бардаха, асіміляцыя рымскага права ў такім маштабе ў Польшчы была немагчымай з прычыны ўяўленняў грамадства пра рымскую сістэму як носьбіт абсалютызму (Бардах, 1976, с. 80). У гэтай сувязі неабходна заўважыць, што ў Вялікім Княстве менталітэт грамадства фармаваўся ў падобных да Польшчы ўмовах эпохі Рэнесансу. Актыўнымі прыхільнікамі рымскай юрыспрудэнцыі былі вядомыя польскія юрысты і грамадскія дзеячы А.Маджэўскі, Я.Ласкі, Я.Прылускі ды інш. Апрача таго, у Польскім Каралеўстве таксама былі спробы кадыфікацыі права: Я.Ласкім у 1506 г., Я.Прылускім у 1553 г. ды інш., але санкцыю найвышэйшай улады атрымала толькі праца Я.Ласкага. Гэта сведчыць пра розны характар кадыфікацыйнага руху ў суседніх грамадствах. Няма пэўных падставаў сцвярджаць факт меншай палітызаванасці працэсу праватворчасці ў Вялікім Княстве. Высветліць дакладныя прычыны натхнёнай працы нашых кадыфікатараў магчыма на падставе шырокіх даследванняў развіцця права ў XV-XVI стст. Але можна меркаваць, што развіццё навукі і юрыдычная адукацыя адыгралі значную ролю, а патрэба ў дынамічным руху заканадаўства насустрач новым буржуазным зменам была падрыхтаваная ўсім працэсам развіцця беларускага грамадства.

Высокі навуковы ровень праўнай сістэмы Вялікага Княства спрычыніўся да прызнання айчыннымі і замежнымі даследнікамі аўтарытэту Статутаў як выніку складанай кадыфікацыйнай працы юрыстаў і стаў падставай для выкарыстання Статутаў у замежных дзяржавах.

Статут 1566 г. застаўся асноўнай крыніцай права тых ваяводстваў, якія з 1569 г. былі далучаныя да Кароны Польскай (Кіеўскага, Валынскага, Брацлаўскага). Трэці Статут выкарыстоўваўся ў Польшчы як субсідыярная крыніца ў XVII-XVIII стст. пры прагалах у польскім праве. Польскія даследнікі лічаць, што Статуты былі вынікам вельмі складанай кадыфікацыі права, якую ў Польшчы ў той час не маглі ажыццявіць з шматлікіх прычынаў (Ochmanski, 1964, t. 1, s. 93-106; Bardach, 1974, s. 44-63, 66-69). Статут 1588 г. выкарыстоўваўся як крыніца пры кадыфікацыі расейскага права і стварэнні "Уложения" Аляксея Міхайлавіча 1649 г. (Лаппо, 1934, т. 1, ч. 1, с. 527-530; Владимирский-Буданов, 1887, с. 4, 31).

Статуты 1529, 1566, 1588 гг. былі асноўнай крыніцай права ў Вялікім Княстве Літоўскім на працягу XVI - пачатку XIX ст. Прыярытэт закону як крыніцы права адпавядаў канцэпцыі права эпохі Рэнесансу.

Найбольш выразную характарыстыку Статута 1588 г. даў знакаміты польскі даследнік права В.Мацяёўскі: "Вялікім для свайго часу помнікам заканадаўства ёсць Літоўскі Статут і такім, якім тагачасная Эўропа не валодала. Ён нібы расліна, якая абвілася вакол дрэўцаў і прыцягнула да сябе іх сокі, ад іх умацавалася і, перапрацаваўшы ў сабе, аддала ім зноў як лепшыя і спажыўнейшыя" (Maciejowski, 1857, t. 1, s. 207).

Статуты, перадусім трэці, ёсць выдатным вынікам спалучэння навукі і практыкі. Яны адлюстравалі канцэпцыю прыярытэту закону як крыніцы права і стварылі аснову феадальнага права нашай дзяржавы. Але Статуты як асноўны закон дзяржавы не касавалі ўжывання субсідыярных сістэмаў права (рымскага, кананічнага, магдэбургскага) дзеля ўдасканалення праўнай сістэмы. У прыватнасці, рэгуляванне правадачыненняў у галіне цывільна-сямейнага і шлюбнага права ў значнай ступені адбывалася з дапамогай гэтых крыніцаў.

Дата публікацыі: 18.12.2007

Старонкі: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23

Каментары чытачоў

кася напiсаў(ла) 20.04.2008 14:20

зараз вясельны абрад спрошчаны,што,канешне,не дадае яму прыгажосці.цікава,ці шмат вяселляў робіцца па старадаўніх звычаях?

Вы можаце пакінуць свой каментар, уласную думку ці пытанне па выкладзенаму вышэй матэрыялу.

Бібліятэка гістарычных артыкулаў

Г. Дзербіна - Права і сям'я ў Беларусі эпохі Рэнесансу

––Асноўныя крыніцы